๗. ปาทุกวคฺควณฺณนา

๖๔๗. สตฺตมวคฺเค ปฏิจฺฉนฺโน หุตฺวาติ โส กิร รตฺติภาเค อุยฺยานํ คนฺตฺวา อมฺพํ อภิรุหิตฺวา สาขาย สาขํ อมฺพํ โอโลเกนฺโต วิจริ. ตสฺส ตถา กโรนฺตสฺเสว รตฺติ วิภายิ. โส จินฺเตสิ ‘‘สเจ อิทานิ โอตริตฺวา คมิสฺสามิ, ทิสฺวา มํ โจโรติ คเหสฺสนฺติ, รตฺติภาเค คมิสฺสามี’’ติ. อเถกํ วิฏปํ อภิรุหิตฺวา นิลีโน อจฺฉิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. โส รุกฺขโต โอตรนฺโต เอกํ โอลมฺพินิสาขํ คเหตฺวา เตสํ อุภินฺนมฺปิ อนฺตเร ปติฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ อนฺตรา รุกฺขโต ปติโต’’ติ. ปาฬิยา อตฺถํ น ชานนฺตีติ อตฺตโน คหณสฺส อตฺถํ น ชานนฺติ.

ชาตกปาฬิยํ (ชา. ๑.๔.๓๓) ปน อยํ คาถา –

‘‘สพฺพมิทํ จริมํ กตํ, อุโภ ธมฺมํ น ปสฺสเร;

อุโภ ปกติยา จุตา, โย จายํ มนฺเตชฺฌาเปติ;

โย จ มนฺตํ อธียตี’’ติ. –

เอวมาคตา. ตสฺสายมตฺโถ (ชา. อฏฺฐ. ๓.๔.๓๓) – สพฺพมิทํ จริมํ กตนฺติ ยํ อเมฺหหิ ตีหิ ชเนหิ กตํ, สพฺพมิทํ กิจฺจํ ลามกํ นิมฺมริยาทํ อธมฺมิกํ. เอวํ อตฺตโน โจรภาวํ เตสญฺจ มนฺเตสุ อคารวํ ครหิตฺวา ปุน อิตเร เทฺวเยว ครหนฺโต ‘‘อุโภ ธมฺมํ น ปสฺสเร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุโภติ อิเม เทฺวปิ ชนา ครุการารหํ โปราณกธมฺมํ น ปสฺสนฺติ, ตโตว ธมฺมปกติโต จุตา. ธมฺโม หิ ปฐมุปฺปตฺติวเสน ปกติ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

‘‘ธมฺโม หเว ปาตุรโหสิ ปุพฺเพ,

ปจฺฉา อธมฺโม อุทปาทิ โลเก’’ติ. (ชา. ๑.๑๑.๒๘);

โย จายนฺติ โย จ อยํ นีเจ นิสีทิตฺวา มนฺเต อชฺฌาเปติ, โย จ อุจฺเจ นิสีทิตฺวา อธียตีติ.

สาลีนนฺติ อยํ คาถาปิ –

‘‘สาลีนํ โอทนํ ภุญฺเช, สุจึ มํสูปเสจนํ;

ตสฺมา เอตํ น เสวามิ, ธมฺมํ อิสีหิ เสวิต’’นฺติ. (ชา. ๑.๔.๓๔) –

เอวํ ชาตเก อาคตา. ตตฺถ สุจินฺติ ปณฺฑรํ ปริสุทฺธํ. มํสูปเสจนนฺติ นานปฺปการาย มํสวิกติยา สิตฺตํ ภุญฺเช, ภุญฺชามีติ อตฺโถ. เสสํ ปากฏเมว.

ธิรตฺถูติ ธิ อตฺถุ, นินฺทา ภวตูติ อตฺโถ, ครหาม ตํ มยนฺติ วุตฺตํ โหติ. ลทฺธลาโภติ ธนลาภํ ยสลาภญฺจ สนฺธาย วทติ. วินิปาตนเหตุนาติ วินิปาตนสฺส เหตุภาเวน. วุตฺติ นาม โหตีติ ยถาวุตฺโต ทุวิโธปิ ลาโภ อปายสํวตฺตนิกตาย สมฺปราเย วินิปาตนเหตุภาเวน ปวตฺตนโต สมฺปติ อธมฺมจรเณน ปวตฺตนโต จ วุตฺติ นาม โหตีติ อตฺโถ. เอวรูปา ยา วุตฺตีติ เอวรูปา ธนลาภยสลาภสงฺขาตา ยา วุตฺติ. อธมฺมจรเณน วาติ วา-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. ตฺวนฺติ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ตํ อิจฺเจว วา ปาโฐ. อสฺมาติ ปาสาณาธิวจนเมตํ.

ปาทุกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เสสํ อุตฺตานเมว.

เสขิยกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

อธิกรณสมเถสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ อฏฺฐกถายํ อาคตฏฺฐาเนเยว ทสฺสยิสฺสาม.

อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย สารตฺถทีปนิยํ

ภิกฺขุวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

มหาวิภงฺโค นิฏฺฐิโต.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส