๙. โกณฺฑญฺญสุตฺตวณฺณนา

๒๑๗. เอวํคหิตนาโมติ ‘‘อญฺญาสิ วต, โภ, โกณฺฑญฺโญ’’ติ สตฺถุ วจนํ นิสฺสาย ภิกฺขูหิ อญฺเญหิ โกณฺฑญฺญนามเกหิ วิเสสนตฺถํ เอวํคหิตนาโม. ทฺวาทสนฺนํ สํวจฺฉรานํ วเสน จิรสฺสํ. ฉทฺทนฺตภวเนติ ฉทฺทนฺตนาคราชภวนฏฺฐาเน. ปญฺญวา มหาสาวโก รตฺตญฺญุตาย. ‘‘ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสานนฺติ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวานํ, อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสานญฺจาติ เอวํ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสาน’’นฺติ วทนฺติ. อคฺคนฺติอาทิโต. ตตฺถาติ มนฺทากินิตีเร.

วสฺสคฺเคนาติ วสฺสปฏิปาฏิยา. ตนฺติ อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถรํ. มหาพฺรหฺมานํ วิย โลกิยมนุสฺสา หรายนฺติ. ปาโมกฺขภูโต อายสฺมา เถโร อนฺตรนฺตรา ตตฺถ ตตฺถ ชนปเท วสิตฺวา ตทนุกฺกเมน มนฺทากินิตีรํ อุปคโต, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อิจฺฉามหํ, ภนฺเต, ชนปเท วสิตุ’’นฺติ.

อานุภาวสมฺปนฺนา ทิพฺพายุกา เต หตฺถินาคาติ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพ ปจฺเจกพุทฺธานํ ปาริจริยาย กตปริจยา’’ติ. เถรสฺส สญฺจรณฏฺฐาเน อาวรณสาขา หริตฺวา อปเนตฺวา. มุโขทกญฺเจว ทนฺตกฏฺฐญฺจ ฐเปตีติ สฬลเทวทารุกฏฺฐาทีนิ อญฺญมญฺญํ ฆํสิตฺวา อคฺคึ นิพฺพตฺเตตฺวา ชาเลตฺวา ตตฺถ ปาสาณขณฺฑานิ ตาเปตฺวา ตานิ ทณฺฑเกหิ วฏฺเฏตฺวา ตฬากาสุ อุทกโสณฺฑีสุ ขิปิตฺวา อุทกสฺส ตตฺตภาวํ ญตฺวา นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ อุปเนนฺโต มุโขทกญฺจ ฐเปติ. วตฺตํ กโรตีติ อนฺโตกุฏิยา พหิ จ ปมุเขปิ องฺคเณปิ สาขาภงฺเคหิ สมฺมชฺชนฺโต วกฺขมานนเยน อาหารํ อุปเนนฺโต วตฺตํ กโรติ.

ปติฏฺฐปฺปมาเณติ กฏิปฺปมาเณ, อยเมว วา ปาโฐ ตาว มหนฺตเมวาติ ยาว มหนฺตํ เสตปทุมวนํ, ตาว มหนฺตเมว. เอเสว นโย รตฺตกุมุทวนาทีสุ. ขาทนฺตา มนุสฺสา. ปกฺกปโยฆนิกา วิยาติ สุปกฺกปโยฆนํ วิย. ฆนภาเวน ปน ปกฺขิตฺตขุทฺทมธุ วิย โหติ. เตนาห ‘‘เอตํ โปกฺขรมธุ นามา’’ติ. มุฬาลนฺติ เสตปทุมานํ มูลํ. ภิสนฺติ เตสํเยว กนฺทํ. เอกสฺมึ ปพฺเพติ เอเกกสฺมึ ปพฺพนฺตเร. ปาทฆฏกนฺติ โทณสฺส จตุภาโค สณฺฐานโต ขุทฺทโก, ตสฺมา ปาทฆฏกปฺปมาณนฺติ ตุมฺพมตฺตํ. โสณฺฑิอาวาเฏติ ขุทฺทกโสณฺฑิโย เจว ขุทฺทกอาวาเฏ จ.

เอตํ โภชนนฺติ ยถาวุตฺตํ นิรุทกปายสโภชนํ. เกจิ สญฺชานนฺติ เย เถรา วุฑฺฒตรา. เกจิ น สญฺชานนฺติ เย นวา อจิรปพฺพชิตา.

พุทฺธานุพุทฺโธติ พุทฺธสฺส อนุพุทฺโธ. พาฬฺหวีริโยติ จตุนฺนํ สมฺมปฺปธานานํ วเสน จิรนิจิตวีริโย. ติณฺณํ วิเวกานนฺติ กายจิตฺตอุปธิวิเวกานํ ลาภีติ โยชนา. จตสฺโส วทติ วงฺคีสตฺเถโร สยํปฏิภานํ, น เสสาภิญฺญานํ อภาวโตติ อาห ‘‘อิตรา’’ติอาทิ. ปริสา สนฺนิสีทิ นิสฺสทฺทภาเวน ตุณฺหี อโหสีติ อตฺโถ. อนุชานาเปสีติ ปฐมํ อตฺตนา ญาตํ อุปฏฺฐิตํ อตฺตโน ปรินิพฺพานกาลํ อนุ ปจฺฉา สตฺถารํ ชานาเปสีติ เอวํ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ตนฺติ อาสาฬฺหิปุณฺณมาย อิสิปตเน ยํ ทสฺสนํ, ยํ วา ทุกฺกรจริยายํ ตุมฺหากํ อุปฏฺฐานํ อาทิโต ทสฺสนํ, ตํ, ภนฺเต, ปฐมทสฺสนํ. โอนตวินตาติ เหฏฺฐา อุปริ จ โอนตา วินตา. กมฺเปตฺวาติ โถกํ จาเลตฺวา ทสฺสนตฺถํ เอกนินฺนาโท เตสํ หตฺถินาคานญฺเจว นาคยกฺขกุมฺภณฺฑานํ เทวตานญฺจ สทฺเทน. พฺรหฺมาโน เทวานํ อทํสูติ สมฺพนฺโธ.

สชฺฌายมกํสุ ปสาทนีเยสุ ปสาทวเสน สนฺนิปติตปริสาย ปสาทชนนตฺถํ ภควติ นิกฺขมิตฺวาติ ภควติ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา. ธรติเยวาติ อทุฏฺฐตํ ปตฺวา ติฏฺฐเตว.

โกณฺฑญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.