๗. สตฺตมนโย สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๓๐๖. เตหิ สมุทยสจฺจาทีหิ ขนฺธตฺตยขนฺเธกเทสาทิเก สมฺปยุตฺเต สติปิ, สมฺปยุตฺเตหิ จ วิปฺปยุตฺเต รูปนิพฺพานาทิเก ตทญฺญธมฺเม สติปิ วิปฺปโยคาภาวโต. สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทโต อญฺญธมฺมานํ อวสิฏฺฐานํ กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมานํ ขนฺธาทีสุ เกนจิ วิปฺปโยโค น หิ อตฺถิ ขนฺธปญฺจกาทีนํ สงฺคณฺหนโต เตสํ. เต เอว จิตฺตุปฺปาทาติ เต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา เอว. ตทญฺญธมฺมานนฺติ ตทญฺญธมฺมานมฺปีติ ปิ-สทฺทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. ตถาติ อิมินา น จ เต เอว ธมฺมา อฑฺฒทุติยายตนธาตุโย, อถ โข เต จ ตโต อญฺเญ จาติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ.

นนุ ตทญฺญภาวโต เอว เตหิ อิตเรสํ วิปฺปโยโค สิทฺโธติ อาห ‘‘น จา’’ติอาทิ. ตทญฺญสมุทาเยหีติ ตโต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทโต อญฺญสมุทาเยหิ อญฺเญ โลภสหคตา ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา น โหนฺติ. กสฺมา? สมุทาเย…เป… วิปฺปโยคาภาวโต. ตสฺสตฺโถ – สมุทาเยน โลภสหคตตทญฺญธมฺมราสินา เอกเทสานํ โลภสหคตธมฺมานํ วิปฺปโยคาภาวโต, ตถา เย เอกเทสา หุตฺวา อญฺเญสํ อวยวานํ สมุทายภูตา, เตสญฺจ สมุทาเยน วิปฺปโยคาภาวโตติ. อเนน สมุทาเยน อวยวสฺส สมุทายสฺส อวยเวน จ ตสฺส น วิปฺปโยโค, อวยวสฺเสว ปน อวยเวนาติ ทสฺเสติ. เอส นโยติ ยฺวายํ สมุทยสจฺเจ วุตฺโต วิธิ, เอเสว มคฺคสจฺจสุขินฺทฺริยาทีสุ อรูปกฺขนฺเธกเทสตฺตา เตสนฺติ ทสฺเสติ. นิรวเสเสสูติ อพหิกตวิตกฺเกสุ. วิตกฺโก หิ สมุทายโต อพหิกโต. ‘‘โส หิ สมุทาโย’’ติอาทิโก วุตฺตนโย ลพฺภตีติ อาห ‘‘อคฺคหเณ การณํ น ทิสฺสตี’’ติ.

อญฺเญสุปิ สมุทยสจฺจาทีสุ วิสฺสชฺชนสฺส…เป… ทฏฺฐพฺพํ, ยโต สมุทยสจฺจาทิ อิธ น คหิตนฺติ อธิปฺปาโย. สมฺปยุตฺตาธิการโต ‘‘อญฺเญนา’’ติ ปทํ สมฺปยุตฺตโต อญฺญํ วทตีติ อาห ‘‘อสมฺปยุตฺเตน อสมฺมิสฺสนฺติ อตฺโถ’’ติ. อิทานิ พฺยติเรเกนปิ ตมตฺถํ ปติฏฺฐาเปตุํ ‘‘อทุกฺขมสุขา…เป… คหิตานี’’ติ วุตฺตํ. เอเตน ลกฺขเณนาติ ‘‘อสมฺปยุตฺเตน อสมฺมิสฺส’’นฺติ วุตฺตลกฺขเณน. จิตฺตนฺติ ‘‘จิตฺเตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา’’ติ ปญฺหํ อุปลกฺเขติ. สหยุตฺตปเทหิ สตฺตาติ ‘‘เจตสิเกหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา’’ติอาทินา จิตฺเตน สหยุตฺเต ธมฺเม ทีเปนฺเตหิ ปเทหิ อาคตา สตฺต ปญฺหา. ติณฺณํ ติกปทานมคฺคหเณน อูโนติ กตฺวา. เย สนฺธาย ‘‘ติเก ตโย’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปน เวทนาปีติตฺติเกสุ ปจฺฉิมํ, วิตกฺกตฺติเก ปฐมนฺติ ปทตฺตยํ เวทิตพฺพํ.

๓๐๙. อุทฺธฏปเทน ปกาสิยมานา อตฺถา อเภโทปจาเรน ‘‘อุทฺธฏปท’’นฺติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อุทฺธฏปเทน สมฺปยุตฺเตหี’’ติ. เตน จ ยถาวุตฺเตน อุทฺธฏปเทน. มเนน ยุตฺตาติ เอตฺถ มนนมตฺตตฺตา มโนธาตุ ‘‘มโน’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘มโนธาตุยา เอกนฺตสมฺปยุตฺตา’’ติ.

สตฺตมนยสมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.