๖. สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๖. โปราณปาโฐติ ปุราตโน อฏฺฐกถาปาโฐ. อิมสฺสาติ อิมสฺส ปทสฺส. อวุตฺตสฺสาติ ปาฬิยํ อวุตฺตสฺส. ยทิปิ สหคตสทฺทสฺส อตฺถสํวณฺณนายํ สํสฏฺฐสทฺทสฺส วิย สมานตฺถสฺสปิ กตฺถจิ สทฺทนฺตรสฺส อตฺโถ วุจฺจติ ปริยายวิเสสโพธนตฺถํ, ตถาปิ น มูลสทฺทสฺส อตฺโถ วิภาวิโต โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น จ…เป… โหตี’’ติ. ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ จ ‘‘อญฺญอญฺญ’’นฺติ วตฺตพฺเพ ม-การาคมํ กตฺวา นิทฺเทโส, กมฺมพฺยติหาเร เจตํ ปทํ, ตสฺมา อิตเรตรนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ เอกสฺมึเยว ขเณ ปจฺจยุปฺปนฺนปจฺจยภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา โย หิ ยสฺส ปจฺจโย ยสฺมึ ขเณ, ตสฺมึเยว ขเณ โสปิ ตสฺส ปจฺจโยติ อยเมตฺถ อญฺญมญฺญปจฺจยตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺโญ อญฺญสฺสา’’ติ วตฺวา ‘‘อิมินา…เป… ทีเปตี’’ติ วุตฺตํ. โอกฺกมนํ ปวิสนนฺติ อตฺโถ. อาสนกฺขเณ หิ ธมฺมา ปุริมภวโต อิมํ ภวํ ปวิสนฺตา วิย โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปรโลกโต อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ปวิสนฺตํ วิย อุปฺปชฺชตี’’ติ. ตสฺมา อวิเสเสน ปฏิสนฺธิ โอกฺกนฺติสทฺทาภิเธยฺยาติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘โอกฺกนฺติ…เป… อธิปฺปาเยนาหา’’ติ. ตํนิวารณตฺถนฺติ ตสฺส ขณนฺตเร รูปีนํ สหชาตปจฺจยภาวสฺส ‘‘กญฺจิ กาเล น สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ นิวารณตฺถํ. เตน ปททฺวเยน สมาเนสุ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมสุ ปุริมโต ปจฺฉิมสฺส วิเสสมตฺถํ ทสฺเสติ.

เอวญฺจ ‘‘กญฺจิ กาเล’’ติ ปทสฺส ‘‘เกจิ กาเลติ วา, กิสฺมิญฺจิ กาเล’’ติ วา วิภตฺติวิปลฺลาเสน อตฺโถ คเหตพฺโพติ อธิปฺปาเยน ปฐมวิกปฺปํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปการนฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘กญฺจิ กาเลติ เกจิ กิสฺมิญฺจิ กาเลติ วา อตฺโถ’’ติ อาห. เตน ‘‘กญฺจี’’ติ อยํ สามญฺญนิทฺเทโสติ ทสฺเสติ. โย หิ อยํ ‘‘เกจี’’ติ ปจฺจตฺตพหุวจนาภิเธยฺโย อตฺโถ, โย จ ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ ภุมฺเมกวจนาภิเธยฺโย, ตทุภยํ สติ กาลวนฺตกาลตาวิภาเค กึ-สทฺทสฺส วจนียตาสามญฺเญน ปน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘กญฺจี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เกจิ กิสฺมิญฺจี’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ ภุมฺมวเสเนว วุตฺตํ. เตน ยถาวุตฺตอตฺถวิภาเคน ปเทน. วตฺถุภูตาติ วตฺถุสภาวา. หทยรูปเมว สนฺธาย วทติ. รูปนฺตรานนฺติ หทยวตฺถุโต อญฺญรูปานํ. อรูปีนํ สหชาตปจฺจยตํ ปุพฺเพ ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูป’’นฺติ เอตฺถ อนิวาริตํ นิวาเรตีติ โยชนา, ตถา วตฺถุสฺส จ กาลนฺตเร ปฏิสนฺธิกาลโต อญฺญสฺมึ กาเล อรูปีนํ นิวาเรตีติ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ยถาวุตฺตอตฺถวณฺณนาย ปาฬิยํ วิภตฺตินิทฺเทสสฺส รูปกภาวมาห. ปุนปิ ปุริมโต ปจฺฉิมสฺส อุปจเยน วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริเมน จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปุริเมนาติ ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูป’’นฺติ อิมินา ปจฺจยนิทฺเทสวจเนน. ‘‘เอโก ขนฺโธ วตฺถุ จ ติณฺณํ ขนฺธาน’’นฺติอาทินา ปฏิจฺจวาราทิปาเฐน. อตฺถวิวรณญฺหิ ปจฺจยนิทฺเทสปาฬิยา สพฺเพปิ สตฺต มหาวารา. วตฺถุสฺส วตฺตพฺพตฺเต อาปนฺเน กินฺติ ปจฺจโยติ ตสฺส นามสฺสาติ โยชนา. เอเตนาติ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมาน’’นฺติ เอเตน วจเนน. เกวลสฺสาติ นามรหิตสฺส วตฺถุสฺส. ตถาติ นามสฺส ปจฺจยภาเวน.

กตฺถจีติ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ กญฺจิ กาลํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺมึ นิทฺเทเส. เอตฺถ หิ อญฺญมญฺญสหชาตปจฺจยภาโว ลพฺภติ. วจเนนาติ ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ อิมินา วจเนน ปาฬิยํ สหชาตปจฺจยภาวสฺส อสงฺคหิตตฺตา, อตฺถโต ปน ลพฺภเตวาติ. เตนาห ‘‘ลพฺภมาเนปี’’ติ. ตสฺสาติ อญฺญมญฺญปจฺจยตฺตสฺส. เอวนฺติ ‘‘น อญฺญมญฺญวเสนา’’ติ อิมินา ปกาเรน. สมุทาเยกเทสวเสน สามิวจนนฺติ อวยวาวยวิสมฺพนฺเธ อวยวินิ สามิวจนนฺติ อตฺโถ, นิทฺธารเณ วา ‘‘กณฺหา คาวีน’’นฺติอาทีสุ วิย.

สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.