๗. อนุสยยมกํ

ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา

๑. ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย, ตณฺหาสมุทยา รูปสมุทโย, กมฺมสมุทยา รูปสมุทโย. โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติ จ เอวมาทินา กุสลมูลกุสลาทีนํ ปจฺจยภาโว วุตฺโตติ อาห ‘‘ปจฺจยทีปเกน มูลยมเกนา’’ติ. ‘‘โส ‘อนิจฺจํ รูปํ, อนิจฺจํ รูป’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. จกฺขุ อนิจฺจํ, รูปา อนิจฺจา’’ติ จ อาทินา พหุลขนฺธาทิมุเขน อนิจฺจานุปสฺสนาทโย วิหิตาติ วุตฺตํ ‘‘ขนฺธาทีสุ ตีรณพาหุลฺลโต’’ติ. กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนโต ปรํ ปหานกิจฺจํ นตฺถีติ อาห ‘‘อนุสยปหานนฺตา ปหานปริญฺญา’’ติ. ยทิปิ อนุสเยหิ สมฺปโยคโต อารมฺมณโต วา ปหานปริญฺญา นปฺปวตฺตติ, อนุสยาภาเว ปน ตทารมฺโภ เอว นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อนุสเยหิ ปหานปริญฺญํ วิภาเวตุ’’นฺติ. อนุสยภาเวน ลพฺภมานานนฺติ อนุสยภาเวน วิชฺชมานานํ, อนุสยสภาวานนฺติ อตฺโถ. ตีหากาเรหีติ ปริจฺเฉทาทีหิ ตีหิ ปกาเรหิ. อนุสเยสุ คณนสรูปปฺปวตฺติฏฺฐานโต อโพธิเตสุ ปุคฺคโลกาสาทิวเสน ปวตฺติยมานา ตพฺพิสยา เทสนา น สุวิญฺเญยฺยา โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตสุ ตถา…เป… ทุรวโพธตฺตา’’ติ.

เอตฺถ ปุริเมสูติ ปทุทฺธาโร อนนฺตรสฺส วิธิ ปฏิเสโธ วาติ กตฺวา สานุสยวาราทิอเปกฺโข, น อนุสยวาราทิอเปกฺโข อนุสยวาเร ปาฬิววตฺถานสฺส ปเคว กตตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเตสุ สานุสยวาราทีสุ ปุริเมสูติ อตฺโถ’’ติ อาห. สานุสยวาราทีสุ หิ ตีสุ ปุริเมสุ โอกาสวาเร ยโต ตโตติ เทสนา ปวตฺตา, น อนุสยวาราทีสุ. อตฺถวิเสสาภาวโตติ ‘‘กามธาตุยา จุตสฺสา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๒) ปาฬิอาคตปทสฺส, ‘‘กามธาตุํ วา ปน อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทินา ยมกภาเวน อฏฺฐกถาอาทิคตปทสฺส จ อตฺถวิเสสาภาวโต. กถมยํ ยมกเทสนา สิยา ทุติยสฺส ปทสฺส อภาวโตติ อตฺโถ. ยทิ นายํ ยมกเทสนา, อถ กสฺมา อิธาคตาติ อาห ‘‘ปุริมวาเร หี’’ติอาทิ. ตตฺถ อนุสยฏฺฐานปริจฺเฉททสฺสนนฺติ อนุสยฏฺฐานตาย ปริจฺเฉททสฺสนํ. เอวมฺปิ กถมิทํ อนุสยยมกํ ยมกเทสนาสพฺภาวโตติ อาห ‘‘ยมกเทสนา…เป… นามํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. อตฺถวเสนาติ ปฏิโลมตฺถวเสน. ปฐมปเทน หิ วุตฺตสฺส วิปริวตฺตนวเสนปิ ยมกเทสนา โหติ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูป’’นฺติอาทีสุ (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๒), ตตฺถ ปน อตฺถวิเสโส อตฺถิ, อิธ นตฺถิ, ตสฺมา น ตถา เทสนา กตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถวิเสสาภาวโต ปน น วุตฺตา’’ติ. ลพฺภมานตาวเสนาติ ปุจฺฉาย ลพฺภมานตาวเสน.

อุปฺปตฺติอรหตํ ทสฺเสตีติ อิมินา นิปฺปริยาเยน อนุสยา อนาคตาติ ทสฺสิตํ โหติ ยโต เต มคฺควชฺฌา, น จ อตีตปจฺจุปฺปนฺนา อุปฺปตฺติรหาติ วุจฺจนฺติ อุปฺปนฺนตฺตา. ยํสภาวา ปน ธมฺมา อนาคตา อนุสยาติ วุจฺจนฺติ, ตํสภาวา เอว เต อตีตปจฺจุปฺปนฺนา วุตฺตา. น หิ ธมฺมานํ อทฺธาเภเทน สภาวเภโท อตฺถิ, ตสฺมา อนุสยานํ อตีตปจฺจุปฺปนฺนภาวา ปริยายโต ลพฺภนฺตีติ อฏฺฐกถายํ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๑) ‘‘อตีโตปิ โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํปการาติ อนุสยปฺปการา, การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนารหาอิจฺเจว อตฺโถ. โส เอวํปกาโร อุปฺปชฺชนวาเร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน คหิโต อุปฺปชฺชนารหตาย อวิจฺฉินฺนภาวทีปนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น ขนฺธยมกาทีสุ วิย อุปฺปชฺชมานตา’’ติ, ปจฺจุปฺปนฺนตาติ อตฺโถ. เตเนวาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ นินฺนานากรโณติ นิพฺพิเสโส. อุปฺปชฺชนานุสยานํ นินฺนานากรณตฺตา เอว หิ ‘‘เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติ วิภงฺเค (วิภ. ๒๐๓) อาคตํ. อนุสยนญฺหิ เอตฺถ นิวิสนนฺติ อธิปฺเปตํ.

อิทานิ เยน ปริยาเยน อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุ อนุสยโวหาโร, ตํ ทสฺเสตุกาโม อนาคตมฺปิ เตหิ สทฺธึ เอกชฺฌํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุรูปํ การณํ ปน…เป… วุจฺจนฺตี’’ติ อาห. เอเตน ภูตปุพฺพคติยา อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุ อุปฺปตฺติรหตา เวทิตพฺพาติ ทสฺเสติ. อุปฺปตฺติอรหตา นาม กิเลสานํ มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตาย เวทิตพฺพา. สา จ อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ อตฺเถวาติ ปการนฺตเรนปิ เตสํ ปริยายโตว อนุสยภาวํ ปกาเสติ. เตเนวาห ‘‘มคฺคสฺส ปนา’’ติอาทิ. ตาทิสานนฺติ เย มคฺคภาวนาย อสติ อุปฺปตฺติรหา, ตาทิสานํ. ธมฺโม เอว จ อุปฺปชฺชติ, น ธมฺมากาโรติ อธิปฺปาโย. น หิ ธมฺมาการา อนิจฺจตาทโย อุปฺปชฺชนฺตีติ วุจฺจนฺติ. ยทิ ปน เต อุปฺปาทาทิสมงฺคิโน สิยุํ, ธมฺมา เอว สิยุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปฺปหีนากาโร จ อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชตี’’ติ.

วุตฺตมฺปิ ถามคมนํ อคฺคเหตฺวา อปฺปหีนฏฺฐมตฺตเมว คเหตฺวา โจทโก โจเทตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สตฺตานุสย…เป… อาปชฺชตีติ เจ’’ติ. น หิ ถามคมเน คหิเต โจทนาย โอกาโส อตฺถิ. เตนาห ‘‘นาปชฺชตี’’ติอาทิ. วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ, น เกวลมฏฺฐกถายเมว ปาฐคโตวายมตฺโถ, ตสฺมา เอวเมว คเหตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ถามคโต…เป… ยุตฺต’’นฺติ วตฺวา กึ ปน ตํ ถามคมนนฺติ ปราสงฺกํ นิวตฺเตนฺโต ‘‘ถามคตนฺติ จ…เป… วุตฺตา’’ติ อาห. ตตฺถ อญฺเญหิ อสาธารโณติ กิเลสวตฺถุอาทีนํ กิเลสตาทิสภาโว วิย กามราคาทิโต อญฺญตฺถ อลพฺภมาโน เตสํเยว อาเวณิโก สภาโว, ยโต เต ภวพีชํ ภวมูลนฺติ จ วุจฺจนฺติ. ยสฺมา จ ถามคมนํ เตสํ อนญฺญสาธารโณ สภาโว, ตสฺมา อนุสยนนฺติ วุตฺตํ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ถามคโตติ อนุสยสมงฺคีติ อตฺโถ’’ติ อาห.

‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อนุเสติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓) อนุสยวาเร วุตฺโต เอว อตฺโถ ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๐) วุตฺโตติ อนุสยนากาโร เอว อุปฺปชฺชนวาเร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน คหิโตติ ‘‘อุปฺปชฺชนวาโร อนุสยวาเรน นินฺนานากรโณ วิภตฺโต’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตตฺถ วิจารํ อารภติ ‘‘อนุสยอุปฺปชฺชนวารานํ สมานคติกตฺตา’’ติอาทินา. ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ สิยาติ อุปฺปชฺชนวาเร ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ อปฺปหีนาการทีปกํ สิยา. ตถา จ สติ ยถา ‘‘อิมสฺส อุปฺปาทา’’ติ เอตฺถ อิมสฺส อนิโรธาติ อยมตฺโถปิ ญายติ, เอวํ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺเต อตฺถโต ‘‘น อุปฺปชฺชตี’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ อปฺปหีนาการสฺส อุปฺปตฺติรหภาวสฺส อนุปฺปชฺชมานสภาวตฺตาติ โจทนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปฺปชฺชตีติ วจนสฺส อวุตฺตตา น สกฺกา วตฺตุนฺติ เจ’’ติ อาห. วจนตฺถวิเสเสน ตํทฺวยสฺส วุตฺตตฺตาติ เอเตน ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ ปทตฺถนานตฺเถน วารนฺตรเทสนา โหติ ยถา สหชาตสํสฏฺฐวาเรสูติ ทสฺเสติ. อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวาติอาทิ ตเมว วจนตฺถวิเสสํ วิภาเวตุํ อารทฺธํ. อุปฺปตฺติโยคฺคนฺติ อุปฺปตฺติยา โยคฺคํ, อุปฺปชฺชนสภาคตนฺติ อตฺโถ. ยโต อนุสยา อุปฺปตฺติรหาติ วุจฺจนฺติ, เอกนฺเตน เจตเทว สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทิวจนโต (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๐). ‘‘อนุเสนฺตีติ อนุสยา’’ติ เอตฺตเก วุตฺเต สทา วิชฺชมานา นุ โข เต อปรินิปฺผนฺนานุสยนฏฺเฐน ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺตีติ อยมตฺโถ อาปชฺชตีติ ตํนิเสธนตฺถํ ‘‘อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปตฺติอรหภาเวน ถามคตตา อนุสยฏฺโฐติ ยํ เตสํ อุปฺปตฺติโยควจนํ วุตฺตํ, ตํ สมฺมเทว วุตฺตนฺติ อิมมตฺถมาห ‘‘อนุสยสทฺทสฺสา’’ติอาทินา. เตน วารทฺวยเทสนุปฺปาทิกา อนุสยสทฺทตฺถนิทฺธารณาติ ทสฺเสติ. ตมฺปิ สุวุตฺตเมว อิมินา ตนฺติปฺปมาเณนาติ อิทมฺปิ ‘‘อภิธมฺเม ตาวา’’ติอาทินา อาคตํ ติวิธเมว ตนฺตึ สนฺธายาหาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตนฺติตฺตเยนปิ หิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตา ทีปิตา โหตี’’ติ.

ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา

๒. เอวํ สตีติ เวทนานํ วิเสสิตพฺพภาเว กามธาตุยา จ วิเสสนภาเว สติ. กามาธาตุยา อนุสยนฏฺฐานตา น วุตฺตา โหติ อปฺปธานภาวโต, ปธานาปฺปธาเนสุ ปธาเน กิจฺจทสฺสนโต, วิเสสนภาเวน จริตพฺพตาย จาติ อธิปฺปาโย. โหตุ โก โทโสติ กทาจิ วเทยฺยาติ อาสงฺกมาโน อาห ‘‘ทฺวีสุ ปนา’’ติอาทิ. ทฺวีสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, ตถา ‘‘ตีสุ ธาตูสู’’ติ เอตฺถาปิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ธาตุอาทิเภเทน ติวิธํ อนุสยฏฺฐานํ, ตตฺถ จ รูปารูปธาตูนํ ภวราคสฺส อนุสยฏฺฐานตา วุตฺตาติ กามธาตุยา กามราคสฺส อนุสยฏฺฐานตา เอกนฺเตน วตฺตพฺพา, ตสฺมา. ตีสุ ธาตูสุ ตีสุ เวทนาสูติ จ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสูติ จ อาธาเร.

ทฺวีเสฺววาติ ทฺวีสุ สุโขเปกฺขาสุ เอว. สพฺพาสุ ทฺวีสูติ ยาสุ กาสุจิ ทฺวีสุ. เตนาติ ‘‘กามราโค ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ วจนสามตฺถิยลทฺเธน วิเสสนิจฺฉเยเนว. ภวราคานุสยฏฺฐานํ รูปารูปธาตุโย ตทนุรูปา จ เวทนา. น หิ ทฺวีสุ เวทนาสุ กามราคานุสโยว อนุเสตีติ อวธารณํ อิจฺฉิตํ, ทฺวีสุ เอว ปน เวทนาสูติ อิจฺฉิตํ. เตเนวาห ‘‘ทฺวีเสฺวว อนุเสติ, น ตีสู’’ติ. อฏฺฐานญฺจ อนุสยานํ, กึ ตํ อปริยาปนฺนํ สกฺกาเย? สพฺโพ โลกุตฺตโร ธมฺโม. จ-สทฺเทน ปฏิฆานุสยฏฺฐานํ สงฺคณฺหาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ. อญฺญาติ กามราคานุสยฏฺฐานภูตา เทฺว เวทนา.

อญฺเญสุ ทฺวีหิ เวทนาหิ วิปฺปยุตฺเตสุ. ปิยรูปสาตรูเปสูติ ปิยายิตพฺพมธุรสภาเวสุ. วิเสสนญฺเจตํ รูปาทีนํ สพฺพทฺวารสพฺพปุริเสสุ อิฏฺฐภาวสฺส อนิยตตาย กตํ. สาตสนฺตสุขคิทฺธิยาติ สาตสุเข สนฺตสุเข จ คิชฺฌนากาเรน อภิกงฺขนากาเรน. ตตฺถ สาตสุขํ กายิกํ, สนฺตสุขํ เจตสิกํ. สาตสุขํ วา กายิกสุขํ, สนฺตสุขํ อุเปกฺขาสุขํ. ตถา จาหุ ‘‘อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๔๔; มหานิ. อฏฺฐ. ๒๗). ปริตฺตํ วา โอฬาริกํ สุขํ สาตสุขํ, อโนฬาริกํ สนฺตสุขํ. ปริตฺตคฺคหณญฺเจตฺถ กามราคานุสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อญฺญตฺถาติ เวทนาหิ อญฺญตฺถ. โสติ กามราคานุสโย. เวทนาสุ อนุคโต หุตฺวา เสตีติ เวทนาเปกฺโข เอว หุตฺวา ปวตฺตติ ยถา ปุตฺตาเปกฺขาย ธาติยา อนุคฺคณฺหนปฺปวตฺติ, สยนสงฺขาตา ปวตฺติ จ กามราคสฺส นิกามนเมว. เตนาห ‘‘สุขมิจฺเจว อภิลปตี’’ติ. ยถา ตสฺส, เอวํ ปฏิฆานุสยาทีนมฺปิ วุตฺตนิยาเมน ยถาสกํ กิจฺจกรณเมว ทุกฺขเวทนาทีสุ อนุสยนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ ปฏิฆานุสโย จา’’ติอาทิ. ตีสุ เวทนาสุ อนุสยนวจเนนาติ ตีสุ เวทนาสุ ยถารหํ อนุสยนวจเนน. อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสูติ อิฏฺฐาทีสุ อารมฺมณปกติยา วเสน อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสุ วิปรีตสญฺญาย วเสน อนิฏฺฐาทีสุ อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสูติ โยชนา. น หิ อิฏฺฐาทิภาเวน คหณํ วิปรีตสญฺญา.

ตตฺถาติ อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ. เอตฺถาติ อนุสยเน. กามสฺสาทาทิวตฺถุภูตานํ กามภวาทีนนฺติ กามสฺสาทภวสฺสาทวตฺถุภูตานํ กามรูปารูปภวานํ คหณํ เวทิตพฺพนฺติ โยชนา. ตตฺถาติ เวทนาตฺตยธาตุตฺตเยสุ. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมํ. ทุกฺขปฏิฆาโต ทุกฺเข อนภิรติ. ยตฺถ ตตฺถาติ ทุกฺขเวทนาย ตํสมฺปยุตฺเตสุ อนิฏฺฐรูปาทีสุ วาติ ยตฺถ ตตฺถ. มหคฺคตา อุปาทินฺนกฺขนฺธา รูปารูปภวา, อนุปาทินฺนกฺขนฺธา รูปารูปาวจรธมฺมา. ตตฺถาติ ยถาวุตฺเตสุ มหคฺคตธมฺเมสุ ภวราโคอิจฺเจว เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา เอตฺถ กามราคานุสโย นานุเสตี’’ติ. ทิฏฺฐานุสยาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน วิจิกิจฺฉานุสยอวิชฺชานุสยาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยวินิมุตฺตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ น วุตฺตนฺติ สุวุตฺตเมตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานปุจฺฉายํ ‘‘สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสุ’’อิจฺเจว วิสฺสชฺชิตตฺตา. กามราโค ปน ยตฺถ นานุเสติ, ตํ ทุกฺขเวทนารูปารูปธาตุวินิมุตฺตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘นนุ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ตทนุสยนฏฺฐานโตติ ตสฺส กามราคานุสยสฺส อนุสยนฏฺฐานโต. อญฺญา เนกฺขมฺมสฺสิตโสมนสฺสุเปกฺขาสงฺขาตา. อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺเส วิย ปฏิฆานุสโย เนกฺขมฺมสฺสิตโสมนสฺสุเปกฺขาสุ กามราคานุสโย นานุเสตีติ ‘‘ยตฺถ กามราคานุสโย นานุเสติ, ตตฺถ ทิฏฺฐานุสโย นานุเสตี’’ติ สกฺกา วตฺตุนฺติ ตสฺมา ตํ อุทฺธริตฺวา น วุตฺตนฺติ. โหนฺตูติ ตาสํ เวทนานํ อตฺถิตํ ปฏิชานิตฺวา อุทฺธริตฺวา อวจนสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปน…เป… ตํ น วุตฺต’’นฺติ. ตทนุสยนฏฺฐานนฺติ เตสํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ. ตสฺมาติ ยสฺมา สติปิ กามราคานุสยนฏฺฐานโต อญฺญสฺมึ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐาเน ตํ ปน ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยวินิมุตฺตํ นตฺถิ เวทนาทฺวยภาวโต, ตสฺมา. ตํ เวทนาทฺวยํ น วุตฺตํ วิสุํ น อุทฺธฏนฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘ยตฺถ กามราคาทโย นานุเสนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา นานุเสนฺตี’’ติ อยมตฺโถ ‘‘อามนฺตา’’ติ อิมินา ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน อวิภาคโต วุตฺโตติ ‘‘ยตฺถ กามราคาทโย อนุเสนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา อนุเสนฺตี’’ติ อยมฺปิ อตฺโถ อวิภาคโตว ลพฺภติ, ตสฺมา. อวิภาคโต จ ทุกฺขํ ปฏิฆสฺส อนุสยนฏฺฐานนฺติ ทีปิตํ โหติ. เตนาห ‘‘อวิเสเสน…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถ อวิเสเสนาติ เคหสฺสิตํ เนกฺขมฺมสฺสิตนฺติ วิเสสํ อกตฺวา. สมุทายวเสน คเหตฺวาติ ยถาวุตฺตอวยวานํ สมูหวเสน ทุกฺขนฺเตฺวว คเหตฺวา. ‘‘อวิเสเสน สมุทายวเสน คเหตฺวา’’ติ อิมมตฺถํ ตถา-สทฺเทน อนุกฑฺฒติ ‘‘ทฺวีสุ เวทนาสู’’ติ เอตฺถาปิ เคหสฺสิตาทิวิภาคสฺส อนิจฺฉิตตฺตา.

ยทิ เอวํ ‘‘ปฏิฆํ เตน ปชหติ, น ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสตี’’ติ อิทํ สุตฺตปทํ กถนฺติ โจทนํ สนฺธาย ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ โทมนสฺเส, ตํสมฺปยุตฺเต วา ปฏิเฆ. เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสนฺติอาทินา เนยฺยตฺถมิทํ สุตฺตํ, น นีตตฺถนฺติ ทสฺเสติ. ยถา ปน สุตฺตํ อุทาหฏํ, ตถา อิธ กสฺมา น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปฏิฆุปฺปตฺติรหฏฺฐานตายา’’ติอาทิ. เอวมฺปิ สุตฺตาภิธมฺมปาฐานํ กถมวิโรโธติ อาห นิปฺปริยายเทสนา เหสา, สา ปน ปริยายเทสนาติ. เอวญฺจ กตฺวาติ ปริยายเทสนตฺตา เอว. ราคานุสโยติ กามราคานุสโย อธิปฺเปโต. ยโต ‘‘อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาตนํ สนฺธายา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตสฺส น มหคฺคตธมฺมา อนุสยนฏฺฐานนฺติ ตํ ปฐมชฺฌานญฺจ อนามสิตฺวา ‘‘น หิ โลกิยา…เป… นานุเสตีติ สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ. อวตฺถุภาวโตติ สภาเวเนว อนุปฺปตฺติฏฺฐานตฺตา. อิธาติ อิมสฺมึ อนุสยยมเก. วุตฺตนเยนาติ ‘‘เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติอาทินา วุตฺเตน นเยน. ตํปฏิปกฺขภาวโตติ เตสํ ปฏิฆาทีนํ ปฏิปกฺขสฺส มคฺคสฺส สพฺภาวโต. น เกวลํ มคฺคสพฺภาวโต, อถ โข พลววิปสฺสนาสพฺภาวโตปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตํสมุคฺฆา…เป… ภาวโต จา’’ติ.

อิทานิ ยเทตํ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อนุสยนฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ คเหตพฺพธมฺมวเสน วา สิยา คหณวิเสเสน วาติ เทฺว วิกปฺปา, เตสุ ปฐมํ สนฺธายาห ‘‘อารมฺมเณ อนุสยนฏฺฐาเน สตี’’ติ. รูปาทิอารมฺมเณ อนุสยานํ อนุสยนฏฺฐานนฺติ คยฺหมาเน ยมตฺถํ สนฺธาย ‘‘น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกฺขาย หี’’ติอาทิมาห. ยทิ สิยาติ ยทิ กามราคานุสโย สิยา. เอตสฺสปีติ ทิฏฺฐานุสยสมฺปยุตฺตโลภสฺสปิ ‘‘สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสู’’ติ กามราคสฺส ฐานํ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตํ. อถ ปนาติอาทิ ทุติยวิกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตํ. อชฺฌาสยวเสน ตํนินฺนตายาติ อสติปิ อารมฺมณกรเณ ยตฺถ กามราคาทโย อชฺฌาสยโต นินฺนา, ตํ เตสํ อนุสยนฏฺฐานํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนุคโต หุตฺวา เสตี’’ติ. อถ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยถาติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส อุทาหรณวเสน นิรูปนํ. ทุกฺเข ปฏิหญฺญนวเสเนว ปวตฺตติ, นารมฺมณกรณวเสนาติ อธิปฺปาโย. ทุกฺขเมว ตสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ อชฺฌาสยสฺส ตตฺถ นินฺนตฺตา ทุกฺขเมว ตสฺส ปฏิฆสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ, นาลมฺพิตํ รูปาทิ สุขเวทนา จาติ อธิปฺปาโย. เอวนฺติ ยถา อญฺญารมฺมณสฺสปิ ปฏิฆสฺส อชฺฌาสยโต ทุกฺขนินฺนตาย ทุกฺขเมว อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ, เอวํ. ทุกฺขาทีสุ…เป… วุตฺตนฺติ ‘‘ทุกฺเขน สุขํ อธิคนฺตพฺพํ. นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ จ อาทินา กายกิลมนทุกฺเข ทานานุภาวาทิเก จ มิจฺฉาภินิเวสนวเสน อุปฺปชฺชมาเนน ทิฏฺฐานุสเยน สมฺปยุตฺโต อญฺญารมฺมโณปิ โลโภ ‘‘เอวํ สุขํ ภวิสฺสตี’’ติ อชฺฌาสยโต สุขาภิสงฺควเสเนว ปวตฺตตีติ สุขุเปกฺขาเภทํ สาตสนฺตสุขทฺวยเมว อสฺส โลภสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ ปาฬิยํ, น ยถาวุตฺตํ ทุกฺขาทิ, ตสฺมา ภวราค…เป… น วิรุชฺฌติ. เอกสฺมึเยว จาติอาทิ ทุติยวิกปฺปํเยว อุปพฺรูหนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ ราคสฺส สุขชฺฌาสยตา ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส วเสน เวทิตพฺพา, ตนฺนินฺนภาเวน วา จกฺขุสฺส วิสมชฺฌาสยตา วิย. เอส นโย เสเสสุปิ. เตสํ ราคปฏิฆานํ นานานุสยฏฺฐานตา โหติ เอกสฺมิมฺปิ อารมฺมเณติ อตฺโถ.

เอวญฺจ กตฺวาติ อสติปิ คเหตพฺพเภเท คหณวิเสเสน อนุสยนฏฺฐานสฺส ภินฺนตฺตา เอว. ‘‘ยตฺถ…เป… โน’’ติ วุตฺตํ, อญฺญถา วิรุชฺเฌยฺย. คเหตพฺพเภเทน หิ ราคปฏิฆานํ อนุสยนฏฺฐานเภเท คยฺหมาเน วิปากมตฺเต ฐาตพฺพํ สิยา, น จ ตํ ยุตฺตํ, นปิ สพฺเพสํ ปุริสทฺวารานํ อิฏฺฐานิฏฺฐํ นิยตนฺติ. ยทิปิ ยถาวุตฺตโลภสฺส วุตฺตนเยน กามราคานุสยตา สมฺภวติ, ยถา ปน สุขุเปกฺขาสุ อิฏฺฐารมฺมเณ จ อุปฺปชฺชนฺเตน โทมนสฺเสน สห ปวตฺโต โทโส ทุพฺพลภาเวน ปฏิฆานุสโย น โหติ, เอวํ ยถาวุตฺตโลโภปิ กามราคานุสโย น โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น ปฏิฆานุสโยติ เอตฺถ น-กาโร ปฏิเสธนตฺโถ, น อญฺญตฺโถ, อิตรตฺถ ปน สมฺภโว เอว นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ปเนต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘น หิ โทมนสฺสสฺส ปฏิฆานุสยภาวาสงฺกา อตฺถี’’ติ อิมินา น-การสฺส อญฺญตฺถตาภาวทสฺสนมุเขน อภาวตฺถตํ สมตฺเถติ.

เทสนา สํกิณฺณา วิย ภเวยฺยาติ เอตฺถ เทสนาสงฺกรํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภวราคสฺสปิ…เป… ภเวยฺยา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ยถา กามราคสฺส กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อารมฺมณกรณวเสน อุปฺปตฺติ วุตฺตา ‘‘กามราโค กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ, เอวํ ยทิ ‘‘ภวราโค กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ วุจฺเจยฺย, ภวราคสฺสปิ…เป… ภเวยฺย. ตโต จ กามราเคน สทฺธึ ภวราคสฺส เทสนา สํกิณฺณา ภเวยฺย, กามราคโต จ ภวราคสฺส วิเสโส ทสฺเสตพฺโพ. โส จ สหชาตานุสยวเสน น สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ อารมฺมณกรณวเสน ทสฺเสตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺมา อารมฺมณ…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. ตตฺถ อารมฺมณวิเสเสนาติ รูปารูปธาตุสงฺขาตอารมฺมณวิเสเสน. วิเสสทสฺสนตฺถนฺติ กามราคโต ภวราคสฺส วิเสสทสฺสนตฺถํ. เอวํ เทสนา กตาติ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา เอตฺถ ภวราคานุสโย อนุเสตี’’ติ เอวํ วิสเย ภุมฺมํ กตฺวา เทสนา กตา. เตนาห ‘‘สหชาตเวทนาวิเสสาภาวโต’’ติ.

อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.