๙. วนสํยุตฺตํ

๑. วิเวกสุตฺตวณฺณนา

๒๒๑. สํเวเชตุกามาติ อตฺถโต สํเวคํ อุปฺปาเทตุกามา. ตถาภูตา นํ กิเลสสงฺคณิกาทิโต วิเวเจตุกามา นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘วิเวกํ ปฏิปชฺชาเปตุกามา’’ติ. พาหิเรสูติ โคจรชฺฌตฺตโต พหิภูเตสุ. ปุถุตฺตารมฺมเณสูติ รูปาทินานารมฺมเณสุ. จรตีติ ปวตฺตติ. ตฺวํ ชโนติ ตฺวํ อตฺตโน กิเลเสหิ ชนนโต วิสุํ ชาโต ตาทิเส เอว อญฺญสฺมึ ชเน อิมํ อโยนิโสมนสิการวเสน ปวตฺตมานํ ฉนฺทราคํ วินยสฺสุ วิโนเทหิ. สตํ ตํ สารยามเสติ นิยฺยานิกสาสเน ปพฺพชิตฺวา สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺญวาเสน จ สติมนฺตํ ปณฺฑิตํ ตํ มยมฺปิ ยถาอุปฺปนฺนํ วิตกฺกํ วิโนทนาย สารยาม, สตํ วา สปฺปุริสานํ กิเลสวิคมนธมฺมํ ปฏิปชฺชิตฺวา วสนฺตํ ตํ สารยาม วฏฺฏทุกฺขํ. ปาตาลนฺติ โมหปาตาลํ กิเลสรโช, ตเทว ‘‘ปาตาล’’นฺติ วุตฺตํ. มา อวหรีติ เหฏฺฐา ทุคฺคติโสตํ มา อุปเนสิ. สิตนฺติ สมฺพนฺธํ. เตนาห ‘‘สรีรลคฺค’’นฺติ. วิเวกมาปนฺโนติ กิเลสวิเวกํ สมถวิปสฺสนาภาวนมาปนฺโน. อุตฺตมวีริยนฺติ อุสฺโสฬฺหิลกฺขณปฺปตฺตํ วีริยํ, จตุพฺพิธํ สมปฺปธานวีริยํ วา สมฺปตฺตํ. ปคฺคยฺหาติ อาโรเปตฺวา. ปรมวิเวกนฺติ ปรมํ สมุจฺเฉทวิเวกํ.

วิเวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. อุปฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

๒๒๒. กายทรโถ โหติเยว นิยเมน, น จิตฺตทรโถ ตสฺส มคฺเคเนว สมุคฺฆาฏิตตฺตา.

ชราตุโรติ ชราภิภวเนน อาตุโรเยว. ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อุปริฏฺฐตาย ปริโต ทีฆปุถุลตาย อติวิย วิชฺฌตีติ สตฺติสลฺลคฺคหณํ. เอวํ หิสฺส ตณฺหาสลฺลสฺส สทิสตา. อวิชฺชาย ปน สมฺโมหาปาทเนน ทุกฺขาปาทเนน จ วิสสทิสตา. รุปฺปโตติ วิการํ อาปาทิยมานสฺส ปีฬิยมานสฺสาติ อตฺโถติ อาห ‘‘ฆฏฺฏิยมานสฺสา’’ติ.

ปพฺพชิตนฺติ สสนฺตานโต ปพฺพชิตํ วา ราคาทิมลโต ปพฺพชิตํ วา. ตสฺมาติ ยสฺมา เถรสฺเสเวตํ วจนํ, ตสฺมา อยํ อิทานิ วุจฺจมาโน เอตฺถ คาถาย อตฺโถ. เทวตาย หีติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส ปากฏกรณํ. เอตฺถาติ เสสคาถาสุ. อตฺถสฺส วุตฺตนยตฺตา ‘‘อนุตฺตานปทวณฺณนา’’ติ อาห. วินยาติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ตสฺส เหตุมฺหิ กรณวจเนน อตฺถมาห ‘‘วินเยนา’’ติ. ตถา ‘‘สมติกฺกมา’’ติ เอตฺถาปิ. ปรมปริสุทฺธํ สํกิเลสสมุจฺฉินฺทนโต. อารทฺธวีริยนฺติ สมฺภาวิตวีริยํ. สมฺภาวนญฺจสฺส ปคฺคณฺหนํ ปริปูรณญฺจาติ อาห ‘‘ปคฺคหิตวีริยํ ปริปุณฺณวีริย’’นฺติ.

อุปฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. กสฺสปโคตฺตสุตฺตวณฺณนา

๒๒๓. เฉตนฺติ มิคานํ ชีวิตํ เฉตํ. เตนาห ‘‘มิคลุทฺทก’’นฺติ. โรหิตมิคนฺติ โลหิตวณฺณํ ขุทฺทกมิคํ, ‘‘มหาโรหิตมิค’’นฺติ เกจิ. สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ตสฺส ชนปทสฺส สุลภภิกฺขตาย ตตฺถ คนฺตฺวา วิหรตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘ปฐมสุตฺเต วุตฺตนเยเนวา’’ติ วุตฺตํ. อยํ ปน เถโร ปญฺจาภิญฺโญ วิปสฺสนากมฺมิโก. ฐตฺวาติ ปทานุพนฺธนวเสน คมนํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา เถรสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน ฐตฺวา. ตสฺส วจนํ โสตุํ อารทฺโธ. องฺคุฏฺฐกํ ชาลาเปสีติ อธิฏฺฐานพเลน ทณฺฑทีปิกํ วิย อตฺตโน องฺคุฏฺฐกํ ชาลาเปสิ. อกฺขีหิปิ ปสฺสติ องฺคุฏฺฐกํ ชาลมานํ. กณฺเณหิปิ สุณาติ เตน วุจฺจมานํ ธมฺมํ เอกเทเสน. จิตฺตํ ปนสฺส ธาวตีติ สมฺพนฺโธ. เอตสฺสปีติ ลุทฺทกสฺสปิ.

อปฺปปญฺญนฺติ เอตฺถ อปฺป-สทฺโท ‘‘อปฺปหริเต’’ติอาทีสุ วิย อภาวตฺโถติ อาห ‘‘นิปฺปญฺญ’’นฺติ. การณชานนสมตฺเถนาติ อิมินา การเณน สตฺตานํ สุขํ, อิมินา ทุกฺขนฺติ เอวํ สมาจรมาเนน การณํ ชานิตุํ สมตฺเถน กมฺมสฺสกตญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตนาติ อตฺโถ. สุณาตีติ เกวลํ สวนมตฺตวเสน สุณาติ, น ตทตฺถวเสน. เตนาห ‘‘อตฺถมสฺส น ชานาตี’’ติ. การณรูปานีติ สภาวการณานิ. กึ เม อิมินาติ? ‘‘อิทํ ปปญฺจ’’นฺติ ปหาย. วีริยํ ปคฺคยฺหาติ จตุพฺพิธํ สมฺมปฺปธานํ วีริยํ ปคฺคณฺหิตฺวา.

กสฺสปโคตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. สมฺพหุลสุตฺตวณฺณนา

๒๒๔. สมฺพหุลาติ สุตฺตนฺตนเยน สมฺพหุลา. สุตฺตนฺเต สชฺฌายึสูติ สุตฺตนฺติกา. วินยํ ธาเรนฺตีติ วินยธรา. ยุญฺชนฺตีติ วาสธุเร โยคํ กโรนฺติ. ฆเฏนฺตีติ ตตฺถ วายามํ กโรนฺติ. กโรนฺตานํเยว อรุโณ อุคฺคจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ.

โกเมติ กึ อิเม? เตนาห ‘‘กหํ อิเม’’ติ? วชฺชิภูมึ วชฺชิรฏฺฐํ คตาติ วชฺชิภูมิยา. เตนาห ‘‘วชฺชิรฏฺฐาภิมุขา คตา’’ติ. นตฺถิ เอเตสํ นิเกภํ นิพทฺธนิวาสฏฺฐานนฺติ อนิเกตา เตนาห ‘‘อเคหา’’ติ. อุตุ เอว สปฺปายํ, อุตุวเสน วา กายจิตฺตานํ กลฺลตฺตา สปฺปายํ. เอส นโย เสเสสุปิ.

สมฺพหุลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

๒๒๕. อติเวลนฺติ อติพหุกาลํ. ภิกฺขุนา นาม อุปคตานํ อุปนิสินฺนกถามตฺตํ วตฺวา คนฺถธุเรหิ วาสธุเรหิ วา ยุตฺตปยุตฺตจิตฺเตน ภวิตพฺพํ, นาติเวลํ เตสํ สญฺญตฺติพหุเลน. เถโร ปน ตทา เกนจิ การเณน พหุเวลํ คิหิสญฺญตฺติพหุโล อโหสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อติเวล’’นฺติอาทิ. อิทานิ ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘ภควตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตนฺติ ตํ ตาทิสํ สญฺญาปนํ สนฺธาย เอตํ ‘‘อติเวลํ คิหิสญฺญตฺติพหุโล’’ติ วจนํ วุตฺตํ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส กถํ สุตฺวาติ สงฺฆสฺส มชฺเฌ นิสีทิตฺวา เถเรน กถิตตฺตา วุตฺตํ. สตฺถุสาสนนฺติ ปิฏกตฺตยํ วทติ.

ปสกฺกิยาติ อุปสกฺกิตฺวา คนฺตฺวา. ตํ ปน ตตฺถ อชฺโฌคาหนํ โหตีติ อาห ‘‘ปวิสิตฺวา’’ติ. สงฺขารทุกฺขโต นิพฺพินฺนหทยสฺส สพฺพสงฺขารวินิสฺสฏํ นิพฺพานํ ยาถาวโต ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส สมฺมเทว สมสฺสาสกรํ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺตํ ตํ อุปริ อธิคมาย อุสฺสุกฺกํ กโรนฺโต นิพฺพานํ หทเย นิกฺขิปติ นามาติ อาห – ‘‘นิพฺพานํ…เป… โอเปติ นามา’’ติ. นิพฺพานํ…เป… อารมฺมณโต โอเปติ นามาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. อตฺถวิรหิตา ‘‘พิฬิพิฬี’’ติ ปวตฺตกิริยา พิฬิกา, อยํ ปน คิหิสญฺญตฺติกถา เถรสฺส อตฺตโน สามญฺญตฺถอสาธนโต เทวตาย พิฬิกา วิยาติ พิฬิพิฬิกาติ วุตฺตา.

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

๒๒๖. อนนฺตเร อตฺตภาเวติ อตีตานนฺตเร เทวตฺตภาเว. เถโร หิ ตาวตึสเทวโลกา จวิตฺวา อิธูปปนฺโน. อคฺคมเหสีติ กาจิ ปริจาริกา เทวธีตา จิตฺตปณิธานมตฺเตน อิทานิปิ เทวกาเย ภวิสฺสติ อุปจิตกุสลธมฺมตฺตาติ มญฺญมานา ตสฺมึ วตฺตมานํ วิย กเถนฺตี ‘‘โสภสี’’ติ อาห. เอวํ อตีตมฺปิสฺส ทิพฺพโสตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิย มญฺเญยฺย นาติจิรกาลตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุพฺเพปิ โสภสี’’ติ อาห. สุคตินิรยาทิทุคฺคติยา วเสน ทุคฺคตา เอตรหีติ อธิปฺปาโย. ปฏิปตฺติทุคฺคติยา กาเมสุ สมฺมุจฺฉิตภาวโต.

ปติฏฺฐหนฺโตติ นิวิสนฺโต. อฏฺฐหิ การเณหีติ จิรกาลปริภาวนาย วิรุฬฺหมูเลหิ อโยนิโสมนสิการาทิปจฺจยมูลเกหิ วุจฺจมาเนหิ อฏฺฐหิ การเณหิ. รตฺโต ราควเสนาติ สภาวโต สงฺกปฺปโต จ ยถาสมีหิเต อิฏฺฐากาเร สกฺกาเย สญฺชาตราควสา รตฺโต คิทฺโธ คธิโต. ปติฏฺฐาตีติ โอรุยฺห ติฏฺฐติ. ทุฏฺโฐ โทสวเสนาติ สภาวโต สงฺกปฺปโต จ ยถาสมีหิเต อนิฏฺฐากาเร สกฺกาเย สญฺชาตโทสวเสน ทุฏฺโฐ รุปิตจิตฺโต. มูโฬฺห โมหวเสนาติ อสมเปกฺขเนน มูโฬฺห มุยฺหนวเสน. วินิพทฺโธติ อหํกาเรน วิเสสโต นิพนฺธนโต มานวตฺถุสฺมึ พนฺธิโต. มานวเสนาติ เตน เตน มญฺญนากาเรน. ปรามฏฺโฐติ ธมฺมสภาวํ นิจฺจาทิวเสน ปรโต อามฏฺโฐ. ทิฏฺฐิวเสนาติ มิจฺฉาทสฺสนวเสน. ถามคโตติ ราคาทิกิเลสวเสน ถามํ ถิรภาวํ อุปคโต. อนุสยวเสนาติ มคฺเคน อปฺปหีนตาย อนุ อนุ สนฺตาเน สยนวเสน. อปฺปหีนฏฺโฐ หิ เตสํ อนุสยฏฺโฐ. อนิฏฺฐงฺคโตติ สํสยิโต. วิกฺเขปคโตติ วิกฺขิตฺตภาวํ อุปคโต. อุทฺธจฺจวเสนาติ จิตฺตสฺส อุทฺธตภาววเสน. ตาปีติ ตาปิ เทวกญฺญาโย. เอวํ ปติฏฺฐิตาวาติ ยถาวุตฺตนเยน รตฺตภาวาทินา สกฺกายสฺมึ ปติฏฺฐิตา เอว. นรเทวานนฺติ ปุริสภูตเทวานํ.

ปฏิคนฺตุนฺติ อเปกฺขาวเสน ตโต อปคนฺตุํ อเปกฺขํ วิสฺสชฺเชตุํ. ทุสฺสนฺตนฺติ ทสนฺตํ, ‘‘วตฺถ’’นฺติ เกจิ. สูจึ โยเชตฺวาติ สิพฺพนสุตฺเตน สูจึ โยเชตฺวา ปาเส จ ปเวเสตฺวา. มนาปกาเย เทวนิกาเย ชาตา มนาปกายิกา. เตสํ ปภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘มนสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมชฺชนฺติ สํหิตํ. คมนภาวนฺติ คมนชฺฌาสยํ. วิกฺขีโณติ วิจฺฉินฺทนวเสน ขีโณ. เทวตานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาโรจเน โทโส นตฺถีติ ตาสํ ปุน อนาคมนตฺถํ อรหตฺตํ พฺยากาสิ.

อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. นาคทตฺตสุตฺตวณฺณนา

๒๒๗. อติกาเลนาติ อติวิย ปุพฺพณฺหกาเลน, กาลสฺเสวาติ อตฺโถ. โกฏิสมฺมุญฺชนิยาติ สมฺมุญฺชนิโกฏิยา, สมฺมุญฺชนิยา เอกเทเสเนวาติ อตฺโถ. อิมินา สมฺมชฺชเน อมนาปการิตํ ทสฺเสติ. มชฺฌนฺหิเก วีติวตฺเตติ คิหิสํสคฺควเสน กาลํ วีตินาเมนฺโต มชฺฌเนฺห พหุวีติวตฺเต. อญฺเญหิ ภิกฺขูหีติ นาติกาลํ ปวิฏฺเฐหิ. นิสฺสกฺกวจนญฺเจตํ. ภายามิ นาคทตฺตนฺติ ตสฺส ปฏิปตฺตึ ภายิตพฺพํ กตฺวา เทวตา วทนฺตี ปฏิปตฺติยํ นิโยเชติ. สุปฺปคพฺภนฺติ กายปาคพฺพิยาทีหิ อติวิย สมนฺนาคตํ.

นาคทตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. กุลฆรณีสุตฺตวณฺณนา

๒๒๘. โอคาหปฺปตฺโตติ วิสฺสาสวเสน อนุปฺปเวสํ ปตฺโต. อญฺญตรํ กุลนฺติ ตสฺมึ กุเล ชายมฺปตึ สนฺธาย วทติ. ‘‘พหูปการํ เม เอตํ กุลํ จิรํ สปฺปายาหารทานาทินา; ตสฺมา อิธาหํ อคฺคทกฺขิเณยฺโย ชาโต; อิเมสํเยว เทยฺยธมฺมปฏิคฺคณฺหเนน ปุญฺญํ วฑฺเฒสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. เตนาห ‘‘อญฺญตฺถ คนฺตฺวา กึ กริสฺสามี’’ติอาทิ. สาติ เทวตา. อุโภเปเตติ ตํ ภิกฺขุญฺจ ฆรณิญฺจ สนฺธาย วทติ. ปฏิคาธปฺปตฺตาติ ปฏิคาธํ ปตฺตา อญฺญมญฺญสฺมึ ปติฏฺฐิตวิสฺสาเสน.

วิสฺสมปฺปตฺติวเสน สนฺติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ สณฺฐานํ, วิสฺสมนฏฺฐานํ. สมาคนฺตฺวาติ สนฺนิปติตฺวา. ปฏิญฺญูทาหรเณหิ มนฺตยตีติ มนฺตนํ, ญาปกํ การณํ. ปฏิโลมสทฺทาติ ปฏิโลมภาเวน ปติตตฺตา อสจฺจวิภาวนา ปฏิกูลสทฺทา. เตน การเณนาติ เตน การณปฏิรูปเกน มิจฺฉาวจเนน. น มงฺกุโหตพฺพํ อการกภาวโต. สทฺเทน ปริตสฺสตีติ ปเรหิ อตฺตนิ ปยุตฺตมิจฺฉาสทฺทมตฺเตน ปริตสฺสนสีโล. วตํ น สมฺปชฺชตีติ ยถาสมาทินฺนวตํ ลหุจิตฺตตาย น ปาริปูรึ คจฺฉติ. สมฺปนฺนวโตติ ปริปุณฺณสีลาทิวตคุโณ

กุลฆรณีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. วชฺชิปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๒๒๙. วชฺชิรฏฺเฐ ราชปุตฺโตติ วชฺชิรฏฺเฐ ชาตสํวทฺโธ วชฺชิราชปุตฺโต. สพฺพรตฺติจาโรติ ฉณสมฺปตฺติยา อิโต จิโต จรนฺเตหิ อนุภวิตพฺพนกฺขตฺตมโห. เตนาห ‘‘กตฺติกนกฺขตฺตํ โฆเสตฺวา’’ ติอาทิ. เอกาพทฺธํ โหตีติ ยสฺมา จาตุมหาราชิกเทวา ตสฺมึ ทิวเส นกฺขตฺตํ โฆเสตฺวา อตฺตโน ปุญฺญานุภาวสิทฺธาย ทิพฺพสมฺปตฺติยา มหนฺตํ นกฺขตฺตกีฬาสุขํ อนุภวนฺติ, ตสฺมา ตํ เตหิ เอกาพทฺธํ วิย โหติ. เภริอาทิตูริยานนฺติ เภริมุทิงฺคสงฺขปณววีณาทิตูริยานํ. ตาฬิตานนฺติ อารทฺธลยานุรูปํ ปหฏานํ. วีณาทีนนฺติ วีณาเวณุโคมุขีอาทีนํ. วาทิตานนฺติ ยถารทฺธมุจฺฉนานุรูปํ สงฺฆฏฺฏิตานํ. อภาสีติ เตน สทฺเทน อากฑฺฒิยมานหทโย อโยนิโส อุมฺมุชฺชิตฺวา ‘‘มหตี วต เม ชานี’’ติ อนุตฺถุนนฺโต อภาสิ. ฉฑฺฑิตทารุกํ วิยาติ วเน ฉฑฺฑิตนิรตฺถกกฬิงฺครํ วิย. ลามกตโรติ นิหีนตโร. เทวตา ปฐมปฺปิตํ อาณึ ปฏาณิยา นีหรนฺตี วิย เตน ภิกฺขุนา วุตฺตมตฺถํ อปเนนฺตี ‘‘ตสฺส เต พหุกา ปิหยนฺตี’’ติ อโวจาติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เถโร’’ติอาทิมาห. สคฺคํ คจฺฉนฺตานํ ยถา เนรยิกา ปิหยนฺติ, เอวํ สมฺมาปฏิปนฺนสฺส ตุยฺหํ พหู ปิหยนฺติ, ตสฺมา ตฺวํ ‘‘ปาปิโย’’ติ อตฺตานํ มา มญฺญิตฺถาติ อธิปฺปาโย.

วชฺชิปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. สชฺฌายสุตฺตวณฺณนา

๒๓๐. นิสฺสรณปริยตฺติวเสนาติ อทฺธา อิมํ ปริยตฺตึ นิสฺสาย วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสริตุํ ลพฺภาติ เอวํ นิสฺสรณปริยตฺติวเสน. สชฺฌายนโตติ วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา สชฺฌายนโต. อิทานิ ตสฺส นิสฺสรณปริยตฺติวเสน สชฺฌายนกรณํ, ปฏิปตฺติวเสน วตฺตปฏิวตฺตกรณํ, วิปสฺสนาภาวนญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘โส กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อรหตฺตํ ปตฺตทิวเส ปฏิปตฺติกิตฺตนาย ปุริมทิวเสสุปิ ตถา ปฏิปชฺชิ, วิปสฺสนํ ปน อุสฺสุกฺกาเปตุํ นาสกฺขีติ ทสฺเสติ. กาลํ อติวตฺเตตีติ อิทํ ‘‘สงฺกสายตี’’ติ ปทสฺส อตฺถวจนํ. เถรสฺสาติ สชฺฌายกตฺเถรสฺส.

ธมฺมปทานีติ สีลาทิธมฺมกฺขนฺธทีปกานิ ปทานิ. เตนาห ‘‘สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ อธิปฺเปต’’นฺติ. น คณฺหาสิ อุทฺเทสนฺติ อธิปฺปาโย. ปาฬิยํ ‘‘ภิกฺขูหิ สํวสนฺโต’’ติ อิมินา เตสํ ธมฺมสฺสวนตฺถายปิ ธมฺโม ปริยาปุณิตพฺโพติ ทสฺเสติ. วิรชฺชติ เอเตนาติ วิราโค, อริยมคฺโค. ชานิตฺวาติ ปริญฺญาภิสมยวเสน ทิฏฺฐสุตาทึ ยาถาวโต ชานิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา. วิสฺสชฺชนนฺติ ปหานํ. น พุทฺธวจนสฺส วิสฺสชฺชนํ. ภณฺฑาคาริกปริยตฺติยาปิ อนุญฺญาตตฺตา ปเคว นิสฺสรณตฺถาย, ตตฺถ ปน มตฺตา ชานิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺตาวตา’’ติอาทิมาห.

สชฺฌายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๑. อกุสลวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา

๒๓๑. อกุสเล วิตกฺเกติ อโกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน อกุสเล มิจฺฉาวิตกฺเก. โยนิ วุจฺจติ อุปาโย, ตสฺมา อสุภาทิเก สุภาทิวเสน มนสิกาโร อโยนิโสมนสิกาโรติ อาห ‘‘อนุปายมนสิกาเรนา’’ติ. ปาสาทิกกมฺมฏฺฐานนฺติ ปสาทาวหํ พุทฺธานุสฺสติอาทิกมฺมฏฺฐานํ. พลวปีติญฺจ สุขญฺจาติ นีวรณวิกฺขมฺภนโต พลวนฺตํ อุปจารชฺฌานสหคตํ ปีติญฺจ สุขญฺจ.

อกุสลวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๒. มชฺฌนฺหิกสุตฺตวณฺณนา

๒๓๒. นนฺทนวคฺเคติ นนฺทนวคฺควณฺณนายํ ตตฺถ อิธาปิ คาถาย วิเสสาภาวโต. ยทิ เอวํ กสฺมา ตตฺถ สงฺคีตํ อิธ คหิตนฺติ? เทวตาปฏิสํยุตฺตตํ อุปาทาย เทวตาสํยุตฺเต สงฺคหิตมฺปิ อฏฺฐุปฺปตฺติยา ปฏิสํยุตฺตตฺตา อิธ คหิตํ.

มชฺฌนฺหิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๓. ปากตินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา

๒๓๓. เตรสเม ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิตฺถาริตเมวาติ โยชนา. ชนฺตุเทวปุตฺตสุตฺเตติ ชนฺตุเทวปุตฺตสุตฺตสํวณฺณนาย. ‘‘ตตฺถ สงฺคีตํ อิธาปี’’ติอาทิ อนนฺตรสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตนยเมว.

ปากตินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๔. คนฺธตฺเถนสุตฺตวณฺณนา

๒๓๔. คนฺธารมฺมณํ อุปนิชฺฌายตีติ คนฺธสงฺขาตํ อารมฺมณํ อุเปจฺจ นิชฺฌายติ, รูปารมฺมเณน วิย วิญฺญาเณน รูปํ, คนฺธารมฺมเณน ตํ อุเปจฺจ นิชฺฌายติ ปจฺจกฺขโต, ยาถาวโต สภาวโต ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. อุปสิงฺฆิสฺสตีติ ตณฺหาวเสน อุปคนฺตฺวา สิงฺฆิสฺสติ.

เอกงฺคเมตํ เถยฺยานนฺติ อารมฺมณวเสน เถยฺยวตฺถูสุ วิภชิยมาเนสุ เอกมงฺคเมตํ คนฺธารมฺมณนฺติ อาห ‘‘เถนิตพฺพาน’’นฺติอาทิ. โอชาเปกฺขาย เถยฺยาย ปวตฺตมานาย ธมฺมารมฺมณตาปิ ตสฺสา สิยา, สา ปน น มธุรา เถยฺยกตา จาติ ‘‘ปญฺจโกฏฺฐาสาน’’นฺติ วุตฺตํ. กามญฺจ ตํ คนฺธารมฺมณํ เกนจิ ปริคฺคหิตํ น โหตีติ อาทิยิตุํ สกฺกา, สตฺถารา ปน อนนุญฺญาตตฺตา น ยุตฺโต ตสฺส ปริโภโค. ยํ ปน เตน ภิกฺขุนา วุตฺตํ ‘‘น หรามิ น ภญฺชามี’’ติ, ตสฺสปิ อยเมว ปริหาโร. วณฺณียติ ผลํ เอเตนาติ วณฺณํ, การณนฺติ วุตฺตํ ‘‘วณฺเณนาติ การเณนา’’ติ.

ตสฺมินฺติ ตสฺมึ ภิกฺขุสฺมึ. อากิณฺณกมฺมนฺโตติ ตณฺหาทิฏฺฐิอาทิวเสน อกุสลกมฺมนฺโต ทิฏฺฐิโมหตณฺหาทิวเสน อาทิโต ปฏฺฐาย กุสลกมฺมานํ ปฏิกฺเขปนโต. ทิฏฺฐิวเสน จ กถินกกฺขฬขริคตตฺตา ‘‘อขีณกมฺมนฺโต กกฺขฬกมฺมนฺโต’’ติ วุตฺตํ.

อากิณฺณลุทฺโทติ อากิณฺโณ หุตฺวา กกฺขโฬ. เตนาห ‘‘พหุปาโป’’ติอาทิ. มกฺขิโตติ ลิตฺโต. ตนฺติ เทวตาโจทนํ. ตสฺมาติ อติกฺกมฺม ฐิตตฺตา‘‘ตฺวญฺจารหามิ วตฺตเว’’ติ เอวมาห.

คเวสนฺตสฺส อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาทนวเสน ปริเยสนฺตสฺส. อเนกโยชนายามวิตฺถารํ คคนตลํ พฺยาเปตฺวา อุปฺปนฺนวลาหกกูฏปฺปมาณํ วิย. สุทฺโธติ สีเลน ปริสุทฺโธ อยนฺติ ชานาสิ. สุคตินฺติ สุนฺทรนิพฺพตฺตึ. เตน นิพฺพานสฺสปิ สงฺคโห สิทฺโธ.

คนฺธตฺเถนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

วนสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.