อุปาลิปญฺจกํ

นปฺปฏิปฺปสฺสมฺภนวคฺควณฺณนา

๔๒๑. สมคฺเคหิ กรณียานีติ วิวาทาธิกรเณหิ ปุพฺเพ อสมคฺคา หุตฺวา ปจฺฉา สามคฺคึ อุปคเตหิ กตฺตพฺพานิ. กึ ปน อสญฺญตมิสฺสปริสาย สทฺธึ ลชฺชิโน สามคฺคึ กโรนฺตีติ อาห ‘‘อุโปสถปวารณาทีสุ หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ฐิตาสูติ อุโปสถปวารณาสุ อปฺปวตฺตีสุ. อุปตฺถมฺโภ น ทาตพฺโพติ อุปรูปริ อปฺปวตฺตนตฺถาย มยมฺปิ อุโปสถํ น กริสฺสามาติอาทินา กลหสฺส อุปตฺถมฺโภ น ทาตพฺโพ, ธมฺเมน วินเยน สามคฺคึ กตฺวา สมคฺเคเหว อสญฺญตา ภิกฺขู วิเนตพฺพาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘สเจ สงฺโฆ อจฺจยํ เทสาเปตฺวา’’ติอาทิ. ภิกฺขุโน นกฺขมตีติ เกสุจิ ปุคฺคเลสุ อปฺปมตฺตกโทสทสฺสเนน น รุจฺจติ. ทิฏฺฐาวิกมฺมมฺปิ กตฺวาติ ‘‘น เมตํ ขมตี’’ติ สภาคสฺส ภิกฺขุโน อตฺตโน ทิฏฺฐึ อาวิกตฺวา. อุเปตพฺพาติ สาสนหานิยา อภาวา สามคฺคึ อโกเปตฺวา กายสามคฺคี ทาตพฺพา, อีทิเส ฐาเน อลชฺชิปริโภโค อาปตฺติกโร น โหติ, วฏฺฏติเยว. เย ปน สาสนวินาสาย ปฏิปนฺนา, เตหิ สห น วตฺตติ, อาปตฺติ เอว โหติ สาสนวินาโส จ. เตนาห ‘‘ยตฺร ปน อุทฺธมฺม’’นฺติอาทิ. ‘‘ทิฏฺฐาวิกมฺมํ น วฏฺฏตี’’ติ อิมินา ทิฏฺฐิยา อาวิกตายปิ อาปตฺตึ ทสฺเสติ.

๔๒๒. กณฺหวาโจติ ราคโทสาทีหิ กิลิฏฺฐวจโน. อนตฺถกวจนสฺส ทีปนํ ปกาสนํ อสฺสาติ อนตฺถกทีปโน. มานํ นิสฺสายาติ วินิจฺฉยกรณํ ตว ภาโรติ สงฺเฆน ภาเร อกเตปิ ‘‘อหเมเวตฺถ โวหริตุํ อรหรูโป’’ติ มานํ นิสฺสาย. ยถาทิฏฺฐิยาติ อนุรูปลทฺธิยา. ยสฺส หิ อตฺถสฺส ยาทิสี ทิฏฺฐิ อนุรูปา, ตํ คเหตฺวา น พฺยากตาติ อตฺโถ.อสฺส อตฺตโนติ อธมฺมาทิอตฺถํ สนฺธาย วทติ, น ปุคฺคลํ, อสฺส อธมฺมาทิอตฺถสงฺขาตสฺส อตฺตโน สรูปสฺส ยา อนุรูปา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. ลทฺธึ นิกฺขิปิตฺวาติ อนุรูปลทฺธึ ฉฑฺเฑตฺวา, อคฺคเหตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อธมฺมาทีสุ ธมฺมาทิลทฺธิโก หุตฺวา’’ติ. อถ วา อตฺตโน ลทฺธึ นิคูหิตฺวา ปุคฺคลานุคุณํ ตถา พฺยากโรนฺโต น ยถาทิฏฺฐิยา พฺยากตา นาม. อิมสฺมึ ปกฺเข อธมฺมาทีสุ ธมฺมาทิลทฺธิโก หุตฺวาติ เอตฺถ อธมฺมาทีสุ ธมฺมาทิลทฺธิโก วิย หุตฺวาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

นปฺปฏิปฺปสฺสมฺภนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โวหารวคฺคาทิวณฺณนา

๔๒๔. กมฺมญตฺตีติ กมฺมภูตา ญตฺติ. อนุสฺสาวนนิรเปกฺขา ญตฺติกมฺมภูตา ญตฺตีติ อตฺโถ. กมฺมปาทญตฺติ นาม ญตฺติทุติยกมฺมาทีสุ อนุสฺสาวนกมฺมสฺส ปาทภูตา อธิฏฺฐานภูตา ญตฺติ. นวสุ ฐาเนสูติ โอสารณาทีสุ นวสุ ฐาเนสุ. ทฺวีสุ ฐาเนสูติ ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺเมสุ.

สุตฺตานุโลมนฺติ อุภโตวิภงฺเค สุตฺตานุโลมภูเต มหาปเทเส สนฺธาย วุตฺตํ. วินยานุโลมนฺติ ขนฺธกปริวารานุโลมภูเต มหาปเทเส. สุตฺตนฺติเก จตฺตาโร มหาปเทเสติ สุตฺตาภิธมฺมปิฏเกสุ อนุญฺญาตปฏิกฺขิตฺตสุตฺตานุโลมวเสน นยโต คเหตพฺเพ จตฺตาโร อตฺเถ.

๔๒๕. ทิฏฺฐีนํ อาวิกมฺมานีติ อาปตฺติลทฺธีนํ ปกาสนานิ, อาปตฺติเทสนากมฺมานีติ อตฺโถ.

ยถา จตูหิ ปญฺจหิ ทิฏฺฐิ อาวิกตา โหตีติ ยถา อาวิกเต จตูหิ ปญฺจหิ เอกีภูเตหิ เอกสฺส ปุคฺคลสฺส สนฺติเก อาปตฺติ เทสิตา นาม โหติ, เอวํ เทเสตีติ อตฺโถ. เอวํ เทเสนฺโต จ อตฺตนา สทฺธึ ตโย วา จตฺตาโร วา ภิกฺขู คเหตฺวา เอกสฺส สนฺติเก เทเสติ. เอวํ เทเสตุํ น วฏฺฏติ. เทสิตา จ อาปตฺติ น วุฏฺฐาติ, เทสนาปจฺจยา ทุกฺกฏญฺจ โหติ. ทฺวินฺนํ ติณฺณํ ปน เอกโต เทเสตุํ วฏฺฏติ.

๔๔๔. อทสฺสเนนาติ อิมสฺส อกปฺปิยํ ปริวชฺเชนฺตานํ วินยธรานํ ปฏิปตฺติยา อทสฺสเนน, เตสํ ทิฏฺฐานุคตึ อนาปชฺชเนนาติปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อกปฺปิเย กปฺปิยสอญตายาติ รชตาทิอกปฺปิเย ติปุอาทิสญฺญิตาย. ปุจฺฉิตฺวา วา อญฺเญสํ วา วุจฺจมานํ อสุณนฺโต อาปชฺชตีติ เอตฺถ ปุจฺฉิตฺวา อสุณนฺโต วา ปุจฺฉิยมานํ อสุณนฺโต วาติ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. เอกรตฺตาติกฺกมาทิวเสนาติ อธิฏฺฐิตจีวเรน วิปฺปวสิตฺวา เอกรตฺตาติกฺกเมน ปาจิตฺติยํ อาปชฺชติ. อาทิ-สทฺเทน ฉรตฺตาติกฺกมาทีนํ สงฺคโห.

๔๕๐. อนตฺถํ กลิสาสนนฺติ อนตฺถาวหํ โกธวจนํ อาโรเปนฺโต โทสํ อาโรเปนฺโต อุปทฺทวาย ปริสกฺกตีติ อตฺโถ.

๔๕๔. โวหารนิรุตฺติยนฺติ ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส วาจกสทฺเท ปเภทคตญาณปฺปตฺโต น โหตีติ อตฺโถ.

๔๕๕. ปริมณฺฑลพฺยญฺชนาโรปเน กุสโล น โหตีติ ปริมณฺฑเลน ปทพฺยญฺชเนน วตฺถุํ, ปเรหิ วุตฺตํ ชานิตุญฺจ อสมตฺโถติ อตฺโถ.

๔๕๘. อนุสฺสาวเนนาติ อนุ อนุ กถเนน. เตนาห ‘‘นนุ ตุเมฺห’’ติอาทิ, ยํ อโวจุมฺห, สฺวายํ ปกาสิโตติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ยนฺติ อิทํ ยสฺมา วจนาเปกฺขํ น โหติ, วจนตฺถาเปกฺขเมว, ตสฺมา เตน วจเนน นานากรณาภาวํ ปกาสยิสฺสามาติ ยมตฺถํ อโวจุมฺหาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เตเนว ‘‘สฺวาย’’นฺติ ปุลฺลิงฺควเสน ปฏินิทฺเทโส กโต, ตสฺส โส อยํ นานากรณาภาโวติ อตฺโถ.

๔๖๗. มญฺจปทาทีสุปิ นฬาฏํ ปฏิหญฺเญยฺยาติ อนฺธกาเร จมฺมขณฺฑํ ปญฺญเปตฺวา วนฺทิตุํ โอนมนฺตสฺส นฬาฏํ วา อกฺขิ วา มญฺจาทีสุ ปฏิหญฺญติ. เอเตน วนฺทโตปิ อาปตฺติอภาวํ วตฺวา วนฺทนาย สพฺพถา ปฏิกฺเขปาภาวญฺจ ทีเปติ. เอวํ สพฺพตฺถ สุตฺตนฺตเรหิ อปฺปฏิกฺขิตฺเตสุ. นคฺคาทีสุ ปน วนฺทิตุํ น วฏฺฏตีติ. เอกโต อาวฏฺโฏติ เอกสฺมึ โทสาคติปกฺเข ปริวตฺโต ปวิฏฺโฐติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สปตฺตปกฺเข ฐิโต’’ติ. วนฺทิยมาโนติ โอนมิตฺวา วนฺทิยมาโน. วนฺทิตพฺเพสุ อุทฺเทสาจริโย, นิสฺสยาจริโย จ ยสฺมา นวกาปิ โหนฺติ, ตสฺมา เต วุฑฺฒา เอว วนฺทิยาติ เวทิตพฺพา.

๔๗๐. ปุพฺเพ วุตฺตเมวาติ สหเสยฺยาทิปณฺณตฺติวชฺชํ. อิตรนฺติ สจิตฺตกํ.

โวหารวคฺคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.