๗. ทุกฺขธมฺมสุตฺตวณฺณนา

๒๔๔. ทุกฺขธมฺมานนฺติ ทุกฺขการณานํ. เตนาห ‘‘ทุกฺขสมฺภวธมฺมาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ กึ ทุกฺขํ, กา ทุกฺขธมฺมาติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจสุ หี’’ติ วุตฺตํ. เตติ ปญฺจกฺขนฺธา. ทุกฺขสมฺภวธมฺมตฺตาติ ทุกฺขุปฺปตฺติการณตฺตา. อสฺสาติ เตน. กรเณ เหตํ สามิวจนํ. กาเมติ วตฺถุกาเม กิเลสกาเม จ. ปุน อสฺสาติ สามิอตฺเถ เอว สามิวจนํ. จารนฺติ จิตฺตาจารํ. วิหารนฺติ ปญฺจทฺวารปฺปวตฺติจารวิหารํ. ‘‘เอกฏฺฐา’’ติ จ วทนฺติ. เตเนว หิ ‘‘อนุพนฺธิตฺวา จรนฺตํ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อนุพนฺธิตฺวาติ จ วีถิจิตฺตปฺปวตฺติโต ปฏฺฐาย ยาว ตติยชวนวารา อนุ อนุ พนฺธิตฺวา. ปกฺขนฺทนาทีติ อาทิ-สทฺเทน กสิโครกฺขาทิวเสนปิ กามานํ ปริเยสนทุกฺขํ สงฺคณฺหาติ.

ทายตีติ ทาโย, วนํ. เตนาห ‘‘อฏวิ’’นฺติ. กณฺฏกคพฺภนฺติ โอวรกสทิสํ วนํ. นามปทํ นาม กิริยาปทาเปกฺขนฺติ ‘‘วิชฺฌี’’ติ วจนเสเสน กิริยาปทํ คณฺหาติ.

ทนฺธายิตตฺตํ อุปฺปนฺนกิเลสานํ อวฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อุปฺปนฺนมตฺตายา’’ติอาทิ. ตายาติ สติยา. กาจิ กิเลสาติ จุทฺทสวิเธ จิตฺตสฺส กิจฺเจ ชวนกิจฺเจ เอว จิตฺตกิเลสานํ อุปฺปตฺตึ กตฺวา ตถา วุตฺตํ. นิคฺคหิตาว โหนฺติ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน. เตนาห ‘‘น สณฺฐาตุํ สกฺโกนฺตี’’ติ. จกฺขุทฺวารสฺมินฺติ ปาฬิยํ ตสฺส ปฐมํ คหิตตาย วุตฺตํ, เตน นเยน เสสทฺวารานิปิ คหิตาเนว โหนฺติ. ราคาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ปฐมชวนวาเร. สติสมฺโมเสน ‘‘กิเลสา เม อุปฺปนฺนา’’ติ ญตฺวา ตถา ปจฺจามาสสติยา ลพฺภนโต. เตนาห – ‘‘อนจฺฉริยํ เจต’’นฺติ. อาวฏฺเฏตฺวาติ อโยนิโส อาวฏฺเฏตฺวา. อาวชฺชนาทีสูติ ตโต เอว อโยนิโส อาวชฺชนาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ อิฏฺฐารมฺมณสฺส ลทฺธตฺตา ปจฺจยสิทฺธิยา สมฺปตฺตํ ปวตฺตนารหํ. นิวตฺเตตฺวาติ ทุติยชวนวาเรปิ กิเลสุปฺปตฺตึ นิวตฺเตตฺวา. กถํ ปนสฺส เอวํ ลทฺธุํ สกฺกาติ อาห ‘‘อารทฺธวิปสฺสกานํ หี’’ติอาทิ. ภาวนาปฏิสงฺขาเนติ ภาวนายํ ปฏิสงฺขาเน จ โยคิโน ปติฏฺฐิตภาโว. ตสฺส อยมานิสํโส – ยํ ปจฺจยลาเภน อุปฺปชฺชิตุํ ลทฺโธกาสาปิ กิเลสา ปุพฺเพ ปวตฺตภาวนานุภาเวน วิกฺขมฺภิตา ตถา ตถา นิคฺคหิตา เอว หุตฺวา นิวตฺตนฺติ, กุสลา ธมฺมาว ลทฺโธกาสา อุปรูปริ วฑฺฒนฺติ.

อภิหฏฺฐุนฺติ อภิหริตฺวา. อนุทหนฺตีติ อนุทหนฺตา วิย โหนฺติ. อนุเสนฺตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อนาวฏฺฏนฺเตติ อนิวตฺตนฺเต สามญฺญโตติ อธิปฺปาโย. วิปสฺสนาพลเมว ทีปิตํ มคฺคผลาธิคมสฺส อโชติตตฺตา.

ทุกฺขธมฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.