๑. สคาถาวคฺโค

๑. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

๒๔๙. เวทนา จ ปชานาตีติ สจฺจาภิสมฺโพธวเสน วุจฺจมานเวทนานํ ปชานนํ สาติสยสมาธานปุพฺพกนฺติ ภควตา ‘‘สมาหิโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุปจาเรน วา อปฺปนาย วา สมาหิโต’’ติ. เวทนาติ ติสฺโสปิ เวทนา. ทุกฺขสจฺจวเสนาติ ทุกฺขสจฺจภาเวน, ปริชานนวเสนาติ อตฺโถ. สมฺภวนฺติ สมุทยํ ตณฺหาวิชฺชากมฺมผสฺสาทิปฺปเภทํ อุปฺปตฺติการณํ. เตนาห ‘‘สมุทยสจฺจวเสน ปชานาตี’’ติ. ยตฺถาติ ยํนิมิตฺตํ, ยํ อาคมฺม กามตณฺหาวิชฺชาทินิโรธา เวทนานิโรโธ, เตสํ อยํ นิโรโธ. นิพฺพานํ อารพฺภ อริยมคฺคปฺปวตฺติยา หิ นิพฺพานํ เวทนานิโรโธติ วุตฺโต. ขยํ คเมตีติ ขยคามี, ตํ ขยคามินํ. ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา กามานํ ปาตุกามตาวเสน ปวตฺตนโต, อจฺจนฺตเมว สมุจฺฉินฺนตฺตา นตฺถิ เอตสฺมึ ฉาตนฺติ นิจฺฉาโต. เตนาห ‘‘นิตฺตโณฺห’’ติ. สมฺมสนจารเวทนาติ สมฺมสนูปจารเวทนา. ทฺวีหิ ปเทหีติ ‘‘สมาหิโต สมฺปชาโน’’ติ อิเมหิ ทฺวีหิ. ‘‘สโต’’ติ ปน อิทํ สมฺปชานปทสฺเสว อุปพฺรูหนนฺติ อธิปฺปาโย. เสเสหิ จตูหิ จตุสจฺจํ กถิตํ, อิตเรหิ ปน ทฺวีหิ จตุสจฺจพุชฺฌนเมว กถิตํ. สพฺพสงฺคาหิโกติ สพฺพสภาวธมฺมานํ สงฺคณฺหนโก. เตนาห ‘‘จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉโท วุตฺโต’’ติ.

สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. สุขสุตฺตวณฺณนา

๒๕๐. ทุกฺขํ น โหตีติ อทุกฺขํ, สุขํ น โหตีติ อสุขํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อทุกฺขมสุขนฺติ เวทยิตสทฺทาเปกฺขาย นปุํสกนิทฺเทโส. สปรสนฺตานคเต สนฺธาย อชฺฌตฺตพหิทฺธาคหณนฺติ อาห ‘‘อตฺตโน จ ปรสฺส จา’’ติ. เตน สพฺพมฺปิ เวทยิตํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นสฺสนสภาวนฺติ อิตฺตรขณตาย ภงฺคโต อุทฺธํ อปสฺสิตพฺพสภาวํ. ปโลโก เภโท เอตสฺส อตฺถีติ ปโลกินํ. เตนาห ‘‘ภิชฺชนสภาว’’นฺติ. ญาเณน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวาติ ปุพฺพภาเค วิปสฺสนาญาเณน อนิจฺจา ปภงฺคุโนติ อารมฺมณโต, อุตฺตรกาลํ อสมฺโมหโต มคฺคปรมฺปราย ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา วยํ ปสฺสนฺโต. วิรชฺชตีติ มคฺควิราเคน วิรชฺชติ. สมฺมสนจารเวทนา กถิตา อารทฺธวิปสฺสกานํ วเสน เทสนาติ. โลกิยโลกุตฺตเรหิ ญาเณหิ ยาถาวโต ปริชานนํ ปฏิวิชฺฌนํ ญาณผุสนํ.

สุขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ปหานสุตฺตวณฺณนา

๒๕๑. สพฺพมฺปิ อฏฺฐสตปเภทํ ตณฺหํ ฉินฺทิ สมุจฺเฉทปหานวเสน ปชหิ. เตนาห ‘‘สมุจฺฉินฺที’’ติ. ยทคฺเคน ตณฺหา สพฺพโส สมุจฺฉินฺนา, ตทคฺเคน สพฺพานิปิ สญฺโญชนานีติ อาห ‘‘ทสวิธมฺปี’’ติอาทิ. สมฺมาติ สุฏฺฐุ. ปหานญฺจ นาม อุปาเยน ญาเยน ปหานนฺติ อาห ‘‘เหตุนา การเณนา’’ติ. ทสฺสนาภิสมยาติ อสมฺโมหปฏิเวธา. อรหตฺตมคฺโค หิ อุปฺปชฺชมาโนว สภาวปฏิจฺฉาทกํ โมหํ วิทฺธํเสนฺโต เอว ปวตฺตติ, เตน มาโน ยาถาวโต ทิฏฺโฐ นาม โหติ, อยมสฺส ทสฺสนาภิสมโย. ยถา หิ สูริเย อุฏฺฐิเต อนฺธกาโร วิทฺธํสิยมาโน วิหโต, เอวํ อรหตฺตมคฺเค อุปฺปชฺชมาเน โส สพฺพโส ปหีโน เอว โหติ, น ตสฺมึ สนฺตาเน ปติฏฺฐํ ลภติ, อยมสฺส ปหานาภิสมโย. เตน วุตฺตํ ‘‘อรหตฺตมคฺโค หี’’ติอาทิ. กิจฺจวเสนาติ อสมฺโมหปฏิเวธสงฺขาตสฺส ทสฺสนกิจฺจสฺส อนิปฺผาทนวเสน.

เย อิเม จตฺตาโร อนฺตาติ สมฺพนฺโธ. มริยาทนฺโตติ มริยาทสงฺขาโต อนฺโต. เอส นโย เสสตฺตเยปิ. เตสูติ จตูสุ อนฺเตสุ. อทุํ จตุตฺถโกฏิสงฺขาตํ สพฺพสฺเสว วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ ปริจฺเฉทํ อรหตฺตมคฺเคน มานสฺส ทิฏฺฐตฺตา ปหีนตฺตา จ อกาสีติ โยชนา. สมุสฺสโย อตฺตภาโว.

น ริญฺจตีติ น วิเวเจติ น วิสฺสชฺเชติ. เตนาห ‘‘สมฺปชญฺญํ น ชหตี’’ติ, สมฺปชญฺญํ น ปริจฺจชตีติ อตฺโถ. สงฺขฺยํ โนเปตีติ อิมสฺส ‘‘ทิฏฺฐธมฺเม อนาสโว’’ติ อิมสฺส วเสน อตฺถํ วทนฺโต ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ’’ติ อโวจ สอุปาทิเสสนิพฺพานวเสน. สงฺขฺยํ โนเปตีติ วา ทิฏฺเฐ-ธมฺเม อนาสโว ธมฺมฏฺโฐ เวทคู กายสฺส เภทา มนุสฺโส เทโวติ วา ปญฺญตฺตึ น อุเปตีติ อนุปาทิเสสนิพฺพานวเสนปิ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เอตฺถ จ สุขาทีสุ เวทนาสุ ยถากฺกมํ ราคานุสยาทโย กถิตาติ อาห – ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต อารมฺมณานุสโย กถิโต’’ติ. โย หิ ราคาทิ ปจฺจยสมวาเย อติอิฏฺฐาทีสุ อุปฺปชฺชนารโห มคฺเคน อปฺปหีโน, โส ‘‘ราคานุสโย’’ติอาทินา วุตฺโต, อปฺปหีนตฺโถ โส มคฺเคน ปหาตพฺโพ, น ปริยุฏฺฐานาภิภวตฺโถติ.

ปหานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ปาตาลสุตฺตวณฺณนา

๒๕๒. ยตฺถ ปติฏฺฐา นตฺถิ เอกนฺติกาติ เอกนฺติกสฺส มหโต ปาตสฺส อลนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘นตฺถิ เอตฺถ ปติฏฺฐา’’ติ. อสมฺภูตตฺถนฺติ น สมฺภูตตฺถํ, มุสาติ อตฺโถ. โสติ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน. ยํ ตํ อุทกํ ปตตีติ โยชนา. ยสฺมา สมุทฺทปิฏฺเฐ อนฺตรนฺตรา เวรมฺภวาตสทิโส มหาวาโต อุฏฺฐหิตฺวา มหาสมุทฺเท อุทกํ อุคฺคจฺฉาเปติ, ตํ กทาจิ จกฺกวาฬาภิมุขํ, กทาจิ สิเนรุปาทาภิมุขํ คนฺตฺวา ตํ ปติหนติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘พลวามุขํ มหาสมุทฺทสฺสา’’ติอาทิ. เวเคน ปกฺขนฺทิตฺวาติ มหตา วาตเวเคน สมุทฺธตํ เตเนว เวเคน ปกฺขนฺทนฺตญฺจ หุตฺวา. มหานรกปปาโต วิยาติ โยชนายามวิตฺถารคมฺภีรโสพฺภปปาโต วิย โหติ. ตถารูปานนฺติ ตตฺถ วสิตุํ สมตฺถานํ. อสนฺตนฺติ อภูตํ. อตฺถวเสน หิ วาจา อภูตํ นาม.

น ปติฏฺฐาสีติ ปติฏฺฐํ น ลภิ. อนิพทฺธนฺติ อนิพนฺธนตฺถํ ยํกิญฺจิ. ทุพฺพลญาโณติ ญาณพลรหิโต. ‘‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ วตฺวา ‘‘สุตวา อริยสาวโก’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โสตาปนฺโน ธุร’’นฺติ วุตฺตํ. อิตเรสุ อริยสาวเกสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เตสญฺหิ เวทนา สุปริญฺญาตา. พลววิปสฺสโก…เป… โยคาวจโรปิ วฏฺฏติ มตฺตโส เวทนานํ ปริญฺญาตตฺตา.

ปาตาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. ทฏฺฐพฺพสุตฺตวณฺณนา

๒๕๓. วิปริณามนวเสน ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพาติ กิญฺจาปิ สุขา, ปริณามทุกฺขตา ปน สุขเวทนาย เอกนฺติกาติ. วินิวิชฺฌนฏฺเฐนาติ ปีฬนวเสน อตฺตภาวสฺส วิชฺฌนฏฺเฐน. หุตฺวาติ ปจฺจยสมาคเมน อุปฺปชฺชิตฺวา. เตน ปากภาวปุพฺพโก อตฺตลาโภ วุตฺโต. อภาวากาเรนาติ ภงฺคุปคมนากาเรน. เตน วิทฺธํสภาโว วุตฺโต. อุภเยน อุทยพฺพยปริจฺฉินฺนตาย สิขปฺปตฺตํ อนิจฺจตํ ทสฺเสติ. สฺวายํ หุตฺวา อภาวากาโร อิตราสุปิ เวทนาสุ ลพฺภเตว, อธิโก จ ปน ทฺวินฺนํ ทุกฺขสภาโว. ทุกฺขตาวเสน ปุริมานํ เวทนานํ ทฏฺฐพฺพตาย ทสฺสิตตฺตา ปจฺฉิมาย เวทนาย เอวํ ทฏฺฐพฺพตา ทสฺสิตา. อทฺทาติ ญาณคติยา สจฺฉิกตฺวา อทกฺขิ. ญาณคมนเญฺหตํ, ยทิทํ ทุกฺขโต ทสฺสนํ. สนฺตสภาวํ สุขทุกฺขโต อุปสนฺตรูปตฺตา.

ทฏฺฐพฺพสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. สลฺลสุตฺตวณฺณนา

๒๕๔. ทฺวีสุ ชเนสูติ สุตวนฺตอสฺสุตวนฺเตสุ ทฺวีสุ ชเนสุ. อนุคตเวธนฺติ ปุพฺเพ ปวตฺตเวธสฺส อนุคตเวธํ. พลวตรา ทิคุณา วิย หุตฺวา ทฬฺหตรปวตฺติยา. เอวเมวาติ ยถา วิทฺธสฺส ปุริสสฺส อนุเวธนา พลวตรา, เอวเมว. สมาธิมคฺคผลานิ นิสฺสรณํ วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน. สมาธิสีเสน เหตฺถ ฌานญฺจ คหิตํ. โส น ชานาติ อนธิคตตฺตา. นิสฺสรณนฺติ ชานาติ อนิสฺสรณเมว. ตาสํ สมธิคตานํ สุขทุกฺขเวทนานํ. น วิปฺปยุตฺโต อปฺปหีนกิเลสตฺตา. สงฺขาตธมฺมสฺสาติ สงฺขาย ปญฺญาย ปริญฺญาตจตุกฺขนฺธสฺส. เตนาห ‘‘ตุลิตธมฺมสฺสา’’ติ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ปุริมสุตฺเต วิย อารมฺมณานุสโยว กถิโต, โส ปน ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อนุโรธวิโรธปหานสฺส วุตฺตตฺตา ขีณาสโว ธุรํ. อนาคามีปิ วฏฺฏติ, ตสฺส วิโรธปฺปหานํ ลพฺภติ.

สลฺลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. ปฐมเคลญฺญสุตฺตวณฺณนา

๒๕๕. สทฺทหิตฺวา คิลาเน อุปฏฺฐาตพฺเพ มญฺญิสฺสนฺตีติ โยชนา. ตตฺถาติ ตสฺมึ ฐาเน. กมฺมฏฺฐานานุโยโค สปฺปาโย เยสํ เต กมฺมฏฺฐานสปฺปายา, สติปฏฺฐานรตาติ อตฺโถ. อนิจฺจตํ อนุปสฺสนฺโตติ กายํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนาย เวทนาย จ อนิจฺจตํ อนุปสฺสนฺโต. วยํ อนุปสฺสนฺโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย. วยนฺติ ปน ตาย เอว ขยสงฺขาตํ. วิราคนฺติ วิรชฺชนํ. ปฏินิสฺสคฺคนฺติ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺคํ, ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺคมฺปิ วา.

อาคมนียปฏิปทาติ อริยมคฺคสฺส อาคมนฏฺฐานิยา ปุพฺพภาคปฏิปทา. ปุพฺพภาคาเยว น โลกุตฺตรา. สมฺปชญฺญํ ปุพฺพภาคิยเมว. ติสฺโส อนุปสฺสนา ปุพฺพภาคาเยว วิปสฺสนาปริยาปนฺนตฺตา. มิสฺสกาติ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา. ภาวนากาโล ทสฺสิโต ‘‘นิโรธานุปสฺสิโน วิหรโต, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสิโน วิหรโต ราคานุสโย ปหียตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

ปฐมเคลญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘-๙. ทุติยเคลญฺญสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๕๖-๒๕๗. ผสฺสํ ปฏิจฺจาติ เอตฺถ ผสฺสสีเสน ผสฺสายตนานํ คหณํ. น หิ ผสฺสายตเนหิ วินา ผสฺสสฺส สมฺภโว. เตนาห ‘‘กาโยว หิ เอตฺถ ผสฺโสติ วุตฺโต’’ติ, ผสฺสสีเสน วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. นวมํ อุตฺตานเมว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

ทุติยเคลญฺญสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ผสฺสมูลกสุตฺตวณฺณนา

๒๕๘. สุขเวทนาย หิตํ สุขเวทนิยํ. โส ปเนส หิตภาโว ปจฺจยภาเวนาติ อาห ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจยภูต’’นฺติ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺตทฺวเยติ อิมสฺมึ นวเม ทสเม จ สุตฺเตปิ. สมฺมสนจารเวทนาติ สมฺมสนียเวทนา เอว กถิตา, น โลกุตฺตราติ อธิปฺปาโย.

ผสฺสมูลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สคาถาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.