๒. ปริยายสุตฺตวณฺณนา

๒๓๓. สมฺพหุลาติ วุจฺจนฺติ สงฺฆสมญฺญาย อภาวโต. ตโต ปรนฺติ ติณฺณํ ชนานํ อุปริ สงฺโฆ จตุวคฺคกรณียาทิสงฺฆกมฺมวเสน กมฺมปฺปตฺตตฺตา. ปวิสึสูติ ภาวินิ ปวิสเน ภูเต วิย กตฺวา อุปจาเรน วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปวิฏฺฐา’’ติ. ภาวินิ หิ ภูเต วิย อุปจาโร. เตนาห – ‘‘เต ปนา’’ติอาทิ, เต ปน ภิกฺขูติ อตฺโถ. ปุน เต ปนาติ ติตฺถิยา ติตฺถิยสาวกา จ.

อิมสฺมึ ปญฺญาปเนติ ‘‘ปญฺจ นีวรเณ ปหายา’’ติอาทินยปฺปวตฺเต อิมสฺมึ ปกาเร อตฺถปญฺญาปเน. วิสิสฺสติ อญฺญมญฺญโต ปภิชฺชตีติ วิเสโส, เภโท. สฺวายํ อิธ อนฺโตคธาธิกภาโว อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘โก วิเสโสติ กึ อธิก’’นฺติ. อธิกํ ปยสนํ ปยุญฺชนนฺติ อธิปฺปยาโส, อธิกปฺปโยโค. นานา กรียติ เอเตนาติ นานากรณํ, เภโทติ อาห – ‘‘กึ นานตฺต’’นฺติ. ทุติยปเทติ ‘‘อนุสาสนิยา วา อนุสาสนิ’’นฺติ เอตสฺมึ ปเท. เอเสว นโยติ ยถา ปฐมสฺมึ ปเท อตฺถโยชนา, เอวํ ทุติยปเทปิ โยเชตพฺพา.

ตีณิ ฐานานีติ เทวมารพฺรหฺมฏฺฐานานิ ตีณิ ‘‘สเทวเก โลเก’’ติอาทินา โลเก ปกฺขิปิตฺวา. ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสายา’’ติ เทฺว ฐานานิ. ‘‘ปชายา’’ติ เอตฺถ ปกฺขิปิตฺวา อิติ ปญฺจหิ ปเทหิ. อุทฺเทสนฺติ อุทฺทิสิตพฺพตํ. คณนนฺติ เอโก กามจฺฉนฺโทติ คเหตพฺพตํ คจฺฉติ. อตฺตโน หตฺถปาทาทีสูติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ สมุทายํ อารพฺภ ปฏิฆสฺส อุปฺปชฺชนโต. อตฺตโน ขนฺเธสุ วิมติ ‘‘อหํ นุ โขสฺมี’’ติอาทินา.

กิญฺจาปิ สพฺพํ วีริยํ เจตสิกเมว, ยํ ปน กายกมฺมาธิฏฺฐานาทิวเสน มนสิ กายิกปโยคสมุฏฺฐาปนํ วีริยํ กายิกนฺติ ลทฺธปริยายนฺติ ตโต วิเสเสตฺวา เจตสิกนฺติ ยถาธิปฺเปตทุติยตาทสฺสนตฺถํ. ยทิปิ ยถากปฺปิตอิริยาปถสนฺธารณวเสน ปวตฺตมานํ วีริยํ กายสฺส ตถาปวตฺตสฺส ปจฺจยภูตนฺติ น สกฺกา วตฺตุํ, ตถาปิ น ตาทิโส กายปโยโค, ตทา ปวตฺโต นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘กายปโยคํ วินา อุปฺปนฺนวีริย’’นฺติ. สติสมฺโพชฺฌงฺคสทิโส วาติ อิมินา อชฺฌตฺติเก สงฺขาเร อชฺฌุเปกฺขนวเสน ปวตฺตา อชฺฌตฺตธมฺเมสุ อุเปกฺขาติอาทินยํ อติทิสติ.

‘‘มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เอเตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. จงฺกมนฺเตนปิ อริยมคฺคํ อธิคนฺตุํ สกฺกาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘มคฺคํ อปตฺตํ กายิกวีริย’’นฺติ. โพชฺฌงฺคา น ลพฺภนฺตีติ นิปฺปริยายโพชฺฌงฺคา น ลพฺภนฺตี. โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ ปริยายโตติ อธิปฺปาโย. เสสาติ พหิทฺธาธมฺเมสุ สติ-ธมฺมวิจย-อุเปกฺขา-เจตสิก-วีริย-สวิตกฺก-สวิจาร-ปีติ-สมาธี เทฺว ปสฺสทฺธิโย จ. อยํ ปน นโย ปจุรปฺปวตฺติวเสน อฏฺฐกถานเยเนว วุตฺโต. เถรวาทวเสน ปน อวิตกฺกอวิจารมตฺตา ปีติสมาธิสมฺโพชฺฌงฺคา รูปาวจราปิ อตฺถีติ เตปิ คเหตฺวา ทส มิสฺสกาว โหนฺตีติ วตฺตพฺพํ สิยาติ.

ปริยายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.