๑. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

๑๐๘๑. ‘‘อิสีนํ ปตนุปฺปตนวเสน โอสีทนอุปฺปตนฏฺฐานวเสน เอวํ ‘อิสิปตน’นฺติ ‘ลทฺธนาเม’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘เอตฺถ หี’’’ติอาทิ วุตฺตํ.

อามนฺเตสีติ เอตฺถ ยสฺมา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถํ อยํ อามนฺตนา, ตสฺมา สมุทาคมโต ปฏฺฐาย สตฺถุ ปุพฺพจริตํ สงฺเขเปเนว ปกาเสตุํ วฏฺฏตีติ ‘‘ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ มารพลํ ภินฺทิตฺวาติ มารญฺจ มารพลญฺจ ภญฺชิตฺวา. อถ วา มารสฺส อพฺภนฺตรํ พาหิรญฺจาติ ทุวิธํ พลํ ภญฺชิตฺวา. ‘‘เทฺวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา’’ติ เอตฺถ อนฺต-สทฺโท ‘‘ปุพฺพนฺเต ญาณํ อปรนฺเต ญาณ’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๖๓) วิย ภาคปริยาโยติ อาห ‘‘เทฺว อิเม, ภิกฺขเว, โกฏฺฐาสา’’ติ. สห สมุทาหาเรนาติ อุจฺจารณสมกาลํ. ปตฺถริตฺวา อฏฺฐาสิ พุทฺธานุภาเวน. พฺรหฺมาโน สมาคจฺฉึสุ ปริปกฺกกุสลมูลา สจฺจาภิสมฺโพธาย กตาธิการา.

คิหิสญฺโญชนนฺติ คิหิพนฺธนํ. ฉินฺทิตฺวาติ หริตฺวา. น วฬญฺเชตพฺพาติ นานุยุญฺเชตพฺพา. กิเลสกามสุขสฺสาติ กิเลสกามยุตฺตสฺส สุขสฺส. อนุโยโคติ อนุภโว. คามวาสีหิ เสวิตพฺพตฺตา คามวาสีนํ สนฺตโก. อตฺตโนติ อตฺตภาวสฺส. อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. ทุกฺขกรณนฺติ ทุกฺขุปฺปาทนํ. อตฺตมารเณหีติ อตฺตพาธเนหิ. อุปสมายาติ กิเลสวูปสโม อธิปฺเปโต, ตทตฺถสมฺปทานวจนนฺติ อาห ‘‘กิเลสูปสมตฺถายา’’ติ. เอส นโย เสเสสุปิ.

สจฺจญาณาทิวเสน ตโย ปริวฏฺฏา เอตสฺสาติ ติปริวฏฺฏํ, ญาณทสฺสนํ. เตนาห ‘‘สจฺจญาณา’’ติอาทิ. ยถาภูตํ ญาณนฺติ ปฏิเวธญาณํ อาห. เตสุเยว สจฺเจสุ. ญาเณน กตฺตพฺพสฺส จ ปริญฺญาปฏิเวธาทิกิจฺจสฺส จ ชานนญาณํ, ‘‘ตญฺจ โข ปฏิเวธโต ปเควา’’ติ เกจิ. ปจฺฉาติ อปเร. ตถา กตญาณํ. ทฺวาทสาการนฺติ ทฺวาทสวิธอาการเภทํ. อญฺญตฺถาติ อญฺเญสุ สุตฺเตสุ.

ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ ธมฺมจกฺกนฺติ อิทํ ตตฺถ ญาณกิจฺจํ ปธานนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. สทฺธินฺทฺริยาทิธมฺมสมุทาโย ปน ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. อถ วา จกฺกนฺติ อาณา, ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมญฺจ ตํ จกฺกญฺจ, ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติปิ ธมฺมจกฺกํ. ยถาห ‘‘ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺมจริยาย ปวตฺตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). อุภยมฺปีติ ปฏิเวธญาณํ เทสนาญาณนฺติ อุภยมฺปิ. เอตนฺติ ตทุภยํ. อิมาย เทสนายาติ อิมินา สุตฺเตน ปกาเสนฺเตน ภควตา ยถาวุตฺตญาณทฺวยสงฺขาตํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ นาม ปวตฺตนกิจฺจสฺส อนิฏฺฐิตตฺตา. ปติฏฺฐิเตติ อญฺญาสิ โกณฺฑญฺญตฺเถเรน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิเต. ปวตฺติตํ นาม กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนนฺตรธานโต ปฏฺฐาย ยาว พุทฺธุปฺปาโท, เอตฺตกํ กาลํ อปฺปวตฺตปุพฺพสฺส ปวตฺติตตฺตา, อุปริมคฺคาธิคโม ปนสฺส อตฺถงฺคโต เอวาติ.

เอกปฺปหาเรนาติ เอเกเนว ปหารสญฺญิเตน กาเลน. ทิวสสฺส หิ ตติโย ภาโค ปหาโร นาม. ปาฬิยํ ปน ‘‘เตน ขเณน เตน ลเยน เตน มุหุตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปหารกฺขณสลฺลกฺขณเมว. สพฺพญฺญุตญฺญาโณภาโสติ สพฺพญฺญุตญฺญาณานุภาเวน ปวตฺโต โอภาโส จิตฺตํ ปฏิจฺจ อุตุสมุฏฺฐาโน เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ภควโต ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสฺส อารมฺเภ วิย ปริสมาปเน อติวิย อุฬารตมํ ปีติโสมนสฺสํ อุทปาทิ, ตสฺมา ‘‘อิมสฺสปิ อุทานสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.