๑. อาสีวิโสปมสุตฺตวณฺณนา

๒๓๘. เย ภิกฺขู ตทา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา, เตสุ เกจิ เอกวิหาริโน, เกจิ อตฺตทุติยา, เกจิ อตฺตตติยา, เกจิ อตฺตจตุตฺถา, เกจิ อตฺตปญฺจมา หุตฺวา อรญฺญายตเนสุ วิหรนฺตีติ วุตฺตํ – ‘‘เอกจาริก…เป… ปญฺจจาริเก’’ติ. สมานชฺฌาสยตา สภาควุตฺติโน. กมฺมฏฺฐานานุยุญฺชนสฺส การเก. ตโต เอว ตตฺถ ยุตฺตปยุตฺเต. ปุคฺคลชฺฌาสเยน การณภูเตน. ปจฺจยภูตนฺติ อปสฺสยภูตํ. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ อยํ มาติกานิกฺเขโป. เตสํ มาติกาย วิตฺถารภาชนํ. วาสนา ภวิสฺสตีติ วาสนาวหํ ภวิสฺสติ. สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิยาติอาทิ อิมิสฺสา เทสนาย อนญฺญสาธารณตาย สุทุกฺกรภาวทสฺสนํ.

มญฺจฏฺเฐสุ มญฺจสมญฺญา วิย มุขฏฺฐํ วิสํ ‘‘มุข’’นฺติ อธิปฺเปตํ. สุกฺขกฏฺฐสทิสภาวาปาทนโต ‘‘กฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจตีติ กฏฺฐํ มุขํ เอตสฺสาติ กฏฺฐมุโข, ทํสนาทินา กฏฺฐสทิสภาวกโร สปฺโป. อถ วา กฏฺฐสทิสภาวาปาทนโต กฏฺฐํ วิสํ วา มุเข เอตสฺสาติ กฏฺฐมุโข. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิเม จตฺตาโรติ อิเม วิสกิจฺจเภเทน จตฺตาโร. อิทานิ ตํ เนสํ วิสกิจฺจเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยสูลสมปฺปิตํ วิยาติ อพฺภนฺตเร อยสูลํ อนุปฺปเวสิตํ วิย. ปกฺกปูติปนสํ วิยาติ ปจฺจิตฺวา กาลาติกฺกเม กุถิตปนสผลํ วิย. จงฺควาเรติ รชกานํ ขารปริสฺสาวเน สุราปริสฺสาวเน วา. อนวเสสํ ฉิชฺชเนน อสนิปาตฏฺฐานํ วิย. มหานิขาทเนนาติ มหนฺเตน นิขาทเนน.

วิสเวควิกาเรนาติ วิสเวคคเตน วิกาเรน. วาเตนาติ ตสฺส สปฺปสฺส สรีรํ ผุสิตฺวา อุคฺคตวาเตน. นาสวาเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ปุคฺคลปณฺณตฺติวเสนาติ เตสํเยว โสฬสนฺนํ สปฺปานํ อาคตวิโสติอาทิปุคฺคลนามสฺส วเสน จตุสฏฺฐิ โหนฺติ ปจฺเจกํ จตุพฺพิธภาวโต. อาคตวิโสติ อาคจฺฉวิโส, สีฆตรํ อภิรุหนวิโสติ อตฺโถ. โฆรวิโสติ กกฺขฬวิโส, ทุตฺติกิจฺฉวิโส. อยํ สีตอุทกํ วิย โหติ คาฬฺหทุพฺพินิมฺโมจยภาเวน. อุทกสปฺโป หิ โฆรวิโส โหติ เยวาติ วุตฺตํ – ‘‘อุทกสปฺปาทีนํ วิสํ วิยา’’ติ. ปญฺญายตีติ คณฺฑปิฬกาทิวเสน ปญฺญายติ. อเนฬกสปฺโป นาม มหาอาสีวิโส. นีลสปฺโป นาม สาขวณฺโณ รุกฺขคฺคาทีสุ วิจรณกสปฺโป. อิมินา อุปาเยนาติ โยยํ กฏฺฐมุเขสุ ทฏฺฐวิสานํเยว ‘‘อาคตวิโส โน โฆรวิโส’’ติอาทินา จตุพฺพิธภาโว วุตฺโต, อิมินา อุปาเยน. กฏฺฐมุเข ทฏฺฐวิสาทโยติ กฏฺฐมุเขสุ ทฏฺฐวิโส, ผุฏฺฐวิโส, วาตวิโภติ ตโย, ปูติมุขาทีสุ จ ทฏฺฐวิสาทโย จตฺตาโร จตฺตาโร เวทิตพฺโพ.

เอเกกนฺติ จตุสฏฺฐิโย เอเกกํ. จตุธาติ อณฺฑชาทิวิภาเคน จตุธา วิภชิตฺวา. ฉปณฺณาสานีติ ฉปณฺณาสาธิกานิ. คตมคฺคสฺสาติ ยถาวุตฺตสงฺขฺยาคตมคฺคสฺส ปฏิโลมโต สํขิปฺปมานา อนุกฺกเมน จตฺตาโรว โหนฺติ. กุลวเสนาติ กฏฺฐมุขาทิชาติวเสน.

สกลกาเย อาสิญฺจิตฺวา วิย ฐปิตวิสาติ หิ เตสํ ผุฏฺฐวิสตา, วาตวิสตา วุจฺจติ. เอวนฺติ ‘‘อาสิตฺตวิสา’’ติอาทินา. เอตฺถาติ อาสีวิสสทฺเท วจนตฺโถ นิรุตฺตินเยน เวทิตพฺโพ. อุคฺคตเตชาติ อุทคฺคเตชา, อตฺตโน วิสเตเชน เนสํ กุรูรทพฺพตา วา. ทุนฺนิมฺมทฺทนวิสาติ มนฺตาคเทหิ อนิมฺมทฺทนียวิสา. จตฺตาโร อาสีวิสาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตเนตฺถ อวเสสปาฬึ สงฺคณฺหาติ.

อาสีวิเสสูติ อิเม อาสีวิสา ทฏฺฐวิสา เอวาติ เวทิตพฺพา. สรีรฏฺฐเกสุเยวาติ เตน ปุริเสน เตสํ กสฺสจิ อนิฏฺฐสฺส อกตตฺตา อายุเสสสฺส จ วิชฺชมานตฺตา นํ น ทํสึสูติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุจฺฉิ ยถาภูตํ ปเวเทตุกาโม. ทุรุปฏฺฐาหาติ ทุรุปฏฺฐานา. โสตฺถิมคฺโคติ โสตฺถิภาวสฺส อุปาโย.

อนฺตรจโรติ อนฺตรํ จโร สุขสตฺตุ วิสฺสาสฆาตี. เตนาห ‘‘วธโก’’ติ. อิทานิ ตาสํ เปสเน การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อภิมุขคตํ วิย อภิมุขคตํ. อีทิสีปิ หิ วโจยุตฺติ โลเก นิรูปียติ สนฺติยํ ปุริสํ ฐเปตีติ วิย. ตสฺมา อภิมุขคตนฺติ อภิมุขํ เตน สมฺปตฺตนฺติ อตฺโถ. วงฺกสณฺฐานํ ผลกํ รุกฺขมูเล อาคตาคตานํ นิสีทนตฺถาย อตฺถตํ.

อริตฺตหตฺโถ ปุริโส สนฺตาเรติ เอตายาติ สนฺตารณี. โอริมตีรโต อุตฺตรณาย เสตุ อุตฺตรเสตุ. เอเกน ทฺวีหิ วา คนฺตพฺโพ รุกฺขมโย เสตุ รุกฺขเสตุ. ชงฺฆสตฺเถน คมนโยคฺโค เสตุ ชงฺฆเสตุ. สกเฏน คนฺตุํ สกฺกุเณยฺโย สกฏเสตุ. น โข เอส พฺราหฺมโณ ปรมตฺถโต. ตทตฺโถ ปน เอกเทเสน สมฺภวตีติ ตถา วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺตกานํ ปจฺจตฺถิกานํ พาหิตตฺตา’’ติ อาห. เทสนนฺติ อุทฺเทสเทสนํ. วินิวตฺเตนฺโตติ ปฏิสํหรนฺโต. น ลทฺโธ วตาสีติ น ลทฺโธ วต อาสิ.

ราชา วิย กมฺมํ สตฺเตสุ อิสฺสริยสฺส วตฺตาปนโต. ราชา…เป… ปุถุชฺชโน วฏฺฏทุกฺขสงฺขาตาปราธตาย. ญาณปลายเนนาติ มหาภูเตหิ นิพฺพินฺทิตฺวา วิรชฺชิตฺวา วิมุจฺจิตุกามตาวเสน อุปฺปนฺนญาณปลายเน มคฺคาธิคมสิทฺเธเนว ญาณปลายเนน. เอวเญฺหตฺถ อุปมาสํสนฺทนํ มตฺถกํ ปาปิตเมว โหติ.

ยเถว หีติอาทินา เอกเทสนาสมุทายสฺส นิทสฺสนํ อารทฺธํ. ยถาวุตฺตวจนํ อฏฺฐกถาจริยานํ วจเนน สมตฺเถติ ‘‘ปตฺถทฺโธ ภวตี’’ติอาทินา. ตตฺถ กฏฺฐมุเขน วาติ วา-สทฺโท อุปมตฺโถ. ยถา กฏฺฐมุเขน สปฺเปน ทฏฺโฐ ปตฺถทฺโธ โหติ, เอวํ ปถวีธาตุปฺปโกเปน โส กาโย กฏฺฐมุเขว โหติ, กฏฺฐมุขคโต วิย ปตฺถทฺโธ โหตีติ อตฺโถ. อถ วา วา-สทฺโท อวธารณตฺโถ. โส ‘‘ปถวีธาตุปโกเปน วา’’ติ เอวํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ. อยเญฺหตฺถ อตฺโถ – กฏฺฐมุเขน ทฏฺโฐปิ กาโย ปถวีธาตุปฺปโกเปเนว ปตฺถทฺโธ โหติ, ตสฺมา ปถวีธาตุยา อวิยุตฺโต โส กาโย สพฺพทา กฏฺฐมุขคโต วิย โหตีติ. วา-สทฺโท วา อนิยมตฺโถ. ตตฺรายมตฺโถ – กฏฺฐมุเขน ทฏฺโฐ กาโย ปตฺถทฺโธ โหติ วา, น วา มนฺตาคทวเสน. ปถวีธาตุปฺปโกเปน ปน มนฺตาคทรหิโต โส กาโย กฏฺฐมุขคโต วิย โหติ เอกนฺตปตฺถทฺโธติ. ตตฺถ กาโยติ ปกติกาโย. ปูติโกติ กุถิโต. สนฺตตฺโตติ สพฺพโส ตตฺโต มหาทาหปฺปตฺโต. สญฺฉินฺโนติ สพฺพโส ฉินฺโน จุณฺณวิจุณฺณภูโต. ยทา กาโย ปตฺถทฺธาทิภาวปฺปตฺโต โหติ, ตทา ปุริโส กฏฺฐมุขาทิสปฺปสฺส มุเข วตฺตมาโน วิย โหตีติ อตฺโถ.

วิเสสโตติ กฏฺฐมุขาทิวิเสสโต จ ปถวีอาทิวิเสสโต จ. อนตฺถคฺคหณโตติอาทิ อเจตเนสุปิ ภูเตสุ สเจตเนสุ วิย อนตฺถาทีนํ ปจฺจกฺขตาย นิพฺเพทชนนตฺถํ อารทฺธํ. ตตฺถ อาสยโตติ ปวตฺติฏฺฐานโต. เอเตสนฺติ มหาภูตานํ. สทิสตาติ วมฺมิกาสยสุสิรคหนสงฺการฏฺฐานาสยตาย จ สทิสตา.

ปจฺจตฺตลกฺขณวเสนาติ วิสุํ วิสุํ ลกฺขณวเสน. ปถวีอาทีนํ กกฺขฬภาวาทิ, ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส กกฺขฬภาวาปาทนาทินา วิการุปฺปาทนโต วิสเวควิการโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

อนตฺถาติ พฺยสนา. พฺยาธินฺติ กุฏฺฐาทิพฺยาธึ. ภเว ชาตาภินนฺทิโนติ ภเวสุ ชาติยา อภินนฺทนสีลา. ปญฺจโวกาเร หิ ชาติยา อภินนฺทนา นาม มหาภูตาภินนฺทนา เอว.

ทุรุปฏฺฐานตรานีติ ทุปฺปฏิการตรานิ. ทุราสทาติ ทุรุปสงฺกมนา. ‘‘อุปฏฺฐามี’’ติ อุปสงฺกมิตุํ น สกฺโกนฺติ. ปริชานาม กมฺมนามานิ, อุปการา นาม นตฺถิ. อนนฺตโทสูปทฺทวโตติ อปริมาณโทสูปทฺทวเหตุโต. เอกปกฺขลนฺติ เอกทุกฺขํ.

รูปกฺขนฺโธ ภิชฺชมาโน จตฺตาโร อรูปกฺขนฺเธ คเหตฺวาว ภิชฺชติ อรูปกฺขนฺธานํ เอกนิโรธตฺตา. วตฺถุรูปมฺปิ คเหตฺวาว ภิชฺชนฺติ ปญฺจโวกาเร อรูปกฺขนฺเธสุ ภินฺเนสุ รูปกฺขนฺธสฺส อวฏฺฐานาภาวโต. เอตฺตาวตาติ โลภุปฺปาทนมตฺเตน. ปญฺญา นาม อตฺตภาเว อุตฺตมงฺคํ ปญฺญุตฺตรตฺตา กุสลธมฺมานํ, สติ จ กิเลสุปฺปตฺติยํ ปญฺญาย อนุปฺปชฺชนโต วุตฺตํ – ‘‘เอตฺตาวตา ปญฺญาสีสํ ปติตํ นาม โหตี’’ติ. โยนิโย อุปเนติ ตทุปคสฺส กมฺมปจฺจยสฺส ภาเว. ‘‘ชาติภยํ, ชราภยํ, มรณภยํ, โจรภย’’นฺติอาทินา อาคตานิ ปญฺจวีสติ มหาภยานิ, ‘‘หตฺถมฺปิ ฉินฺทตี’’ติอาทินา อาคตานิ ทฺวตฺตึส กมฺมการณานิ อาคตาเนว โหนฺติ การณสฺส สมวฏฺฐิตตฺตา. นนฺทีราโค สงฺขารกฺขนฺโธติ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนตฺตา วุตฺตํ.

ปาฬิยํเยว อาคตา ‘‘จกฺขุโต เจปิ นํ, ภิกฺขเว’’ติอาทินา. กิญฺจิ อลภิตฺวาติ ตสฺมึ สุญฺญคาเม โจรานํ คยฺหูปคสฺส อลาภวจเนเนว ตสฺส ปุริสสฺส อตฺตโน ปฏิสรณสฺส อลาโภ วุตฺโต เอว โหตีติ น อุทฺธโฏ, ปุริสฏฺฐานิโย ภิกฺขุ, โจรา ปน พาหิรายตนฏฺฐานิยา. อภินิวิสิตฺวาติ วิปสฺสนาภินิเวสํ กตฺวา. อชฺฌตฺติกายตนวเสน เทสนาย อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อุปาทารูปกมฺมฏฺฐานวเสนา’’ติ.

พาหิรานนฺติ พาหิรายตนานํ. ปญฺจ กิจฺจานีติ โจเรหิ ตทา กาตพฺพานิ ปญฺจ กิจฺจานิ. หตฺถสารนฺติ อตฺตโน สนฺตเก หตฺเถหิ คเหตพฺพสารภณฺฑํ. ปาตนาทิวเสน หตฺถปรามาสํ กโรนฺติ. ปหารฐาเนติ ปหฏฏฺฐาเน. ฐานโส ตสฺมึ เอว ขเณติ วทนฺติ. อตฺตโน สุขาวหํ กุสลธมฺมํ ปหาย ทุกฺขาวเหน อกุสเลน สมงฺคิตา สุขาวหํ ภณฺฑํ ปหาย พหิ นิกฺขมนํ วิยาติ วุตฺตํ สุขนิสฺสยตฺตา ตสฺส. หตฺถปรา…เป… อาปชฺชนกาโล คุณสรีรสฺส ตทา ปมาเทน พาธิตตฺตา. ปหาร…เป… กาโล ตโต ทฬฺหตรํ คุณสรีรสฺส พาธิตตฺตา. ปหารํ…เป… อสฺสมณกาโล คุณสรีรสฺส มรณปฺปตฺติสทิสตฺตา. อวเสสชนสฺส ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชิตพฺพตา อญฺญถตฺตปฺปตฺติคิหิภาวาปตฺติยา นิทสฺสนภาเวน วุตฺตา. ยํ ‘‘ฉสุ ทฺวาเรสุ อารมฺมเณ อาปาถคเต’’ติ วุตฺตํ, ตเมว อารมฺมณํ นิสฺสาย สมฺปรายิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ เวทิตพฺโพติ โยชนา.

รูปาทีนีติ รูปสทฺทคนฺธรสานิ. เตสนฺติ ยถาวุตฺตภูตุปาทารูปานํ. ลหุตาทิวเสนาติ เตสํ ลหุตาทิวเสน. ทุรุตฺตรณฏฺโฐติ อุตฺตริตุํ อสกฺกุเณยฺยภาโว โอฆฏฺโฐ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘สมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินา วุตฺตนเยน. จตุมหาภูตาทีหีติ อาทิสทฺเทน อุปาทานกฺขนฺธาทีนํ คหณํ. จิตฺตกิริยทสฺสนตฺถนฺติ จิตฺตปโยคทสฺสนตฺถํ. วุตฺตวายามเมวาติ ‘‘สมฺมาวายาโม’’ติ โย อริยมคฺเค วุตฺโต. ภทฺเทกรตฺตาทีนีติ ‘‘อชฺเชว กิจฺจํ อาตปฺป’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๗๒, ๒๗๕, ๒๗๖) วุตฺตานิ ภทฺเทกรตฺตสุตฺตาทีนิ.

กุณฺฐปาโทติ ฉินฺนปาโทว หุตฺวา คติวิกโล. มานสํ พนฺธตีติ ตสฺมึ จิตฺเต กิจฺจํ นิพนฺธติ. ‘‘อยํ อริยมคฺโค มยฺหํ โอฆุตฺตรนุปาโย’’ติ ตตฺถ จิตฺตสฺส สนฺนิฏฺฐานํ ปุน ตตฺถ ปวตฺตนํ วีริยารมฺโภ จิตฺตพนฺธนํ.

ตสฺส นามรูปสฺส อิเม นนฺทีราคาทโย ตณฺหาวิชฺชาทโยติ กตฺวา ปจฺจโย ธมฺมายตเนกเทโส. อริยมคฺคนิพฺพานตณฺหาวชฺโช อิธ ธมฺมายตเนกเทโสติ จ. โสฬสหากาเรหีติ ปีฬนาทีหิ โสฬสหิ อากาเรหิ. สติปฏฺฐานวิภงฺเค อาคตนเยน สฏฺฐินยสหสฺเสหิ. เทสนาปริโยสาเน…เป… ปติฏฺฐหึสูติ วิปญฺจิตญฺญู เอเวตฺถ คหณวเสน อธิคตวิเสสา ปริจฺฉินฺทิตา. เต หิ ตทา ธมฺมปฏิคฺคาหกภาเวน สตฺถุ สนฺติเก สนฺนิสินฺนา. อุคฺฆฏิตญฺญูนํ ปน เนยฺยานญฺจ วิเสสาธิคโม อฏฺฐกถายํ น รุโฬฺหติ อิธ น คหิโตติ.

อาสีวิโสปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.