๑. ปฐมวิหารสุตฺตวณฺณนา

๑๑. อฑฺฒมาสนฺติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. ปฏิสลฺลียิตุนฺติ ยถาวุตฺตํ กาลํ ปฏิ ทิวเส ทิวเส สมาปตฺติยํ ธมฺมจินฺตายํ จิตฺตํ นิลียิตุํ. วิเนตพฺโพติ สมุจฺเฉทวินเยน วิเนตพฺโพ อริยมคฺคาธิคนฺตพฺโพ. ตนฺติ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนํ. อสฺสาติ ชนตาย. อปคจฺฉตีติ สตฺถุ สนฺติกโต อเปติ. สูติ นิปาตมตฺตํ.

ปเทเสนาติ เอกเทเสน. สห ปเทเสนาติ สปเทโส. สฺวายํ สปเทโส ยสฺมา เวทนาวเสเนว ปาฬิยํ อาคโต, ตสฺมา ปรมตฺถธมฺมโกฏฺฐาเส เวทนา อนวเสสโต ลพฺภติ, เต คณฺหนฺโต ‘‘ขนฺธปเทโส’’ติอาทิมาห. ตํ สพฺพนฺติ ขนฺธปเทสาทิกํ สพฺพมฺปิ. ‘‘สมฺมสนฺโต’’ติ ปทสฺส อตฺถทสฺสนวเสน ‘‘ปจฺจเวกฺขนฺโต’’ติ อาห. ปจฺจเวกฺขณา อิธ สมฺมสนํ นาม, น วิปสฺสนา. วิปสฺสนาสมฺมสนํ ปน ภควโต วิสาขปุณฺณมายํ เอว นิปฺผนฺนํ, ตสฺมา ภควโต อญฺญภูมิกาปิ เวทนา อญฺญภูมิกานํ สตฺตานํ วิรุทฺธา อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘ยาว ภวคฺคา ปวตฺตา สุขา เวทนา’’ติ. สพฺพากาเรนาติ สรูปโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทาทิโตติ สพฺพากาเรน. ปริคฺคณฺหนฺโต อุปปริกฺขนฺโต.

นิปฺปเทสาเนว อนวเสสาเนว. อินฺทฺริยสติปฏฺฐานปเทโส สุวิญฺเญยฺโยติ อนุทฺธโต. อสฺสาติ ภควโต. ฐาเนติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเวกฺขิตพฺพสงฺขาเต โอกาเส. สา สา จ วิหารสมาปตฺตีติ ขนฺธวเสน อายตนาทิวเสน จ ปวตฺติตฺวา เตสํ เอกเทสภูตํ เวทนํเยว ปริคฺคเหตฺวา ตํ สมฺมสิตฺวา อนุกฺกเมน สมาปนฺนา ฌานสมาปตฺติ ผลสมาปตฺติ จ. ผลสมาปตฺติ หิ ตถา สมฺมสิตฺวา ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชนวเสน อตฺถโต อภินฺนาปิ อธิฏฺฐานภูตธมฺมเภเทน ภินฺนา วิย วุจฺจติ, ยโต จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสเภทา เทวสิกํ วฬญฺชนสมาปตฺติโย อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. กามํ อญฺญธมฺมวเสนปิ ชาตา เอว, เวทนาวเสน ปเนตฺถ อภินิเวโส กโต เวทนานุภาเวน ชาตา. กสฺมา เอวํ ชาตาติ? พุทฺธานํ ญาณปทสฺส อนฺตรวิภาคตฺตา. ตถา หิ ภควา สกลมฺปิ อฑฺฒมาสํ เวทนาวเสเนว สมฺมสนํ ปวตฺเตติ, ตทนุสาเรน จ ตา วิหารสมาปตฺติโย สมาปชฺชิ. ตยิทํ อจฺฉริยํ อนญฺญสาธารณํ ภิกฺขู ปเวเทนฺโต สตฺถา – ‘‘เยน สฺวาห’’นฺติอาทิมโวจ.

อกุสลาวาติ ปาณาติปาต-อทินฺนาทาน-กาเมสุมิจฺฉาจาร-มุสาวาท-ปิสุณวาจาสมฺผปฺปลาป-อภิชฺฌา-พฺยาปาทวเสน ตํตํมิจฺฉาทสฺสนวเสน จ อกุสลา เวทนา เอว โหติ. พฺรหฺมโลกาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ นิจฺจา ธุวา ภวิสฺสามาติ เอวํ ทิฏฺฐึ อุปนิสฺสายาติ โยเชตพฺพํ. เทวกุลาทีสุ เทวปูชตฺถํ, สพฺพชนปริโภคตฺถํ วา มาลาวจฺฉํ โรเปนฺติ. วธพนฺธนาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อทินฺนาทาน-มิจฺฉาจาร-มุสาวาท-ปิสุณวาจา-สมฺผปฺปลาปาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ทิฏฺฐธมฺมวิปากสฺส อปจุรตฺตา อปากฏตฺตา จ ‘‘ภวนฺตรคตาน’’นฺติ วุตฺตํ.

อิติ เนสนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ยถา ผรุสวาจาวเสน, เอวํ ตทญฺเญสมฺปิ อกุสลกมฺมานํ วเสน สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา อกุสลเวทนาปฺปวตฺติ ยถารหํ นีหริตฺวา วตฺตพฺพา. เอเสว นโยติ อิมินา ยถา มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ กุสลากุสลวิปากเวทนา สหชาตโกฏิยา อุปนิสฺสยโกฏิยา จ วเสน ยถารหํ โยเชตฺวา ทสฺสิตา, เอวํ มิจฺฉาสงฺกปฺปปจฺจยาทีสุปิ ยถารหํ โยเชตฺวา ทสฺเสตพฺพาติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. ฉนฺทปจฺจยาติ เอตฺถ ตณฺหาฉนฺทสหิโต กตฺตุกามตาฉนฺโท อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ฉนฺทปจฺจยาติอาทีสุ ปน ฉนฺทปจฺจยา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทิตพฺพา’’ติ. วิตกฺกปจฺจยาติ เอตฺถ อปฺปนาปฺปตฺโตว วิตกฺโก อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘วิตกฺกปจฺจยา ปฐมชฺฌานเวทนาวา’’ติ. วิตกฺกปจฺจยา ปฐมชฺฌานเวทนาย คหิตตฺตา ‘‘ฐเปตฺวา ปฐมชฺฌาน’’นฺติ. อุปริ ติสฺโส รูปาวจรา, เหฏฺฐา ติสฺโส อรูปาวจรา เอวํ เสสา ฉ สญฺญาสมาปตฺติเวทนา.

ติณฺณนฺติ ฉนฺทวิตกฺกสญฺญานํ. อวูปสเมติ ปฏิปกฺเขน อวูปสมิเต. ติณฺณญฺหิ เตสํ สหภาเวน ปจฺจยตา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺเตสุ เอว. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ วุตฺตเมว. ฉนฺทมตฺตสฺสาติ เตสุ ตีสุ ฉนฺทมตฺตสฺส. วูปสเม ปฐมชฺฌานเวทนาว อปฺปนาปฺปตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ฉนฺทวิตกฺกานํ วูปสเม ทุติยชฺฌานาทิเวทนา อธิปฺเปตา สญฺญาย อวูปสนฺตตฺตา. ทุติยชฺฌานาทิเวทนาคหเณน หิ สพฺพา สญฺญาสมาปตฺติโย จ คหิตาว โหนฺติ. ติณฺณมฺปิ วูปสเมติ ฉนฺทวิตกฺกสญฺญานํ วูปสเม เนวสญฺญานาสญฺญายตนเวทนา อธิปฺเปตา. ภวคฺคปฺปตฺตสญฺญา หิ วูปสมนฺติ ฉนฺทสงฺกปฺปานํ อจฺจนฺตสุขุมภาวปฺปตฺติยา. เหฏฺฐา ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา’’ติ เอตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิคฺคหเณน เหฏฺฐิมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิปิ คหิตาว โหตีติ อาห – ‘‘อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยาติ อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ. อถ วา เหฏฺฐิมมคฺคาธิคเมน วินา อคฺคมคฺโค นตฺถีติ เหฏฺฐิมมคฺคาธิคมํ อตฺถาปนฺนํ กตฺวา ‘‘อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ วุตฺตํ. อายเมติ ผเลน มิสฺสิโต โหติ เอเตนาติ อายาโม, สมฺมาวายาโมติ อาห ‘‘อตฺถิ อายามนฺติ อตฺถิ วีริย’’นฺติ. ตสฺส วีริยารมฺภสฺสาติ อญฺญาธิคมการณสฺส สมฺมาวายามสฺส วเสน. ปาฬิยํ ฐาน-สทฺโท การณปริยาโยติ อาห – ‘‘อรหตฺตผลสฺส การเณ’’ติ. ตปฺปจฺจยาติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน ‘‘ฐาเน’’ติ วุตฺตการณเมว ปจฺจามฏฺฐนฺติ อาห – ‘‘อรหตฺตสฺส ฐานปจฺจยา’’ติ. จตุมคฺคสหชาตาติ เอเตน ‘‘อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ เอตฺถ เหฏฺฐิมมคฺคานํ อตฺถาปตฺติวเสน คหิตภาวเมว โชเตติ. เกจิ ปน ‘‘จตุมคฺคสหชาตาติ วตฺวา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนาติ ภูตกถนํ วิเสสนํ. นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนาติ ปฐมํ อเปกฺขิตพฺพํ, ปจฺฉา จตุมคฺคสหชาตา’’ติ วทนฺติ.

ปฐมวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.