๕. ปปาตวคฺโค

๑. โลกจินฺตาสุตฺตวณฺณนา

๑๑๑๑. โลกจินฺตนฺติ โลกสนฺนิเวสปฏิสํยุตฺตวีมํสาว. ‘‘โลกจิตฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, ตํตํโลกปริยาปนฺนํ จิตฺตนฺติ อตฺโถ. นาฬิเกราทโยติ อาทิ-สทฺเทน อวุตฺตานํ โอสธิติณวนปฺปติอาทีนํ สงฺคโห. เอวรูปนฺติ เอทิสํ อญฺญมฺปิ ตํตํโลกจิตฺตํ.

วิคตจิตฺโตติ อตฺตตฺถปรตฺถโต อปคตวิตกฺโก อทฺทส เอวํ อธิฏฺฐหึสูติ สมฺพนฺโธ. สมฺพริมายนฺติ สมฺพเรน อสุรินฺเทน อุปฺปาทิตํ อสุรมายํ, ยํ ‘‘อินฺทชาล’’นฺติปิ วุจฺจติ อินฺทสฺส โมหนตฺถํ อุปฺปาทิตตฺตา. สมฺปริวตฺเตตฺวาติ ปริธาเวตฺวา. ยถา เนติ เน อสุเร ยถา โส ปุริโส ปสฺสติ, เอวํ อธิฏฺฐหึสุ. กสฺมา ปเนเต เอวํ อธิฏฺฐหึสูติ? ตํ ปุริสํ ตตฺถ ตถานิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘อยญฺจ เทโว’’ติ อาสงฺกนฺตา ตถา อธิฏฺฐหิตฺวา ภิสมุฬาลฉิทฺเทหิ ปวิสิตฺวา อตฺตโน อสุรภวนํ คตา. เตนาห ภควา – ‘‘เทวานํเยว โมหยมานา’’ติ.

๒-๓. ปปาตสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๑๑๒-๓. มริยาทปาสาโณติ คิชฺฌกูฏปพฺพตสฺส มริยาทปาการสทิโส มหนฺโต ปาสาโณ. อนิฏฺฐรูปนฺติ เอตฺถ รูป-สทฺโท สภาวตฺโถ ‘‘ปิยรูเป สาตรูเป’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๘-๔๐๙) วิยาติ อาห – ‘‘อนิฏฺฐสภาว’’นฺติ.

๕. วาลสุตฺตวณฺณนา

๑๑๑๕. อุปาสนนฺติ อาจริยอุปาสนํ, อาจริยํ อนฺเตวาสินา วา ทิวเส ทิวเส สิกฺขนวเสน อุปาสิตพฺพโต อุปาสนนฺติ ลทฺธนามํ กณฺฑขิปนสิปฺปํ. กณฺฑํ อติกฺกมนฺเตติ สรํ ขิปนฺเต. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ โปงฺขสทฺทตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เอกํ กณฺฑํ ขิปิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปรํ อนุโปงฺขนฺติ เอตฺถ อปรนฺติ ตติยกณฺฑํ. อนุโปงฺขํ นาม อิทนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุโปงฺขํ นาม ทุติยสฺส โปงฺข’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺหิ ตติเยน สเรน วิชฺฌียติ. ปุน อปรํ ตสฺส โปงฺขนฺติ อิทํ ปน อปราปรํ อวิรชฺฌนํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ทุรภิสมฺภวตรนฺติ อภิภวิตุํ อสกฺกุเณยฺยตรํ. วาลนฺติ เกสํ. สตฺตธา ภินฺทิตฺวาติ สตฺตกฺขตฺตุํ วิผาเลตฺวา. ตสฺส เอกํ เภทนฺติ ตสฺส เกสสฺส เอกํ อํสุสงฺขาตํ เภทํ คเหตฺวา. วาติงฺคณมชฺเฌ พนฺธิตฺวาติ วาติงฺคณผลสฺส มชฺฌฏฺฐาเน พนฺธิตฺวา. อปรํ เภทนฺติ อปรํ เกสสฺส อํสุสงฺขาตํ เภทํ. อคฺคโกฏิยํ พนฺธิตฺวาติ ยถา ตสฺส วาลเภทสฺส อูกามตฺตํ ลิขามตฺตํ วา กณฺฑสฺส อคฺคโกฏึ อธิกํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, เอวํ พนฺธิตฺวา. อุสภมตฺเตติ วีสติยฏฺฐิมตฺเต ฐาเน ฐิโต. กณฺฑพทฺธาย โกฏิยาติ กณฺฑพทฺธาย วาลสฺส โกฏิยา วาติงฺคณพนฺธนวาลสฺส โกฏึ ปฏิวิชฺเฌยฺย.

๘. ทุติยฉิคฺคฬยุคสุตฺตวณฺณนา

๑๑๑๘. อธิจฺจุปฺปตฺติกนฺติ ยทิจฺฉาวเสน อุปฺปชฺชนกํ. ฉิคฺคเฬนาติ ฉิคฺคฬปเทเสน. ฉิคฺคฬุปรีติ เหฏฺฐิมยุคสฺส ฉิคฺคฬปเทสสฺส อุปริ. อารุฬฺหสฺส ฉิคฺคเฬนาติ อุภินฺนมฺปิ ฉิทฺเทน. คีวปฺปเวสนํ วิยาติ จตุนฺนํ ยุคานํ ฉิทฺทปเทเสเนว อุปรูปริ ฐิตานํ ฉิทฺทนฺตเรน กาณกจฺฉปสฺส คีวปฺปเวสนํ อธิจฺจตรสมฺภวํ. ตโตปิ อธิจฺจตรสมฺภโว มนุสฺสตฺตลาโภ, ตโต อธิจฺจตมสมฺภโว อริยมคฺคปฏิลาโภติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุสจฺจปฏิเวโธ อติวิย อธิจฺจตรสมฺภโว’’ติ.

ปปาตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.