จูฬสงฺคามํ

อนุวิชฺชกสฺส ปฏิปตฺติวณฺณนา

๓๖๕. ตตฺร หีติ ตสฺมึ สนฺนิปาเต. อตฺตปจฺจตฺถิกาติ ลชฺชิเปสลสฺส โจทกปาปครหีปุคฺคลสฺส อนตฺถกามา เวรีปุคฺคลา. สาสนปจฺจตฺถิกาติ อตฺตโน อนาจารานุคุณํ พุทฺธวจนํ ปกาเสนฺโต ตณฺหาคติกา, ทิฏฺฐิคติกา จ. อชฺโฌคาเหตฺวาติ อลชฺชิอภิภวนวเสน สงฺฆมชฺฌํ ปวิสิตฺวา. โส สงฺคามาวจโรติ โส โจทโก สงฺคามาวจโร นาม. ทิฏฺฐสุตมุตมฺปิ ราชกถาทิกนฺติ ทิฏฺฐสุตวเสเนว ราชโจราทิกถํ, มุตวเสนปิ อนฺนาทิกถญฺจ อกเถนฺเตนาติ โยเชตพฺพํ. กปฺปิยากปฺปิยนิสฺสิตา วาติอาทีสุ รูปารูปปฏิจฺเฉทปเทน สกลอภิธมฺมตฺถปิฏกตฺตํ ทสฺเสติ. สมถาจาราทีหิ ปฏิสํยุตฺตนฺติ สกลสุตฺตนฺตปิฏกตฺตํ. ตตฺถ สมถาจาโร นาม สมถภาวนากฺกโม. ตถา วิปสฺสนาจาโร. ฐานนิสชฺชวตฺตาทินิสฺสิตาติ สงฺฆมชฺฌาทีสุ ครุจิตฺตีการํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ฐานาทิกฺกมนิสฺสิตา เจว จุทฺทสมหาวตฺตาทิวตฺตนิสฺสิตา จ, อาทิ-สทฺเทน อปฺปิจฺฉตาทินิสฺสิตา จาติ อตฺโถ. ปเญฺห อุปฺปนฺเนติ เกนจิ อุปฺปนฺเน ปเญฺห ปุจฺฉิเต. อิทญฺจ อุปลกฺขณมตฺตํ, ยํ กิญฺจิ อุปฏฺฐิตํ ธมฺมํ ภาสสฺสูติ อธิปฺปาโย.

กุลปเทโส นาม ขตฺติยาทิชาติยมฺปิ กาสิกราชกุลาทิกุลวิเสโส. เอตเมวาห ‘‘กุลปเทโส ขตฺติยกุลาทิวเสเนว เวทิตพฺโพ’’ติ. สนฺนิปาตมณฺฑเลติ อตฺตโน อนุวิชฺชมานปฺปการํ สงฺฆสฺส ญาปนตฺถํ อุฏฺฐาย สงฺฆสนฺนิปาตมชฺเฌ อิโต จิโต จ ปเรสํ มุขํ โอโลเกนฺเตน น จริตพฺพํ. ยถานิสินฺเนเนว ธมฺมวินยานุคุณํ วินิจฺฉยํ ยถา สพฺเพ สุณนฺติ, ตถา วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ.

ปาฬิยํ อจณฺฑิกเตนาติ อกตจณฺฑภาเวน, อผรุเสนาติ อตฺโถ. ‘‘หิตานุกมฺปินา’’ติ เอเตน เมตฺตาปุพฺพภาโค วุตฺโต. ‘‘การุณิเกน ภวิตพฺพ’’นฺติ อิมินา อปฺปนาปฺปตฺตกรุณา วุตฺตา. ‘‘หิตปริสกฺกินา’’ติ อิมินา กรุณาปุพฺพภาโค. เตนาห ‘‘กรุณา จ กรุณาปุพฺพภาโค จ อุปฏฺฐาเปตพฺโพติ อยํ ปททฺวเยปิ อธิปฺปาโย’’ติ. ลชฺชิยาติ ลชฺชินี.

อนุโยควตฺตํ กถาเปตฺวาติ ‘‘กาเลน วกฺขามี’’ติอาทินา (ปริ. ๓๖๒) วุตฺตวตฺตํ. อนุยุญฺชนาจารกฺกเมเนว อนุยุญฺชนํ อนุโยควตฺตํ นาม, ตํ กถาเปตฺวา เตเนว กเมน อนุยุญฺชาเปตฺวาติ อตฺโถ. อุชุมทฺทเวนาติ เอตฺถ อชฺฌาหริตพฺพปทํ ทสฺเสติ ‘‘อุปจริตพฺโพ’’ติ. ‘‘ธมฺเมสุ จ ปุคฺคเลสุ จา’’ติ อิทํ ‘‘มชฺฌตฺเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ ปกเตน สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ธมฺเมสุ จ ปุคฺคเลสุ จ…เป… มชฺฌตฺโตติ เวทิตพฺโพ’’ติ. ยญฺหิ ยตฺถ กตฺถจิ กตฺตพฺพํ, ตํ ตตฺถ อติกฺกมนฺโต มชฺฌตฺโต นาม น โหติ, ธมฺเมสุ จ คารโว กตฺตพฺโพ. ปุคฺคเลสุ ปน เมตฺตาภาเวน ปกฺขปาตคารโว. ตสฺมา อิมํ วิธึ อนติกฺกนฺโตว เตสุ มชฺฌตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

๓๖๖. สํสนฺทนตฺถนฺติ อาปตฺติ วา อนาปตฺติ วาติ สํสเย ชาเต สํสนฺทิตฺวา นิจฺฉยกรณตฺถํ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อตฺถทสฺสนายาติ สาเธตพฺพสฺส อาปตฺตาทิอุปเมยฺยตฺถสฺส โจทกจุทิตเก อตฺตโน ปฏิญฺญาย เอว สรูปวิภาวนตฺถํ. อตฺโถ ชานาปนตฺถายาติ เอวํ วิภาวิโต อตฺโถ โจทกจุทิตกสงฺฆานํ ญาปนตฺถาย นิชฺฌาปนตฺถาย, สมฺปฏิจฺฉาปนตฺถายาติ อตฺโถ. ปุคฺคลสฺส ฐปนตฺถายาติ โจทกจุทิตเก อตฺตโน ปฏิญฺญาย เอว อาปตฺติยํ, อนาปตฺติยํ วา ปติฏฺฐาปนตฺถาย. สารณตฺถายาติ ปมุฏฺฐสราปนตฺถาย. สวจนียกรณตฺถายาติ โทเส สาริเตปิ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปฏิกมฺมํ อกโรนฺตสฺส สวจนียกรณตฺถาย. ‘‘น เต อปสาเทตพฺพา’’ติ อิทํ อธิปฺเปตตฺถทสฺสนํ. ตตฺถ อวิสํวาทกฏฺฐาเน ฐิตา เอว น อปสาเทตพฺพา, น อิตเรติ ทฏฺฐพฺพํ.

อปฺปจฺจยปรินิพฺพานตฺถายาติ อายตึ ปฏิสนฺธิยา อการณภูตปรินิพฺพานตฺถาย. ปรินิพฺพานญฺหิ นาม ขีณาสวานํ สพฺพปจฺฉิมา จุติจิตฺตกมฺมชรูปสงฺขาตา ขนฺธา, เต จ สพฺพาการโต สมุจฺฉินฺนานุสยตาย ปุนพฺภวาย อนนฺตราทิปจฺจยา น โหนฺติ อญฺเญหิ จ ตณฺหาทิปจฺจเยหิ วิรหิตตฺตา. ตสฺมา ‘‘อปฺปจฺจยปรินิพฺพาน’’นฺติ วุจฺจติ. ตนฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ. เตเนวาห ‘‘ตสฺมิ’’นฺติ. วินยมนฺตนาติ วินยวินิจฺฉโย. โสตาวธานนฺติ โสตสฺส โอทหนํ, สวนนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ยํ อุปฺปชฺชติ ญาณ’’นฺติ. ยถาวุตฺตาย วินยสํวราทิการณปรมฺปราย วิมุตฺติยา เอว ปธานตฺตา สา ปุน จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ อุทฺธโฏติ อาห ‘‘อรหตฺตผลสงฺขาโต วิโมกฺโข’’ติ. อถ วา โย ยํ กิญฺจิ ธมฺมํ อนุปาทิยิตฺวา ปรินิพฺพานวเสน จิตฺตสฺส จิตฺตสนฺตติยา, ตปฺปฏิพทฺธกมฺมชรูปสนฺตติยา จ วิโมกฺโข วิมุจฺจนํ อปุนปฺปวตฺติวเสน วิคโม, เอตทตฺถาย เอตสฺส วิคมสฺสตฺถาย เอวาติ เอวํ นิคมนวเสนเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๓๖๗. อนุโยควตฺตคาถาสุ กุสเลน พุทฺธิมตาติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน. กตนฺติ นิพฺพตฺติตํ, ปกาสิตนฺติ อตฺโถ. เตเนวาติอาทีสุ เตเนว กตากตสฺส อชานเนว ปุพฺพาปรํ อชานนสฺส, อญฺญสฺสปิ ภิกฺขุโน ยํ กตากตํ โหติ, ตมฺปิ น ชานาตีติ อตฺโถ. อตฺตโน สทิสายาติ ยถาวุตฺเตหิ โทเสหิ ยุตฺตตาย อตฺตนา สทิสาย.

อนุวิชฺชกสฺส ปฏิปตฺติวณฺณนา นิฏฺฐิตา.