๗. ขชฺชนียสุตฺตวณฺณนา

๗๙. วิปสฺสนาวเสนาติ เอตรหิ รูปเวทนาทโย อนุสฺสริตฺวา ‘‘ปุพฺเพปาหํ เอวํเวทโน อโหสิ’’นฺติ อตีตานํ รูปเวทนาทีนํ ปจฺจุปฺปนฺเนหิ วิเสสาภาวทสฺสนา วิปสฺสนา, ตสฺสา วิปสฺสนาย วเสน. ยฺวายํ ‘‘น อิทํ อภิญฺญาวเสนา’’ติ ปฏิกฺเขโป กโต, ตสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิญฺญาวเสน หี’’ติอาทิมาห. ขนฺธปฏิพทฺธา นาม โคตฺตวณฺณหาราทโย. เอวํ อนุสฺสรนฺโตติ ยถาวุตฺตวิปสฺสนาวเสน อนุสฺสรนฺโต. สภาวธมฺมานํ เอว อนุสฺสรณสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘สุญฺญตาปพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ.

ยสฺมา เต เอว รูปาทโย เนว อตฺตา, น อตฺตนิยา อสารา อนิสฺสรา, ตสฺมา ตโต สุญฺญา, เตสํ ภาโว สุญฺญตา, ตสฺสา ลกฺขณํ รุปฺปนาทิกํ ทสฺเสตุํ.

กิญฺจาติ เหตุอตฺถโชตเก การเณ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘กิญฺจาติ การณปุจฺฉา, เกน การเณน รูปํ วเทถา’’ติ. เอตนฺติ เอตํ ภูตุปาทายเภทํ ธมฺมชาตํ. เกน การเณน รูปํ นามาติ กึ การณํ นิสฺสาย รูปนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. การณุทฺเทโสติ การณสฺส อุทฺทิสนํ. รุปฺปตีติ เอตฺถ รูปํ นาม สีตาทิวิโรธิปจฺจยสนฺนิปาเตน วิสทิสุปฺปตฺติ. เตนาห ‘‘สีเตนปี’’ติอาทิ. ปพฺพตปาเทติ จกฺกวาฬปพฺพตปาเท, โส ปน ตตฺถ อจฺจุคฺคโต ปากาโร วิย ฐิโต. ตถา หิ ตตฺถ สตฺตา โอลมฺพนฺตา ติฏฺฐนฺติ. หตฺถปาสาคตาติ หตฺถปาสํ อาคตา อุปาคตา. ตตฺถาติ ตสฺมึ หตฺถปาสาคเต สตฺเต. ฉิชฺชิตฺวาติ มุจฺฉาปตฺติยา มุจฺจิตฺวา, องฺคปจฺจงฺคอุจฺเฉทวเสน วา ปริจฺฉิชฺชิตฺวา. อจฺจนฺตขาเร อุทเกติ อาตปสนฺตาปาภาเวน อติสีตภาวเมว สนฺธาย อจฺจนฺตขารตา วุตฺตา สิยา. น หิ ตํ กปฺปสณฺฐานอุทกํ สมฺปตฺติกรมหาเมฆวุฏฺฐํ ปถวีสนฺธารกํ กปฺปวินาสอุทกํ วิย ขารํ ภวิตุํ อรหติ, ตถา สติ ปถวีปิ วิลีเยยฺยาติ. มหึสกรฏฺฐํ นาม หิมวนฺตปเทเส เอกํ รฏฺฐํ.

อวีจิมหานิรเยติ สอุสฺสทํ อวีจินิรยํ วุตฺตํ. คงฺคาปิฏฺเฐติ คงฺคาตีเร.

สรนฺตา คจฺฉนฺตีติ สรีสปปทสฺส อตฺถํ วทติ. เอตนฺติ รุปฺปนํ. ยถา กฐินตา ปถวิยา ปจฺจตฺตลกฺขณํ, เอวํ รุปฺปนํ รูปกฺขนฺธสฺส ปจฺจตฺตลกฺขณํ, สภาวภูตลกฺขณนฺติ อตฺโถ.

ปุริมสทิสนฺติ ปุริเม รูปกฺขนฺเธ วุตฺเตน สทิสํ. ตํ ‘‘กินฺติ การณปุจฺฉา’’ติอาทินา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สุขํ อิฏฺฐารมฺมณํ. สุขาทีนํ เวทนานํ. ปจฺจยโตติ อารมฺมณปจฺจยโต. อยมตฺโถติ ‘‘สุขารมฺมณํ สุขนฺติ วุจฺจตี’’ติ อยมตฺโถ. อุตฺตรปทโลเปน เหส นิทฺเทโส. เวทยตีติ อนุภวติ. เวทยิตลกฺขณาติ อนุภวนลกฺขณา.

นีลปุปฺเผติ นีลวณฺณปุปฺเผ. วตฺเถ วาติ นีลวตฺเถ. วา-สทฺเทน วณฺณธาตุอาทึ สงฺคณฺหาติ. อปฺปนํ วา ฌานํ วาเปนฺโต. อุปฺปชฺชนสญฺญาปีติ ยํ กิญฺจิ นีลํ รูปายตนํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนสญฺญาปิ, ยา ปกิณฺณกสญฺญาติ วุจฺจติ.

รูปตฺตายาติ รูปภาวาย. ยาคุเมวาติ ยาคุภาวินเมว วตฺถุํ. ยาคุตฺตาย ยาคุภาวาย. ปจติ นาม ปุคฺคโล. เอวนฺติ ยถา ยาคุอาทิวตฺถุํ ปุริโส ยาคุอาทิอตฺถาย ปจติ นิปฺผาเทติ, อยํ เอวํ รุปฺปนาทิสภาเว ธมฺมสมูเห ยถาสกํ ปจฺจเยหิ อภิสงฺขริยมาเน เจตนาปธาโน ธมฺมสมูโห ปวตฺตนตฺถํ วิเสสปจฺจโย หุตฺวา เต อภิสงฺขโรติ นิโรเปติ นิพฺพตฺเตติ. เตนาห ‘‘ปจฺจเยหี’’ติอาทิ. รูปเมวาติ รูปสภาวเมว, น อญฺญํ สภาวํ. อภิสงฺขโรตีติ อิตเรหิ ปจฺจยธมฺเมหิ อธิกํ สุฏฺฐุ ปจฺจยตํ กโรติ. ‘‘อุปคจฺฉติ ยาเปติ อายูหตี’’ติ ตสฺเสว เววจนานิ. อภิสงฺขรณเมว หิ อายูหนาทีนิ. นิพฺพตฺเตตีติ เตสํ ธมฺมานํ รุปฺปนาทิภาเวน นิพฺพตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. เจตยิตลกฺขณสฺส สงฺขารสฺสาติ อิทํ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมานํ เจตนาปธานตฺตา วุตฺตํ. ตถา หิ ภควา สุตฺตนฺตภาชนีเย สงฺขารกฺขนฺธํ วิภชนฺเตน เจตนาว วิภตฺตา.

วาติงฺคณํ พฺรหติผลํ. จตุรสฺสวลฺลีติ ติวุตาลตา. อขาริกนฺติ ขารรสรหิตํ, ตํ ปน ปณฺณผลาทิ. ยตฺถ โลณรโส อธิโก, ตํ โลณิกนฺติ อาห ‘‘โลณยาคู’’ติอาทิ. อมฺพิลาทิเภทํ รสํ.

อาการสณฺฐานคหณวเสนาติ นีลปีตาทิอาการคหณวเสน เจว วฏฺฏจตุรสฺสาทิสณฺฐานคหณวเสน จ. วินาปิ อาการสณฺฐานาติ อาการสณฺฐาเนหิ วินา, เต ฐเปตฺวาปิ. ปจฺจตฺตเภทคหณวเสนาติ ตสฺส ตสฺส อารมฺมณสฺส ปเภทคหณวเสน. อสมฺโมหโตติ ยาถาวโต. วิเสโส วิเสสตฺถทีปนโต, อวิเสโส อยํ ธมฺโม อวิเสสทีปนโต. เตนาห ‘‘วิเสโส เวทิตพฺโพ’’ติ. ชานนญฺหิ อวิสิฏฺฐํ, ตํ สมาสปทโต อุปสคฺคา วิเสเสนฺติ. ตถา หิ สญฺชานนปทํ ปจฺจภิญฺญาณนิมิตฺตํ อาการคหณมตฺตํ โพเธติ, วิชานนปทํ ตโต วิสิฏฺฐวิสยคหณํ. ปชานนปทํ ปน ตโตปิ วิสิฏฺฐตรํ ปการโต อวโพธํ โพเธติ. เตนาห ‘‘ตสฺสาปี’’ติอาทิ. อารมฺมณสญฺชานนมตฺตเมวาติ นีลาทิเภทสฺส อารมฺมณสฺส สลฺลกฺขณมตฺตเมว. อวธารเณน ลกฺขณปฏิเวธตฺตํ นิวตฺเตติ. เตนาห ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทิ. ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตหิ วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนาย ปคุณภาเว สติ ญาณวิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตนปิ วิปสฺสนา โหติเยวาติ อาห ‘‘อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธญฺจ ปาเปตี’’ติ. ปฏิเวธนฺติ จ อุปลทฺธิเมว วทติ, น ปฏิวิชฺฌนํ. เตนาห ‘‘อุสฺสกฺกิตฺวา ปนา’’ติอาทิ. อุสฺสกฺกิตฺวาติ อุสฺสกฺกาเปตฺวา มคฺคปาตุภาวมฺปิ ปาเปติ อสมฺโมหสภาวตฺตา. ยถา ลกฺขณปฏิเวธกาเล สญฺชานนลกฺขณวเสน สญฺญาณอนุรูปวเสเนว ปวตฺตํ, เอวํ วิญฺญาณวิชานนวเสน วายํ อนุรูปวเสเนว ปวตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

อิทานิ ตมตฺถํ เหรญฺญิกาทิอุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. หิรญฺญํ วุจฺจติ กหาปณํ, หิรญฺญชานเน นิยุตฺโต เหรญฺญิโก. โลกโวหาเร อชาตา อสญฺชาตา พุทฺธิ เอตสฺสาติ อชาตพุทฺธิ, พาลทารโก. โวหารกุสโล คามวาสี ปุริโส คามิกปุริโส. อุปโภคปริโภคารหตฺตา อุปโภคปริโภคํ. ตมฺพกํสมยตฺตา กูโฏ. มหาสารตฺตา เฉโก. อฑฺฒสารตฺตา กรโฏ. นิหีนสารตฺตา สโณฺห. เอตฺถ จ ยถา เหรญฺญิโก กหาปณํ จิตฺตาทิภาวโต อุทฺธํ กูฏาทิภาวํ รูปทสฺสนาทิวเสน อุปฺปตฺติฏฺฐานโตปิ ชานนฺโต อเนกาการโต ชานาติ, เอวํ ปญฺญา อารมฺมณํ นานปฺปการโต ชานาติ ปฏิวิชฺฌติ, ตาย สทฺธึ ปวตฺตมานวิญฺญาณมฺปิ ยถาวิสยํ อารมฺมณํ ชานาติ.

เอวํ สฺวายํ เนสํ ชานเน วิเสโส อญฺเญสํ อวิสโย, พุทฺธานํ เอว วิสโยติ อิทํ วิเสสํ มิลินฺทปเญฺหน วิภาเวตุํ ‘‘เตนาหา’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

อตฺตสุญฺญานํ สภาวธมฺมานํ ธมฺมมตฺตตาย กถิตตฺตา ‘‘อนตฺตลกฺขณํ กเถตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เหฏฺฐิมมคฺคา จ ยทิ อธิคตา, อรหตฺตสฺส อนธิคตตฺตา ‘‘เอกเทสมตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อนิจฺจลกฺขณํ ทสฺเสตุํ อิทํ ปพฺพมารทฺธํ, อิตรานิ เทฺว ลกฺขณานิ ตสฺส ปริหารภาเวนาติ อธิปฺปาโย.

ยสฺมา ปเนตฺถ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว’’ติอาทิเทสนาย ตีสุ ลกฺขเณสุ อิทเมว ปธานภาเวน ทสฺสิตํ, อิทํ อปฺปธานภาเวนาติ น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา ‘‘ตีณิ ลกฺขณานิ สโมธาเนตฺวา ทสฺเสตุมฺปี’’ติ วุตฺตํ. อปจินาตีติ อปจยคามิธมฺเม นิวตฺเตติ เอกํสโต อปจยคามิปฏิปทาย ปริปูรณโต. เตนาห ‘‘โน อาจินาตี’’ติอาทิ. วฏฺฏํ วินาเสตีติ วิธมติ อทสฺสนํ คเมติ. เนว จินาตีติ น วฑฺเฒติ. ตเทวาติ ตํ วฏฺฏํ เอว. วิสฺสชฺเชตีติ ฉฑฺเฑติ. วิกิรตีติ วิทฺธํเสติ. วิธูเปตีติ วฏฺฏตฺตยสงฺขาตํ อคฺคิกฺขนฺธํ วิคตธูมํ วิคตสนฺตาปํ กโรตีติ อตฺโถติ อาห ‘‘นิพฺพาเปตี’’ติ.

เอวํ ปสฺสนฺติอาทิ อนาคามิผเล ฐิตสฺส อริยสาวกสฺส อคฺคมคฺคผลาธิคมาย เทสนาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วฏฺฏํ วินาเสตฺวา ฐิตํ มหาขีณาสวํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ. ขีณาสวสฺส อนาคตภาวทสฺสนํเยว, สพฺพา จายํ เหฏฺฐิมา เทสนา สุทฺธวิปสฺสนากถา, สหปฐมมคฺคา วา สหวิชฺชูปมธมฺมา วา วิปสฺสนากถาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺตเกน ฐาเนนา’’ติอาทิมาห.

นมสฺสนฺติเยว มหตา คารวพหุมาเนน. เตนาห ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อายสฺมนฺตํ นีตตฺเถรํ วิยา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เถโร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ขุรคฺเคเยวาติ เกโสโรปนตฺถํ ขุรธาราย อคฺเค สีเส ฐปิเต ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานมุเขน ภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา. พฺรหฺมวิมานาติ พฺรหฺมานํ นิวาสภูตา วิมานา.

ขชฺชนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.