นยสมุฏฺฐานวารวณฺณนา

๗๙. ‘‘วิสยเภทโต’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต วิวริตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นยโตติ นยคฺคาหโต. น หิ ปฏิเวธญาณํ วิย วิปสฺสนาญาณํ ปจฺจกฺขโต ปวตฺตตีติ. อนุพุชฺฌิยมาโนติ อภิสมยญาณสฺส อนุรูปํ พุชฺฌิยมาโน. ยถา เอกปฏิเวเธเนว มคฺคญาณํ ปวตฺตติ, เอวํ ตทนุจฺฉวิกํ วิปสฺสนาญาเณน คยฺหมาโนติ อตฺโถ. เอวญฺจ กตฺวา นนฺทิยาวฏฺฏาทีนํ ติณฺณํ อตฺถนยภาโว สมตฺถิโต โหตีติ. ตถา หิ อตฺถวิเสสสรูปตาย ตโย นยา ‘‘สุตฺตตฺโถ’’ติ วุตฺตา, ปทตฺถวิจารภาเวปิ ปน หารา ‘‘พฺยญฺชนวิจโย’’ติ. ยทิ เอวํ กถํ ตโยติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปฏิวิชฺฌนฺตานํ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอกเมโก สํกิเลสโวทานานํ วิภาคโต ทฺวิสงฺคโหติ โยชนา. จตุฉอฏฺฐทิโส จาติ น ปจฺเจกํ เต นนฺทิยาวฏฺฏาทโย จตุฉอฏฺฐทิสา, อถ โข ยถากฺกมนฺติ. ‘‘เอว’’นฺติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส นิคมนํ.

ตถา จาติ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส อุปจเยน สมตฺถนา. ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายตีติ เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต ปฏฺฐานกถายํ อาวิ ภวิสฺสติ. ‘‘อนฺธํ ตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นร’’นฺติอาทิ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) วจนโต กามตณฺหาปิ ปฏิจฺฉาทนสภาวา, ยโต กามจฺฉนฺทํ ‘‘นีวรณ’’นฺติ วุตฺตํ. อวิชฺชาย ปน ภเวสุ อาทีนวปฺปฏิจฺฉาทนํ สาติสยนฺติ. ตถา อวิชฺชาปิ สํโยชนสภาวา, ยโต สา พหิทฺธา สํโยชนภาเวน วุตฺตา. เอวํ สนฺเตปิ ตณฺหาย พนฺธนฏฺโฐ สาติสโย อเปกฺขิตภาวโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถาปิ…เป… วุตฺต’’นฺติ อาห.

‘‘สํยุตฺตา’’ติ ปทสฺส สมฺปยุตฺตาติ อตฺโถติ อาห ‘‘มิสฺสิตา’’ติ. ‘‘อวิชฺชาภิภูตา…เป… อภินิวิสนฺตา’’ติ เอเตน อวิชฺชาย อยาถาวคหณเหตุตํ ทสฺเสติ, ตโต โส อวินฺทิยํ วินฺทตีติ อวิชฺชาติ วุจฺจติ. กิลิสฺสนํ อุปตาปนนฺติ อาห ‘‘กิลิสฺสนปฺปโยคํ อตฺตปริตาปนปฏิปตฺติ’’นฺติ. อลฺลียนํ เสวนํ.

ทุกฺขนฺติ …เป… ชานนฺตีติ อตฺตนา อนุภูยมานํ ตถา ตถา อุปฏฺฐิตํ กายิกเจตสิกทุกฺขํ, อิตรมฺปิ วา เอกเทสํ ชานนฺติ. ตณฺหายปิ เอเสว นโย. สภาควิสภาคปฏิปชฺชิตพฺพาการโต ตตฺถ เตสํ ญาณํ นตฺเถวาติทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิมาห. ปวตฺติปวตฺติเหตุมตฺตมฺปีติ ‘‘ปวตฺติ ปวตฺติเหตู’’ติ เอตฺตกมฺปิ. กา ปน กถาติ ปจุรชนสาธารเณ โลกิเยปิ นาม อตฺเถ เยสํ ญาณสฺส ปฏิฆาโต, ปรมคมฺภีเร อริยานํ เอว วิสยภูเต โลกุตฺตเร นิวตฺตินิวตฺติเหตุสงฺขาเต อตฺเถ กา นาม กถา, ฉินฺนา กถาติ อตฺโถ. อฏฺฐสมาปตฺติปเภทสฺส เกวลสฺส สมถสฺส ตาทิเส กาเล พาหิรกานญฺจ อิชฺฌนโต ‘‘วิปสฺสนาธิฏฺฐาน’’นฺติ วิเสสิตํ. วูปสโม สมุจฺเฉโท, ปฏิปฺปสฺสทฺธิ จ.

‘‘สํสารสฺส อนุปจฺเฉทนโต’’ติ อิทํ ทิฏฺฐิคตานํ ทิฏฺฐิคติกมตทสฺสนํ. โส หิ ปุตฺตมุขทสฺสเน อสติ สํสาโร อุจฺฉิชฺเชยฺยาติ ภายติ. ยโต วุตฺตํ –

‘‘คณฺฑุปฺปาโท กิกี เจว, กุนฺตี พฺราหฺมณธมฺมิโก;

เอเต อภยํ ภายนฺติ, สมฺมูฬฺหา จตุโร ชนา’’ติ. (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๙๓; อ. นิ. ฏี. ๓.๕.๑๙๒);

ตทภิญฺญาติ ตํ ยถาวุตฺตอนฺตทฺวยํ อภิชานนฺติ คุณํ อาโรเปตฺวา ชานนฺตีติ ตทภิญฺญา. อตฺถภญฺชนโต, โรคคณฺฑสลฺลสทิสตาย อตฺตภาวสํกิเลสานญฺจ โรคคณฺฑสลฺลตา.

สกฺกายทสฺสเนติ เอตฺถ ทิฏฺฐิทสฺสนํ, สกฺกาโยว ทสฺสนํ สกฺกายทสฺสนนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตสนฺติ ทิฏฺฐิจริตานํ. อตฺตาภินิเวโส พลวา. ตสฺมา ยถาอุปฏฺฐิตํ รูปํ ‘‘อตฺตา’’อิจฺเจว คณฺหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตถา เวทนาทึ. ตณฺหาจริโต ปน ยถาอุปฏฺฐิตํ รูปํ ตณฺหาวตฺถุํ กตฺวา อตฺตนิยาภินิเวเสน อภินิวิสนฺตา ตทญฺญเมว อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ. เอวํ เวทนาทีสุ. เตนาห ‘‘ตณฺหาจริตา’’ติอาทิ. วิชฺชมาเนติ ปรมตฺถโต อุปลพฺภมาเน. กาเยติ สมูเห. ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิโต อตฺตาทิ เอว ปรมตฺถโต นุปลพฺภติ, ทิฏฺฐิ ปน ลพฺภเตวาติ อาห ‘‘สตี วา วิชฺชมานา’’ติ.

สกฺกายทสฺสนมุเขนาติ สกฺกายทิฏฺฐิมุเขน.

อุจฺเฉทสสฺสตนฺติ ตํสหจรณโต อุจฺเฉทสสฺสตทิฏฺฐิ วุตฺตา. ‘‘อุจฺเฉทสสฺสตวาทา’’ติปิ ปาโฐ.

กสิณายตนานีติ กสิณชฺฌานานิ.

เตเชตฺวาติ นิสาเนตฺวา.

๘๑. เอตฺตาวตา นนฺทิยาวฏฺฏสฺส ภูมิรจนวเสน สํกิเลสปกฺโข ทสฺสิโตติ อาห ‘‘ตตฺถ ทิฏฺฐิจริโตติอาทินา โวทานปกฺขํ ทสฺเสตี’’ติ. ‘‘ยสฺมา สลฺเลเข ติพฺพคารโว’’ติ อิมินา ตตฺถ ติพฺพคารวตฺตา สํเลขานุสนฺตตวุตฺตินา ภวตีติ ทสฺเสติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. มิจฺฉาธิโมกฺโข สทฺธาปติรูปโก อวตฺถุสฺมึ ปสาโท.

ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ธมฺมเมว วิภชตีติ อาห ‘‘สตฺตาปิ…เป… ทสฺเสตี’’ติ.

เย หิ เกจีติ เอตฺถ หิ-สทฺโท นิปาตมตฺตํ. ‘‘อิมาหิ เอว จตูหิ ปฏิปทาหี’’ติปิ ปาฬิ. ทุกฺขาปฏิปทาทิวิภาเคน มคฺโค เอว อิธ วุตฺโตติ อาห ‘‘ปฏิปทา หิ มคฺโค’’ติ จตุทฺทิสาสงฺขาตํ มคฺคนฺติ จตุทฺทิสาสงฺขาตํ ปวตฺตนุปายํ. เทฺว ทิสา เอติสฺสาติ ทฺวิทิสา. นนฺทิยาวฏฺฏสฺสาติ นนฺทิยาวฏฺฏนยสฺส.

๘๒. วิวตฺตติ วฏฺฏํ เอตฺถาติ วิวตฺตํ, วิวตฺตํ เอว วิวฏฺฏํ, อสงฺขตธาตุ, นิพฺพุติ เอว วา. เตน วุตฺตํ ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ.

‘‘กตฺถ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ วา ปาฬิ. อุปจเยติ อุปจยาวตฺถายนฺติ อตฺโถ. ทสนฺนนฺติ โลภาทิกิเลสวตฺถูนํ. วิปลฺลาสเหตุภาวโตติ สุภสญฺญาทิวิปลฺลาสเหตุกภาวโต. วิปริเยสคฺคาหวเสน หิ อาทีนเวสุ เอว สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิตา. น หิ ยถาภูตญาเณ สติ ตถา สมฺภโว. เตน วุตฺตํ ‘‘ทสนฺนํ…เป… ภาวโต’’ติ. ทสวิธการเณติ ทสวิเธ การเณ, ทสวิธสฺส วา การเณ. อโยนิโสมนสิการปริกฺขตา ธมฺมา สุภารมฺมณาทโย.

ตพฺพิสยา กิเลสาติ อาหารปริญฺญาปริพนฺธภูตา กิเลสา. วิญฺญาณฏฺฐิตีสุปิ เอเสว นโย. กาเย ปวตฺตมาโน ปฐโม วิปลฺลาโส กายสมุทาเย, กาเยกเทเส จ กพฬีกาเร อาหาเร ปวตฺโต เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฐเม อาหาเร วิสยภูเต ปฐโม วิปลฺลาโส ปวตฺตตี’’ติ. ตถา เวทนายํ ปวตฺตมาโน ทุติยวิปลฺลาโส ตปฺปจฺจเย ผสฺสาหาเร, จิตฺเต ปวตฺตมาโน ตติยวิปลฺลาโส ตปฺปจฺจเย มโนสญฺเจตนาหาเร, ธมฺเมสุ ปวตฺตมาโน จตุตฺถวิปลฺลาโส ตปฺปจฺจเย วิญฺญาณาหาเร ปวตฺโต เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘จตุตฺเถ อาหาเร จตุตฺโถ วิปลฺลาโส’’ติ. เตนาห ‘‘เสสาหาเรสุปิ เอเสว นโย’’ติ. อาหารสีเสน วา อาหารปฏิพทฺโธ ฉนฺทราโค คหิโต. วิญฺญาณฏฺฐิตีสุปิ เอเสว นโย. เตเนวาห ‘‘อาหารสีเสน ตพฺพิสยา กิเลสา อธิปฺเปตา’’ติ. ปฐเม อาหาเร วิสยภูเตติ จ ปฐเม อาหาเร ฉนฺทราคสฺส วิสยภาวํ ปตฺเต, ตพฺภาวํ อนติกฺกนฺเตติ อตฺโถ. อปฺปหีนจฺฉนฺทราคสฺส หิ ตตฺถ วิปลฺลาสา สมฺภวนฺติ, น อิตรสฺส. ตถา ทุติยวิปลฺลาสาทีสุ อปฺปหีเนสุ. อิตเร อุปาทานานิ ปวตฺตนฺเตว อปฺปหีนตฺตาติ อาห ‘‘เสสปเทสุปิ เอเสว นโย’’ติ. ยสฺมา จ อุปาทานาทีสุ อปฺปหีเนสุปิ โยคาทโย ปวตฺตนฺเตว ยถารหํ ตํสภาวตฺตา, ตเทกฏฺฐสภาวโต จ, ตสฺมา วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘ปฐเม อุปาทาเน ปฐโม โยโค’’ติอาทิ. เตนาห ‘‘เสสปเทสุปิ เอเสว นโย’’ติ.

๘๓. อปริชานนฺตสฺสาติ ญาตปริญฺญาย, ตีรณปริญฺญาย, ปหานปริญฺญายาติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อชานนฺตสฺส, เตสํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ อนวพุชฺฌนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ติพฺโพ พหโล ฉนฺทราโค โหติ ตณฺหาจริตภาวโตติ อธิปฺปาโย. อิติ อุปกฺกิเลสสฺส ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส เหตุภาวโตติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘วุตฺตนเยเนวา’’ติ. สุภสุขสญฺญากามุปาทานกามภวโยคอภิชฺฌากายคนฺถกามภวาสว- กามภโวฆราคสลฺลฉนฺทาคติคมนานิ ตณฺหาปกฺขิกตาย, ตณฺหาสภาวตาย จ ตณฺหาปธานานิ. สีลพฺพตุปาทานพฺยาปาทกายคนฺถโทสสลฺลโทสาคติคมนานิ ปน ตณฺหาภาเว ภาวโต, วิญฺญาณฏฺฐิติโย ตณฺหาวิสยโต, สพฺเพสํ วา ตณฺหาวิสยโต ตณฺหาปธานตา ลพฺภเตว. ปจฺฉิมกานํ ทิฏฺฐิปธานตา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา.

๘๔. กพฬีกาเร อาหาเรติ กพฬีการาหารวิสเย ฉนฺทราเค. ‘‘อปฺปหีเน’’ติอาทิกํ ปริยายกถํ มุญฺจิตฺวา นิปฺปริยายเมว ทสฺเสนฺโต กพฬีการาหารสฺส ‘‘อสุภสภาวตฺตา, อสุภสมุฏฺฐานตฺตา จา’’ติ วุตฺตํ. ลพฺภมาเน หิ อุชุเก อตฺเถ กึ ปริยายกถายาติ. ฉนฺทราโค วา ตตฺถ อตฺถสิทฺโธติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ วุตฺโต. น หิ ตตฺถ อสติ ฉนฺทราเค วิปลฺลาโส สมฺภวติ. ทุกฺขสภาวตฺตาติ สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขสภาวตฺตา. ทุกฺขปจฺจยตฺตาติ ติวิธทุกฺขตาลกฺขณสฺส ทุกฺขสฺส การณโต. วิญฺญาเณ นิจฺจสญฺญิโน. ตถา หิ สาติ นาม ภิกฺขุ เกวฏฺฏปุตฺโต ‘‘ตํเยว วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรตี’’ติ ตตฺถ นิจฺจาภินิเวสํ สํเวเทสิ. เยภุยฺเยน สงฺขาเรสุ อตฺตสญฺญิตา ทิฏฺฐิคติกานํ ‘‘เจตนา อตฺตา’’ติอาทิทิฏฺฐิปริทีปเนสุ เวทิตพฺพา. ‘‘ภววิสุทฺธี’’ติ ปทสฺส อตฺถวจนํ ‘‘นิพฺพุติสุข’’นฺติ. ‘‘สีลพฺพเตหิ…เป… สุขนฺติ ทฬฺหํ คณฺหาตี’’ติ อิมินา สีลพฺพตุปาทานํ อิธ ภวุปาทานนฺติ ทสฺเสติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สีลพฺพตุปาทานสงฺขาเตน ภวุปาทาเนนา’’ติ.

ปจฺจยา โหนฺติ อุปนิสฺสยปจฺจยาทินา. ปฐเม โยเค ฐิโตติ ปฐเม โยเค ปติฏฺฐิโต. อปฺปหีนา หิ กิเลสา กมฺมวฏฺฏาทีนํ การณภูตา ตํสมงฺคิโน สตฺตสฺส ปติฏฺฐาติ วุจฺจนฺติ. ปรสฺส อภิชฺฌายนํ ปราภิชฺฌายนํ. ภวปตฺถนาย ภวทิฏฺฐิภวราควเสน ปิยายิตสฺส วตฺถุโน วิปริณามญฺญถาภาเว โทมนสฺสุปฺปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ภวราค…เป… ปทูเสนฺตี’’ติ.

คนฺถิตฺวาติ คนฺถึ กตฺวา. ทฺวิธาภูตํ รชฺชุอาทิเก วิย คนฺถิกรณญฺหิ คนฺถนํ. จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตา อาสวานํ อุปฺปตฺติเหตุ โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปริยุฏฺฐานปฺปตฺตา เอกจฺเจ กิเลสา วิเสสโต อาสวุปฺปตฺติเหตุ โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ อุปฺปฏิปาฏิวจนํ. ตปฺปฏิปกฺเข วิสเย ปตฺเถตีติ โยชนา. ตพฺพิสยพหุเล ภเว ปตฺเถตีติ ยถา มานุสเกหิ กาเมหิ นิพฺพินฺนรูปา เทวูปปตฺติ. ตํสภาวตฺตาติ ทิฏฺฐิสภาวตฺตา. อปราปรนฺติ อญฺญมญฺญํ. เอกจฺจา หิ ทิฏฺฐิ เอกจฺจสฺส ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส การณํ โหติ, ยถา สกฺกายทิฏฺฐิ อิตราสํ. อภินิวิสนฺตสฺสาติ อภินิเวสนเหตุ. ‘‘อโยนิโสมนสิการโต…เป… อวิชฺชาสโว อุปฺปชฺชตี’’ติ อิทํ สจฺจาภินิเวสสฺส ผลภูตํ อวิชฺชาสวํ ทสฺเสติ เอกนฺตวสฺสิเมฆวุฏฺฐาเนน วิย มโหฆปฺปวตฺติ. อวิชฺชาสโว สิทฺโธ โหติ วุฏฺฐิเหตุกมโหฆสิทฺธิยา อุปริเมฆวุฏฺฐานํ วิย.

‘‘นนฺทีราคสหคตา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๔) วิย ตพฺภาวตฺโถ สหคตสทฺโทติ อาห ‘‘อนุสย…เป… ภูตา วา’’ติ. จิตฺตสฺส อพฺภนฺตรสงฺขาตํ หทยนฺติ วิปากจิตฺตปฺปวตฺตึ สนฺธาย วทติ. วิปากวฏฺเฏปิ กิเลสวาสนาหิตา อตฺถิ กาจิ วิเสสมตฺตา.

โลภสหคตสฺส วิญฺญาณสฺส. อิตรสฺส โทสสหคตาทิกสฺส. พฺยญฺชเนน วิย โภชนสฺส อารมฺมณสฺส อภิสงฺขรณํ วิเสสาปาทนํ อุปเสจนํ, นนฺที สปฺปีติกตณฺหา อุปเสจนํ เอตสฺสาติ นนฺทูปเสจนํ อุปเสจนภูตายปิ นนฺทิยา ราคสลฺลอุปนิสโต. อุปสิตฺเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยา ‘‘ราคสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณนา’’ติ วุตฺตนฺติ ตมตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘เกน ปน ตํ นนฺทูปเสจน’’นฺติ ปุจฺฉติ.

ราคสลฺเลนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ราคสลฺเลน เหตุภูเตนา’’ติ อาห. อุปนิสฺสยปจฺจยตฺโถ เจตฺถ เหตฺวตฺโถ. อุปคนฺตพฺพโต วิญฺญาเณนาติ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา โยเชตพฺพํ. ‘‘ปติฏฺฐาภาวโต’’ติ อิมินา วิญฺญาณสฺส นิสฺสยาทิปจฺจยตํ วทติ. เตนาห ‘‘รูปกฺขนฺธํ นิสฺสาย ติฏฺฐตี’’ติ. เอวํ ทุติยาทิวิญฺญาณฏฺฐิตีสุปิ นิสฺสยาทิปจฺจยตา วตฺตพฺพา ปติฏฺฐาวจนโต.

๘๕. ยทิปิ อกุสลมูลาทิเก ติปุกฺขลสฺส, ตณฺหาทิเก นนฺทิยาวฏฺฏสฺส ทิสาภาเวน วกฺขติ, ตถาปิ อญฺญมญฺญานุปฺปเวสโต เอกสฺมึ นเย สิทฺเธ อิตเรปิ สิทฺธา เอว โหนฺตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อาหาราทโย…เป… ววตฺถเปตุ’’นฺติ วุตฺตํ. วกฺขมาเน วา อกุสลมูลตณฺหาทิเก อาทิสทฺเทน สงฺคเหตฺวา ‘‘อาหาราทโย’’ติ วทนฺโต ‘‘นยาน’’นฺติ พหุวจนมาห. เอกสฺส อตฺถสฺสาติ ราคจริตสฺส อุปกฺกิเลสตาสงฺขาตสฺส เอกสฺส ปโยชนสฺส. พฺยญฺชนตฺโถปิ คหิโต, น พฺยญฺชนเมว คหิตนฺติ สุตฺตปทานิ อญฺญมญฺญปริยายวจนานิ ยถารหํ ตณฺหาวตฺถูนํ ตตฺถ กถิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สวตฺถุกา ตณฺหา วุตฺตา’’ติ. โทสวตฺถูนํ, ทิฏฺฐิวตฺถูนญฺจ ตตฺถ กถิตตฺตา ‘‘สวตฺถุโก โทโส, สวตฺถุกา ทิฏฺฐิ จ วุตฺตา’’ติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘วุตฺตนยานุสาเรนา’’ติ.

ทุกฺขากาเรน สห ทุกฺขาการํ คเหตฺวาติ อตฺโถ. เอวญฺเจตนฺติ ยทิ ตํตํอนุปสฺสนาพหุลสฺส วเสน ปุริมาหารทฺวยาทีสุ วิโมกฺขมุขวิเสสนิทฺธารณํ กตํ, เอตํ เอวเมว เวทิตพฺพํ, น อญฺญถา. ตตฺถ การณํ วทนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา อริยมคฺคานํ โอธิโส กิเลสปฺปชหนโต ปหาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิยโม อตฺถิ, น เอวํ วิปสฺสนาย ปริญฺญาปหานานํ อนิจฺจนฺติกตฺตาติ.

อปเร ปนาหุ – ปุริเม อาหารทฺวเย ปริกิเลสภาเวน, ทุกฺขปจฺจยตฺตา จ ทุกฺขลกฺขณํ สุปากฏํ. ตตฺถ ปุริเม วิญฺญาณฏฺฐิติทฺวยวิญฺญาณาหาเร ตติยวิญฺญาณฏฺฐิติยํ อนิจฺจลกฺขณํ, มโนสญฺเจตนาหาเร จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิติยํ อนตฺตลกฺขณํ สุปากฏนฺติ ติสฺสนฺนํ อนุปสฺสนานํ ปวตฺติมุขตาย เตหิ อปฺปณิหิตาทิวิโมกฺขมุเขหิ ปริญฺญํ คจฺฉนฺตีติ. ตถา วิปลฺลาสาทีสุ ปุริมทฺวยํ ทุกฺขานุปสฺสนาย อุชุวิปจฺจนีกํ, อิตรทฺวยํ อนิจฺจานตฺตานุปสฺสนานํ. อิติ ปวตฺติมุขตาย จ อุชุวิปจฺจนีกตาย จ อิเม ธมฺมา ยถารหํ อปฺปณิหิตาทิวิโมกฺขมุเขหิ ปริญฺเญยฺยา, ปหาตพฺพา จ วุตฺตา. ตตฺถ สุภสุขสญฺญากามุปาทานสีลพฺพตุปาทานกามโยคภวโยคอภิชฺฌากาย คนฺถกามาสวกาโมฆ ภโวฆ ราคสลฺลฉนฺทอคติคมนานิ สุขสฺสาทวเสน ปวตฺตนโต ทุกฺขานุปสฺสนาย ปฏิปกฺขภาวโต พฺยาปาทกายคนฺถโทสสลฺลโทสอคติคมนานิ ปวตฺติมุขตาย อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุเขน ปหาตพฺพานิ. ตติยสญฺญาทโย นิจฺจาภินิเวสตนฺนิมิตฺตาหิ อนิจฺจานุปสฺสนาย ปฏิปกฺขภาวโต อนิมิตฺตวิโมกฺขมุเขน ปหาตพฺพา. จตุตฺถสญฺญาทโย อตฺตาภินิเวสตนฺนิตฺตาหิ อนตฺตานุปสฺสนาย ปฏิปกฺขภาวโต สุญฺญตวิโมกฺขมุเขน ปหาตพฺพา. ตตฺถ มานสลฺลภยอคติคมนานํ นิจฺจาภินิเวสนิมิตฺตตา เวทิตพฺพา. น หิ อนิจฺจโต ปสฺสโต มานชปฺปนํ, ภยํ วา สมฺภวติ. อวิชฺชาโยคาทีนํ อตฺตาภินิเวสนิมิตฺตตา ปากฏา เอวาติ.

๘๖. อปฺปมญฺญาวชฺชา รูปาวจรสมาปตฺติโย ทิพฺพวิหารา ‘‘เทวูปปตฺติสํวตฺตนิกกุสลสมาปตฺติโย จา’’ติ กตฺวา, สติปิ ตพฺภาเว ปรหิตปฏิปตฺติโต, นิทฺโทสตาย จ เสฏฺฐา วิหาราติ จตสฺโส อปฺปมญฺญา พฺรหฺมวิหารา, จตสฺโส ผลสมาปตฺติโย อริยวิหารา ‘‘อารกา กิเลเสหิ อริยานํ วิหารา’’ติ. จตสฺโส อารุปฺปสมาปตฺติโย อาเนญฺชวิหารา, สติปิ เทวูปปตฺติสํวตฺตนิกกุสลสมาปตฺติภาเว อาเนญฺชสนฺตตาหิ โลกิเยสุ สิขาปฺปตฺติโต.

อธิกรณเภเทนาติ วตฺถุเภเทน.

ยํ อภิณฺหํ น ปวตฺตติ, ตํ อจฺฉริยนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺธสฺส…เป… อุปฺปชฺชนก’’นฺติ วุตฺตํ. อธิติฏฺฐติ สีลาทิ เอเตน สจฺเจน, เอตฺถ วา สจฺเจ นิมิตฺตภูเต, อธิฏฺฐานมตฺตเมว วา ตํ สจฺจนฺติ เอวํ กรณาธิกรณภาวตฺถา ปจฺจยวเสน เวทิตพฺพา สมานาธิกรณสมาสปกฺเข. ตถา อญฺญปทตฺถสมาสปกฺเข. อิตรสฺมึ ปน สมาเส กรณาธิกรณตฺถา เอว, เต จ โข สีลาทิวเสน จ เวทิตพฺพา. สุขนฺติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานสุขํ. โลกิยวิปากสุขมฺปิ ลพฺภเตว. ‘‘นาญฺญตฺร โพชฺฌา…เป… ปาณิน’’นฺติ (สํ. นิ. ๑. ๙๘) หิ อิมาย คาถาย สงฺคหิตา อนตฺตปริหารมุเขน สตฺตานํ อภยา นิพฺพานสมฺปตฺติสุขาวหา จตฺตาโร ธมฺมา อิธ ‘‘สุขภาคิยา’’ติ วุตฺตาติ. อนวเสสปริยาทานโตติ ผรณวเสน อนวเสสคฺคหณโต.

ปฐมสฺส สติปฏฺฐานสฺส ปฐมปฏิปทาวเสน ปวตฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. เอวํ เสเสสุปิ. ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตปฏิปทาสติปฏฺฐานานํ นานนฺตริยกตํ อุปมาย วิภาเวติ. สติปิ จ สพฺพาหิ ปฏิปทาหิ สพฺเพสํ สติปฏฺฐานานํ นิยมาภาเว นานนฺตริกภาเวน เทสนากฺกเมเนเวตฺถ เนสํ อยมนุกฺกโม กโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา กายเวทนาสุ สุภสุขสญฺญานํ ทุพฺพินิเวฐิยตาย อสุภทุกฺขานุปสฺสนานํ กิจฺจสิทฺธิโต ปุริเมน ปฏิปทาทฺวเยน ปุริมํ สติปฏฺฐานทฺวยํ โยชิตํ ตทภาวโต. อิตเรน อิตรํ. ตานิ หิ ปุริเมสุ สติปฏฺฐาเนสุ กตกมฺมสฺส อิจฺฉิตพฺพานิ. อถ วา ยถา ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตานํ มนฺทติกฺขปญฺญานํ วเสน จตสฺโส ปฏิปทา โยชิตา, เอวํ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ สมฺภวนฺตีติ ทสฺเสตุํ ปฏิปทาสติปฏฺฐานานํ อยมนุกฺกโม กโต.

‘‘ตถา’’ติ อิมินา ยถา สมานปฏิปกฺขตาย ปฐมสฺส สติปฏฺฐานสฺส ภาวนา ปฐมสฺส ฌานสฺส วิเสสาวหา, เอวํ ปีติสหคตาทิสมานตาย ทุติยสติปฏฺฐานาทิภาวนา ทุติยชฺฌานาทีนํ วิเสสาวหาติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. ปีติปฏิสํเวทนาทีติ อาทิสทฺเทน สุขปฏิสํเวทนํ, จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวทนํ, ปสฺสมฺภนญฺจ สงฺคณฺหาติ. จิตฺตสฺส อภิปฺปโมทนคฺคหณญฺเจตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ ปฏิสํเวทนสมาทหนวิโมจนานมฺปิ วเสน ปวตฺติยา อิจฺฉิตพฺพตฺตา. อนิจฺจวิราคาทีติ อาทิสทฺเทน นิโรธปฏินิสฺสคฺคา สงฺคยฺหนฺติ.

รูปาวจรสมาปตฺตีนนฺติ เอตฺถ ปฏิลทฺธมตฺตํ ปฐมชฺฌานํ ปฐมชฺฌานสมาปตฺติยา ปคุณวสีภาวาปาทนสฺส ปจฺจโย โหติ, น อิตราสํ. อิตราสํ ปน อธิฏฺฐานภาเวน ปรมฺปราย ปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ. พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกอรติราคา พฺยาปาทวิตกฺกาทโย. สุเขนาติ อกิจฺเฉน, อกสิเรนาติ อตฺโถ.

ทิพฺพวิหาราทิเก จตฺตาโร วิหาเร ปทฏฺฐานํ กตฺวา นานาสนฺตาเนสุ อุปฺปนฺนาย วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย ยถากฺกมํ อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทนาทิวเสน ปวตฺตวิสยํ สนฺธาย ปาฬิยํ ‘‘ปฐโม วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมฺมปฺปธานสทิสเญฺหตฺถ สมฺมปฺปธานํ วุตฺตํ. อริยวิหาเร จ เหฏฺฐิเม นิสฺสาย อุปริมคฺคาธิคมาย วายมนฺตสฺส อยํ นโย ลพฺภติ. มคฺคปริยาปนฺนสฺเสว วา สมฺมปฺปธานสฺส นานาสนฺตานิกสฺส ยถาวุตฺตวิปสฺสนาคมเนน ตํตํกิจฺจาทิกสฺส วเสเนตํ วุตฺตํ. สกฺกา หิ วิปสฺสนาคมเนน สทฺธินฺทฺริยาทิติกฺขตาวิเสโส วิย วีริยสฺส กิจฺจวิเสสวิสโย มคฺโค วิญฺญาตุํ.

ตถา สิขาปฺปตฺตอุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิทิพฺพวิหารํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ มานปฺปหานํ อุกฺกํเสติ, พฺรหฺมวิหารสนฺนิสฺสเย อุปฺปนฺนํ ทุติยํ สมฺมปฺปธานํ กามาลยสมุคฺฆาตํ, อริยวิหารสนฺนิสฺสเยน อุปฺปนฺนํ ตติยํ สมฺมปฺปธานํ อวิชฺชาปหานํ, สนฺตวิโมกฺขสนฺนิสฺสเยน อุปฺปนฺนํ จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ ภวูปสมํ อุกฺกํเสตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐมํ สมฺมปฺปธาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

ปหีนมาโน น วิสํวาเทยฺยาติ มานปฺปหานํ สจฺจาธิฏฺฐานํ วฑฺเฒติ วิสํวาทนนิมิตฺตสฺเสว อภาวโต. อปฺปหีนมาโน หิ มานนิสฺสเยน กิญฺจิ วิสํวาเทยฺย. กามาลเย, ทิฏฺฐาลเย จ สมุคฺฆาฏิเต จาคปฏิปกฺขสฺส อวสโร เอว นตฺถีติ อาลยสมุคฺฆาโต จาคาธิฏฺฐานํ วฑฺเฒติ. อวิชฺชาย สมุจฺฉินฺนาย ปญฺญาพุทฺธิยา ปริพนฺโธว นตฺถิ, ภวสงฺขาเรสุ โอสฺสฏฺเฐสุ อภวูปสมสฺส โอกาโสว นตฺถีติ มานปฺปหานาทโย สจฺจาธิฏฺฐานาทิเก สํวฑฺเฒนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘มานปฺปหาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

อวิสํวาทนสีโล ธมฺมจฺฉนฺทพหุโล ฉนฺทาธิปเตยฺยํ สมาธึ นิพฺพตฺเตติ. จาคาธิมุตฺโต เนกฺขมฺมชฺฌาสโย อโกสชฺชพหุลตาย วีริยาธิปเตยฺยํ, ญาณุตฺตโร จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตนฺโต จิตฺตาธิปเตยฺยํ, วูปสนฺตสภาโว อุปสมเหตุภูตาย วีมํสาย วีมํสยโต วีมํสาธิปเตยฺยํ สมาธึ นิพฺพตฺเตตีติ สจฺจาธิฏฺฐานาทิปาริสุทฺธิฉนฺทสมาธิอาทีนํ ปาริปูริยา สํวตฺตตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สจฺจาธิฏฺฐานํ ภาวิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

ธมฺมจฺฉนฺทพหุโล ฉนฺทสมาธิมฺหิ ฐิโต อิฏฺฐานิฏฺฐฉฬารมฺมณาปาเต อนวชฺชเสวี โหติ. อารทฺธวีริโย วีริยสมาธิมฺหิ ฐิโต สํกิเลสปกฺขสฺส สนฺตปนวเสเนว ปุญฺญํ ปริปูเรติ. จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตนฺโต จิตฺตสมาธิมฺหิ ฐิโต ปญฺญาย อุปการานุปการเก ธมฺเม ปริคฺคณฺหนฺโต พุทฺธึ ผาตึ คมิสฺสติ. วีมํสาสมาธิมฺหิ ฐิโต ธมฺมวิจยพหุโล อุปธิปฏินิสฺสคฺคาวหเมว ปฏิปตฺตึ พฺรูเหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฉนฺทสมาธิ ภาวิโต’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ทูราทูรปจฺจตฺถิกนิวารเณ พหูปกาโร อินฺทฺริยสํวโร เมตฺตาย วิเสสุปฺปตฺติเหตุโต เมตฺตํ วฑฺเฒติ. ตเปน สํกิเลสธมฺเม วิกฺขมฺเภนฺโต วีริยาธิโก ปรทุกฺขาปนยนกามตํ สาหตฺถิกํ กโรตีติ ตโป กรุณํ สํวฑฺเฒติ. ปญฺญา ปริโยทาปิตา สาวชฺชานวชฺชธมฺเม ปริคฺคณฺหนฺตี ปหาสนิปาตโต มุทิตํ รกฺขนฺตี ปริพฺรูเหติ. อุปธินิสฺสคฺโค ปกฺขนฺโท นินฺนโปณปพฺภาโรว สมฺมเทว สตฺตสงฺขาเรสุ อุทาสิโน โหตีติ โส อุเปกฺขาวิหารํ ปริวฑฺเฒตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อินฺทฺริยสํวโร ภาวิโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘โย ยสฺส วิเสสปจฺจโย, โส ตํ ปริปูเรตีติ วุตฺโต’’ติ.

๘๗. ทิสาภาเวนาติ นยานํ ทิสาภาเวนาติ โยเชตพฺพํ. อตฺโถปิสฺส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เยน จตุกฺเกน ยสฺส ราคจริตาทิปุคฺคลสฺส โวทานํ วิสุทฺธิ. ยถา อปริญฺญาตา, อปฺปหีนา จ ปฐมาหารวิปลฺลาสาทโย ราคจริตาทีนํ ปุคฺคลานํ อุปกฺกิเลสา, เอวํ ปฐมปฏิปทาทโย ภาวิตา พหุลีกตา เนสํ วิสุทฺธิโย โหนฺตีติ วุตฺตนยานุสาเรน สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ อาห ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวา’’ติ.

อถ วา ปุริมาหิ ทฺวีหิ ปฏิปทาหิ สิชฺฌมานา วิปสฺสนา อตฺตโน กิจฺจวุตฺติสงฺขาตํ ปวตฺติทุกฺขมฺปิ สงฺคณฺหนฺตี ทุกฺขานุปสฺสนาพาหุลฺลวิเสสโต ทุกฺขลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌนฺตี ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. ตติยาย ปฏิปทาย สิชฺฌมานา สุขปฺปวตฺติกตาย สมฺมเทว สนฺตติฆนํ ภินฺทิตฺวา อนิจฺจลกฺขณํ วิภาเวนฺตี ‘‘อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. จตุตฺถาย ปน ปฏิปทาย สิชฺฌมานา สุขปฺปวตฺติกตาย, วิสทญาณตาย จ สมูหกิจฺจารมฺมณฆนํ ภินฺทิตฺวา สมฺมเทว อนตฺตลกฺขณํ วิภาเวนฺตี ‘‘สุญฺญตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา.

ตถา กายเวทนานุปสฺสนา วิเสสโต ทุกฺขลกฺขณํ วิภาเวนฺตี, จิตฺตานุปสฺสนา อนิจฺจลกฺขณํ, ธมฺมานุปสฺสนา อนตฺตลกฺขณนฺติ ตา ยถากฺกมํ ‘‘อปฺปณิหิตาทิวิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา.

สปฺปีติกตาย อสฺสาทานิ ปฐมทุติยชฺฌานานิ วิรชฺชนวเสน วิเสสโต ทุกฺขโต ปสฺสนฺติยา วิปสฺสนาย วเสน ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตานิ. ตติยํ สนฺตสุขตาย พาหิรกานํ นิจฺจาภินิเวสวตฺถุภูตํ สภาวโต ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ ปสฺสนฺติยา วิปสฺสนาย วเสน ‘‘อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตํ. จตุตฺถํ อุปกฺกิเลสวิคมาทีหิ ปริสุทฺธํ สุสมาหิตํ ยถา ปเรสํ, เอวํ อตฺตโน จ ยถาภูตสภาวาวโพธเหตุตาย สมฺมเทว ‘‘สุญฺญ’’นฺติ ปสฺสนฺติยา วิปสฺสนาย วเสน ‘‘สุญฺญตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตํ.

เอวํ วิหารานํ วิปสฺสนาวเสเนว วิโมกฺขมุขตา, ตตฺถ ‘‘ทิพฺพพฺรหฺมวิหารานํ สนฺตสุขตาย อสฺสาทนียตา’’ติอาทินา อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขตา โยเชตพฺพา. อริยวิหารสฺส ปญฺญาธิกตฺตา วิเสสโต อนตฺตานุปสฺสนาสนฺนิสฺสยตาย สุญฺญตวิโมกฺขตา. อาเนญฺชวิหารสฺส สนฺตวิโมกฺขตาย อนิจฺจลกฺขณปฺปฏิเวธสฺส วิเสสปจฺจยสภาวโต อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา โยเชตพฺพา.

ตถา ปุริมานํ ทฺวินฺนํ สมฺมปฺปธานานํ สํกิเลสวิสยตฺตา กิเลสทุกฺขวีติกฺกมสฺส ทุกฺขานุปสฺสนาพาหุลฺลตฺตา อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขตา. ตติยสฺส อนุปฺปนฺนกุสลุปฺปาทเนน ธมฺมานํ อุทยวยวนฺตตาวิภาวนโต อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏนฺติ อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา. จตุตฺถสฺส อุปฺปนฺนานํ ฐิตตฺตํ พฺยาปาราปชฺชเนน ธมฺมานํ อวสวตฺติตาทีปนโต อนตฺตลกฺขณํ สุปากฏนฺติ สุญฺญตวิโมกฺขมุขตา.

มานปฺปหานาลยสมุคฺฆาตานํ สหายตณฺหาปหานตาย ตณฺหาปณิธิวิโสธนโต อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขตา. อวิชฺชาปหานสฺส ปญฺญากิจฺจาธิกตาย สุญฺญตวิโมกฺขมุขตา. ภวูปสมสฺส สงฺขารนิมิตฺตปฏิปกฺขตาย อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา.

ปกติยา ทุกฺขสภาเว สงฺขาเร ญาณสจฺเจน อวิสํวาเทนฺโต ทุกฺขโต เอว ปสฺสติ, จาคาธิวิมุตฺตตาย ตณฺหํ วิทูรีกโรนฺโต ราคปฺปณิธึ วิโสเสตีติ ปุริมํ อธิฏฺฐานทฺวยํ ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตํ. อิตรสฺส ปน อธิฏฺฐานทฺวยสฺส สุญฺญตานิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา วุตฺตนยา เอว.

ฉนฺทาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา วิเสสโต ธมฺมจฺฉนฺทวโต เนกฺขมฺมวิตกฺกพหุลสฺส โหติ, วีริยาธิปเตยฺยา ปน กามวิตกฺกาทิเก วิโนเทนฺตสฺสาติ ตทุภยํ นิสฺสาย ปวตฺตา วิปสฺสนา วิเสสโต ราคาทิปฺปณิธีนํ วิโสสนโต ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. จิตฺตาธิปเตยฺยํ, วีมํสาธิปเตยฺยญฺจ นิสฺสาย ปวตฺตา ยถากฺกมํ อนิจฺจานตฺตานุปสฺสนาพาหุลฺลโต ‘‘อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ, อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ จ วุตฺตา.

อภิชฺฌาวินยโน อินฺทฺริยสํวโร, กามสงฺกปฺปาทิวิโนทโน ตโป จ วุตฺตนเยเนว ปณิธิปฏิปกฺขโต อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, พุทฺธิ อนตฺตานุปสฺสนานิมิตฺตํ, อุปธิปฏินิสฺสคฺโค นิมิตฺตคฺคาหปฏิปกฺโขติ ตทุภยสนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา ยถากฺกมํ ‘‘สุญฺญตํ, อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา.

อาสนฺนปจฺจตฺถิกราคํ ปฏิพาหนฺตี เมตฺตา ราคปณิธิยา ปฏิปกฺโข, กรุณา ปรทุกฺขาปนยนาการวุตฺติกา ทุกฺขสหคตาย ทุกฺขานุปสฺสนาย วิเสสปจฺจโยติ ตทุภยสนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. มุทิตา สตฺตานํ โมทคฺคหณพหุลา ตทนิจฺจตาทสฺสนโต อนิจฺจานุปสฺสนาย วิเสสปจฺจโยติ ตนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. อุเปกฺขา ญาณกิจฺจาธิกตาย อนตฺตานุปสฺสนาย วิเสสปจฺจโยติ ตนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา ‘‘สุญฺญตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตาติ เอวเมตฺถ ปวตฺติอาการโต วิปสฺสโต นิสฺสยโต, กิจฺจโต จ ภินฺทิตฺวา วิโมกฺขมุขานิ โยชิตานีติ.

สมติกฺกมนํ ปริญฺญาปหานญฺจ. สปรสนฺตาเนติ อตฺตโน, ปเรสญฺจ สนฺตาเน, เตน กายิโก, วาจสิโก จ วิหาโร ‘‘วิกฺกีฬิต’’นฺติ วุตฺโตติ ทสฺเสติ ‘‘วิวิโธ หาโร’’ติ กตฺวา. ตสฺส ปน วิภาวนา อิธ อธิปฺเปตา นยสฺส ภูมิภาวโต. เยน ปฏิปกฺขภาเวน. เตสํ ปฏิปกฺขภาโวติ เตสํ อาหาราทีนํ ปฏิปกฺขภาโว ปหาตพฺพภาโว ปฏิปทาทีนํ ปฏิปกฺขภาโว ปหายกภาโวติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปฏิปทาคฺคหเณน วิปสฺสนา กถิตา. วิปสฺสนา จ จตฺตาโร อาหาเร ปริชานนฺตี ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคํ ปชหตีติ อุชุกเมว เตสํ ปฏิปกฺขตา, เอวํ ฌานาทีนมฺปิ อุปาทานาทิปฏิปกฺขตา เวทิตพฺพา ตทุปเทเสน วิปสฺสนาย กถิตตฺตา. วิปลฺลาสสติปฏฺฐานานํ ปฏิปกฺขภาโว ปากโฏ เอว. นฺติ สีหวิกฺกีฬิตํ. วีสติยา จตุกฺเกหิ วิสภาคโต วิตฺถาเรน วิภตฺตนฺติ ตีหิ ปเทหิ สงฺคเหตฺวา กถิกตฺตา วุตฺตํ ‘‘สงฺเขเปน ทสฺเสนฺโต’’ติ.

อินฺทฺริยานนฺติ สทฺธาทิอินฺทฺริยานํ. ทสนฺนํ จตุกฺกานํ นิทฺธารณาติ โยชนา.

๘๘. นิคฺคจฺฉตีติ นิกฺขมติ. ตโต นิทฺธาเรตฺวา วุจฺจมาโน หิ นิคฺคจฺฉนฺโต วิย โหตีติ. จตฺตาโร ปุคฺคเลติ ‘‘ตณฺหาจริโต มนฺโท’’ติอาทินา (เนตฺติ. ๖) วุตฺเต จตฺตาโร ปุคฺคเล. ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน เจตฺถ ธมฺโม วุตฺโตติ อาห ‘‘ภูมึ นิทฺทิสิตฺวา’’ติ. ตโต เอวาติ ยถาวุตฺตปุคฺคลจตุกฺกโต เอว. อิตรตฺถาปีติ ‘‘สุขาย…เป… ปุคฺคลา’’ติ เอตฺถาปิ. สาธารณายาติ ปฐมจตุตฺถาหิปิ วิมิสฺสาย. ยถาวุตฺตาสูติ ทุติยตติยาสุ.

เหฏฺฐาติ เทสนาหารวิภงฺควิจยหารสมฺปาตวณฺณนาสุ.

เอเสว นโยติ กุสลมูลาทิทฺวาทสติกสงฺคโห อนวชฺชปกฺโข. ‘‘โวทายติ สุชฺฌติ เอเตนาติ โวทาน’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๑๑) วํ เนตพฺพตํ สนฺธายาห.

ยถา หารอุทฺเทโส กโต, เอวํ นยานํ อกรเณ การณํ, ปโยชนญฺจ วิภาเวตุกาโม ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. นเยหิ นยนฺตเรหิ. สมฺภวทสฺสนตฺถนฺติ อุปปตฺติทสฺสนตฺถํ. ตตฺถ สมฺภโว อนุทฺเทสกฺกเมน นิทฺทิสเน กรณํ ทสฺสนํ ปโยชนํ. ยทิ หิ อิเม นยา อุปฺปตฺติฏฺฐานวเสน อสํกิณฺณา ภเวยฺยุํ, หารา วิย อุทฺเทสานุกฺกเมเนว นิทฺทิสิตพฺพา สิยุํ. ตถา หิ วุตฺตํ หารานํ อุทฺเทสาวสาเน ‘‘เอเต โสฬส หารา ปกิตฺติตา อตฺถโต อสํกิณฺณา’’ติ (เนตฺติ. ๑).

ยสฺมา ปเนเต มูลปเทหิ มูลปทนฺตรนิทฺธารเณน อญฺญมญฺญํ เต นิคฺคจฺฉนฺติ, ตสฺมา เอกสฺมึ นิทฺทิฏฺเฐ อิตโรปิ อตฺถโต นิทฺทิฏฺโฐเยว นาม โหตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อุทฺเทสานุกฺกเมน นิทฺเทโส น กโต’’ติ.

อิทานิ ตเมว สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐมนยโต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตณฺหาทิฏฺฐิจริตวเสน ทฺวิธา ปุคฺคเล วิภชิตฺวา เตสํ วเสน นนฺทิยาวฏฺฏนยํ นีหริตฺวา ปุน เต เอว ตณฺหาทิฏฺฐิจริเต จตุปฺปฏิปทาวิภาเคน วิภชิตฺวา สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส สมฺภโว ทสฺสิโต, เต เอว จตุปฺปฏิปทาเภทภินฺเน ปุคฺคเล ปุน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิวิภาเคน ติธา วิภชิตฺวา ติปุกฺขลสฺส นยสฺส สมฺภโว ทสฺสิโต. ตํ สนฺธายาห ‘‘ปฐมนยโต…เป… นิทฺทิฏฺโฐ’’ติ.

ยสฺมา สุภสุขสญฺญาหิ โลโภ, นิจฺจสญฺญาย โทโส ‘‘อิมินา เม อนตฺโถ กโต’’ติ อาฆาตุปฺปตฺติโต, อตฺตสญฺญาย โมโห คหิโต โหติ. ตถา อสุภสญฺญาทีหิ อโลภาทโย, ตสฺมา ธมฺมาธิฏฺฐานวเสน ตติยนยโต ทุติยนยสฺส สมฺภโว. ยสฺมา ปน โลเภ สติ สมฺภวโต โลภคฺคหเณเนว โทโส คยฺหติ. โลโภ จ ตณฺหา, โมโห อวิชฺชา, ตปฺปฏิปกฺขโต อโลภาโทเสหิ สมโถ คยฺหติ, อโมเหน วิปสฺสนา, ตสฺมา ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว ทุติยนยโต ปฐมนยสฺส สมฺภโวติ อิมํ วิเสสํ ทีเปตุํ อุทฺเทสานุกฺกเมน นิทฺเทโส น กโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมาธิฏฺฐานวเสน ปนา’’ติอาทิมาห.

เตเนวาติ ตติยนยโต ทุติยนยสฺส วิย ทุติยนยโต ปฐมนยสฺสปิ สมฺภวโต. เอวํ ปาฬิยํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน อาคตํ นิสฺสาย อฏฺฐกถายํ ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว นยนิคฺคโม นิทฺธาริโตติ อยเมว วิเสโส. ยทิ เอวนฺติ ปาฬิยํ อาคตปฺปการโต อญฺเญนปิ ปกาเรน นยา นิทฺธาเรตพฺพา, เอวํ สนฺเต ยถา ปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน ปฐมนยโต ตติยนยสฺส, ตติยนยโต ทุติยนยสฺส สมฺภโว ทสฺสิโต, เอวํ ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว ปฐมนยโต ตติยนยทุติยนยานํ, ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว ทุติยนยโต ตติยนยสฺส สมฺภโว ทีเปตพฺโพติ อิมมตฺถมาห ‘‘เทฺว หุตฺวา…เป… สิยา’’ติ.

ตตฺถ นโยติ ปจฺฉา วุตฺตทุติยนโย. อตฺถโตติ อตฺถาปตฺติโต, อตฺถโต ลพฺภมานตฺตา เอว สรูเปน น กถิโตติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ อตฺถาปตฺตึ เอกนฺติกํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนุปฺปเวโส อิจฺฉิโต ตํตํนยมูลปทานํ นยนฺตรมูลปเทสุ สมวรุชฺฌนโต. ตถา หิ ‘‘ยตฺถ สพฺโพ อกุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ, ยตฺถ สพฺโพ กุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉตี’’ติ (เนตฺติ. ๓) จ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถติ ‘‘นยานํ อญฺญมญฺญอนุปฺปเวโส นิคฺคโม’’ติ อยํ ทุวิโธ อตฺโถ. ปิฏกานํ อตฺถกถนํ เปฏกํ, โส เอว อุปเทโสติ เปฏโกปเทโส, อุปเทสภูตา ปริยตฺติสํวณฺณนาติ อตฺโถ.

อาทิโต ปฏฺฐายาติ นยานํ อญฺญมญฺญอนุปฺปเวสนิคฺคมมตฺตเมว อวิภาเวตฺวา นยวิจารสฺส ปฐมาวยวโต ปภุติ วิภาวนา ทีปนา ปกาสนา.

โทสทิฏฺฐีติ อปฺปสฺสาทตาทิโทสคาหิกทิฏฺฐี, โทสทสฺสิโนติ อตฺโถ. เต หิ อสมูหตานุสยา, กาเมสุ จ อาทีนวทสฺสิโน. อิทญฺหิ เนสํ องฺคทฺวยํ อตฺตกิลมถานุโยคสฺส การณํ วุตฺตํ. นตฺถิ อตฺโถติ โย ราคาภิภูเตหิ อนฺธพาเลหิ ปริกปฺปิโต ทิฏฺฐธมฺมิโก กาเมหิ อตฺโถ, โส มธุพินฺทุคิทฺธสฺส มธุลิตฺตสตฺถธาราวเลหนสทิโส อปฺปสฺสาโท พหุทุกฺโข พหุปายาโส พหุอาทีนโว สวิฆาโต สปริฬาโห สมฺปรายิโก ตเถวาติ สพฺพทาปิ วิญฺญูชาติกสฺส กาเมหิ ปโยชนํ น วิชฺชติ. อนชฺโฌสิตาติ อนภิภูตา วิหรนฺติ. เตน วุจฺจติ สุขา ปฏิปทาติ เตน มนฺทกิเลสภาเวน เตสํ ปุคฺคลานํ อกิจฺเฉน สิชฺฌมานา วิปสฺสนา ปฏิปทา ‘‘สุขา ปฏิปทา’’ติ วุจฺจติ. อชฺโฌสิตาติ อภินิวิฏฺฐา. อิเม สพฺเพ สตฺตาติ อิเม ตณฺหาทิฏฺฐิจริตภาเวน ทฺวิธา วุตฺตา อปริมาณปฺปเภทา สพฺเพปิ ปฏิปชฺชนฺตา สตฺตา.

สุเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺตีติ กิเลเส อกิจฺเฉน ปชหนฺติ. ‘‘อิมา จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทิ ปฏิปทานํ เอตฺตาวตายํ, วิสยภาวกิจฺเจสุ จ พฺยภิจาราภาวทสฺสนํ. อยํ ปฏิปทาติ นิคมนํ, อยํ ปฏิปทา ยาย วเสน สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสนตฺถํ จตฺตาโร ปุคฺคลา นิทฺธาริตาติ อธิปฺปาโย. จตุกฺกมคฺเคน กิเลเส นิทฺทิสตีติ อนนฺตรํ วกฺขมาเนน อาหาราทิจตุกฺกมคฺเคน ทสวตฺถุเก กิเลสสมูเห นิทฺทิสติ. จตุกฺกมคฺเคน อริยธมฺเมสุ นิทฺทิสิตพฺพาติ ตปฺปฏิปกฺเขน ปฏิปทาทิจตุกฺกมคฺเคน อริยธมฺเมสุ โพธิปกฺขิเยสุ วิสยภูเตสุ นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพา.

อิทญฺจ ปมาณํ จตฺตาโร อาหาราติ อิเมสํ วิปลฺลาสานํ ปวตฺติยา ปมาณํ, ยทิทํ จตฺตาโร อาหารา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยาวเทว จตฺตาโร อาหารา ปริญฺญํ น คจฺฉนฺติ, ตาวเทว จตฺตาโร วิปลฺลาเส วิภชนฺติ. ยาวเทว จตฺตาโร วิปลฺลาสา อปฺปหีนา, ตาวเทว จตฺตาริ อุปาทานานิ ปริพฺรูหนฺตีติ. เอวํ สพฺพตฺถ ยถารหํ วตฺตพฺพํ. เตนาห ‘‘เอวํ อิมานิ สพฺพานิ ทส ปทานี’’ติ. ‘‘โยเชตพฺพานี’’ติ จ วจนเสโส.

‘‘อภิชฺฌาย คนฺถตี’’ติ อิมินา อภิชฺฌายนเมว คนฺถนนฺติ ทสฺเสติ. เอส นโย เสเสสุปิ. ปปญฺเจนฺโตติ ทิฏฺฐาภินิเวสํ วิตฺถาเรนฺโต.

วิปฺปฏิสารุปฺปตฺติเหตุภาโว กิเลสานํ อาสวนนฺติ อาห ‘‘อาสวนฺตี’’ติ. กึ วิปฺปฏิสาราติ เตน กิเลสานํ วีติกฺกมวตฺถุํ วทติ. ยสฺมา อปฺปหีนานุสยสฺเสว วิปฺปฏิสารา, น อิตรสฺส, ตสฺมา ‘‘เย วิปฺปฏิสารา, เต อนุสยา’’ติ วุตฺตํ. ปททฺวเยนปิ ผลูปจาเรน การณํ วุตฺตํ.

ปฐเมน ปเทนาติ ยถาวุตฺเตสุ ทสสุ สุตฺตปเทสุ ปฐเมน ปเทน. ปฐมาย ทิสายาติ ตทตฺถสงฺขาตาย สีหวิกฺกีฬิตสฺส สํกิเลสปกฺเข ปฐมาย ทิสาย.

อิตีติ เอวํ, วุตฺตนเยนาติ อตฺโถ. กุสลากุสลานนฺติ ยถาวุตฺตอนวชฺชสาวชฺชธมฺมานํ. ปกฺขปฏิปกฺขวเสนาติ โวทานปกฺขตปฺปฏิปกฺขวเสน. โยชนาติ ปฐมทิสาทิภาเวน ยุตฺเต กตฺวา มนสานุเปกฺขนา. ‘‘มนสา โวโลกยเต’’ติ (เนตฺติ. ๔) หิ วุตฺตํ.

ตสฺสาติ ทิสาโลกนสฺส. โสตาปตฺติผลาทีนํ ปริโยสานตา อินฺทฺริยวเสน เวทิตพฺพา. เยสญฺหิ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ วเสน สติปฏฺฐานาทีนิ สิชฺฌนฺติ, เตสํ วเสน โสตาปตฺติผลาทีนํ ปริโยสานตา. ตตฺถ โสตาปตฺติผเล สทฺธินฺทฺริยํ ปาริปูรึ คจฺฉติ. โสตาปนฺโน หิ สทฺธาย ปริปูริการี. สกทาคามิผเล วีริยินฺทฺริยํ ปาริปูรึ คจฺฉติ. สกทาคามี หิ อารทฺธวีริโย อุปริมคฺคาธิคมาย. อนาคามิผเล สมาธินฺทฺริยํ ปาริปูรึ คจฺฉติ. อนาคามี สมาธิสฺมึ ปริปูริการี. อคฺคผเล อรหตฺเต สตินฺทฺริยญฺจ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ ปาริปูรึ คจฺฉติ. อรหา หิ สติเวปุลฺลปฺปตฺโต, ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโต จาติ.

อปเร ปนาหุ – สทฺธาพเลน สุภสญฺญาย ปหานํ. สทฺทหนฺโต หิ ปฏิกฺกูลมนสิกาเร กมฺมํ กโรติ. วีริยพเลน สุขสญฺญาย ปหานํ. วีริยวา หิ สุขสฺสาทํ อภิภวิตฺวา โยนิโสมนสิการมนุยุญฺชติ. สมาธิพเลน นิจฺจสญฺญาย ปหานํ. สมาหิโต หิ สงฺขารานํ อุทยพฺพยํ ปริคฺคณฺหนฺโต อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภติ. ปญฺญาพเลน อตฺตสญฺญาย ปหานํ. ปญฺญวา หิ สงฺขารานํ อวสวตฺติตํ สลฺลกฺเขนฺโต อตฺตสุญฺญตํ ปฏิวิชฺฌติ. สติ ปน สพฺพตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา. เตนาห ‘‘สตึ จ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, สพฺพตฺถิกํ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔; มิ. ป. ๒.๑.๑๓). เอวํ จตุวิปลฺลาสปฺปหายีนํ จตุนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปาริปูริฏฺฐานํ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ จตุวิปลฺลาสมุขานํ จตุนฺนํ ทิสานํ ปริโยสานานิ วุตฺตานีติ.

‘‘โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทิ โลภาทีนํ เหตุผลภาเวน สมฺปยุตฺตตาย ทสฺสนํ.

ตตฺถ มนาปิเกนาติ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. อมนาปิเกนาปิ หิ อารมฺมเณน วิปริเยสวเสน โลโภ อุปฺปชฺชติ. มนาปิเกนาติ วา มนาปิกากาเรน. ผสฺสเวทนูปวิจารราควิตกฺกปริฬาหา สหชาตาปิ ลพฺภนฺติ, อสหชาตาปิ. ‘‘อุปฺปาโท’’ติ เอเตน อุปฺปชฺชมานสงฺขารคฺคหณนฺติ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปาทลกฺขณสฺเสว ปน คหเณ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา. น หิ อุปฺปาโท อุปฺปชฺชติ, ราคชปริฬาหเหตุกตา จ เตสํ ราคสฺส ตณฺหาสภาวตฺตา. ตณฺหา หิ ทุกฺขสฺส สมุทโย, ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขนฺติ. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาสหชาตเวทนาย ปน โลโภ สหชาตาทิปจฺจเยหิ จ ปจฺจโย’’ติ. เอวํ อิฏฺฐารมฺมเณ อุปฺปนฺนโลภสหคตสุขเวทนาย อุทโย อิธ ‘‘อุปฺปาโท สงฺขตลกฺขณ’’นฺติ วุตฺโต, ตสฺสา วิปริณาโม ‘‘วิปริณามทุกฺขตา’’ติ. วิปริณามาวตฺถา จ อุทยาวตฺถํ วินา น โหตีติ สา ตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺตี วิย วุตฺตา ‘‘อุปฺปาทํ…เป… ทุกฺขตา’’ติ.

โทโส อกุสลมูลนฺติอาทีสุปิ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ นาม ชรา, ตํ นิสฺสาย โทมนสฺสสฺส อุปฺปชฺชนโต วุตฺตํ ‘‘ฐิตสฺส…เป… ทุกฺขทุกฺขตา’’ติ. โทสชปริฬาหเหตุกตา ชราย โทสพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส นจิเรน ชีรณโต เวทิตพฺพา.

วโยติ สงฺขารานํ นิโรโธ. อนิจฺจตาวเสน จ สงฺขตธมฺมานํ สงฺขารทุกฺขตาติ วุตฺตํ ‘‘วย…เป… สงฺขารทุกฺขตา’’ติ. เตนาห ภควา ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๑๕, ๔๕, ๗๖; ปฏิ. ม. ๒.๑๐). โมหชปริฬาหเหตุกตา วยลกฺขณสฺส เยภุยฺเยน สมฺโมหนิมิตฺตตฺตา, มรณสฺส อวิชฺชาปจฺจยตฺตา จ สํสารปฺปวตฺติยา เวทิตพฺพา.

อโลภาทีนํ ปญฺญาทิปาริปูริเหตุกตา ยถารหํ อุปนิสฺสยโกฏิสหชาตโกฏิยา จ ปจฺจยภาเวน เวทิตพฺพา. สพฺเพ หิ กุสลา ธมฺมา สพฺเพสํ กุสลานํ ธมฺมานํ ยถาสมฺภวํ ปจฺจยวิเสสา โหนฺติ เอวาติ. อพฺยาปาทวิตกฺกสนฺนิสฺสโย อุปวิจาโร อพฺยาปาทูปวิจาโร. อวิหึสูปจาเรปิ เอเสว นโย.

อยํ ติปุกฺขโล นาม ทุติโย นโย สทฺธึ ทิสาโลกนนเยน นิทฺทิฏฺโฐติ วจนเสโส. ‘‘อิเม จตฺตาโร’’ติอาทิ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนเนว นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. อิเม ยถาวุตฺตปฏิปทาจตุกฺกสฺส วเสน จตุพฺพิธา. วิเสเสนาติ ทิฏฺฐิตณฺหาสนฺนิสฺสยตาวิเสเสน. ทิฏฺฐิจริโต หิ ติกฺขปญฺโญ, มนฺทปญฺโญ จ สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยาตีติ ทฺวิธา วุตฺโตติ. ตถา ตณฺหาจริโต ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยาตีติ ทฺวิธา วุตฺโตติ ทสฺสิโต จายมตฺโถ. เตนาห ‘‘เทฺว โหนฺติ ทิฏฺฐิจริโต จ ตณฺหาจริโต จา’’ติ.

จตฺตาโร หุตฺวาติ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสเน จตฺตาโร หุตฺวา ฐิตา, จตุปฺปฏิปทาวเสน จตฺตาโร กตฺวา วุตฺตาติ อตฺโถ. ตโย โหนฺตีติ ติปุกฺขลสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสเน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิวเสน ตโย ภวนฺติ. ตโย หุตฺวาติ ตถา ตโย หุตฺวา ฐิตา ตโย กตฺวา กถิตา. เทฺว โหนฺตีติ อิทานิ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสเน เทฺว ภวนฺติ. อชฺโฌสานนฺติ ทิฏฺฐิอชฺโฌสานํ. อภินิเวโสติ ตณฺหาภินิเวโส. อหํกาโรติ อหํมาโน ‘‘อห’’นฺติ วา กรณํ อหํกาโร. ทิฏฺฐิมานมญฺญนานํ วเสน ‘‘อหมสฺมี’’ติ สมนุปสฺสนา มมํกาโร, มมายนํ ตณฺหาคฺคาโห.

ทสปทานิ ‘‘ปฐมา ทิสา’’ติ กาตพฺพานีติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ‘‘ปฐมา ทิสา’’ติ กรณียานิ, ‘‘ปฐมา ทิสา’’ติ ววตฺถเปตพฺพานีติ อตฺโถ. สํขิตฺเตน…เป… ปกฺขสฺสาติ อเนกปฺปเภทสฺสปิ กณฺหปกฺขสฺส สํกิเลสปกฺขสฺส อตฺถํ สํขิตฺเตน สงฺเขเปน ปฏิปกฺเข วตฺตมาเน โวทานธมฺเม อุทฺทิสฺส ญาเปนฺติ ปกาเสนฺติ, ปฐมา กาตพฺพาติ โยชนา. ทส ปทานิ ทุติยกานีติ ตณฺหาทิกา ทส โกฏฺฐาสา ‘‘ทุติยา ทิสา’’ติ กาตพฺพา. ‘‘สํขิตฺเตน…เป… กณฺหปกฺขสฺสา’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ.

โยนิโสติ อุปายโส. โยนิโส มนสิกาโร อนิจฺจาทิวเสน ปฐมมนสิกาโร. ปญฺญาติ สุตจินฺตามยี ปญฺญา, ฌานาภิญฺญา จ. นิพฺพิทาติ นิพฺเพธญาณํ. โสมนสฺสธมฺมูปสญฺหิตํ ปโมทาทิสหคตํ เจตสิกสุขํ.

กุสลปกฺเข จาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, เตน อุภยปกฺขโต สมุจฺจยวเสน จตสฺโส ทิสา, น ปจฺเจกนฺติ ทสฺเสติ.

เตสนฺติ ตณฺหาทีนํ, ตณฺหาย, ตณฺหาปกฺขิกานญฺจาติ อตฺโถ. สติปิ อนวเสสโต ราเค ปหียมาเน อนวเสสโต อวิชฺชาปิ ปหียเตว, ราคสฺส ปน เจโตวิมุตฺติ อุชุปฏิปกฺโขติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ราควิราคา’’ติ วุตฺตํ. อวิชฺชาวิราคาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อยญฺจ อตฺโถ ‘‘อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺติ’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๔๓๘) อาคตปาฬิยา อตฺถวณฺณนาวเสน วุตฺตา, อิธ ปน ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ เสกฺขผลํ, อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อเสกฺขผล’’นฺติอาทินา (เนตฺติ. ๕๑) เววจนสมาโรปเน อาคตตฺตา ปุริมา อนาคามิผลํ. ตญฺหิ กามราคสฺส อุชุวิปจฺจนีกโต สมาธิปาริปูริยาว วิเสสโต ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ, ปจฺฉิมา อรหตฺตผลํ ตณฺหาย, อวิชฺชาย จ อนวเสสปฺปหานโต, ปญฺญาปาริปูริยา จ ‘‘อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ.

ตตฺถาติ นนฺทิยาวฏฺฏนเย. เตสูติ ‘‘จตฺตาริ ปทานี’’ติ วุตฺเตสุ ตณฺหาทีสุ จตูสุ มูลปเทสุ. อิธ สโมสรณนฺติ สงฺคโห วุตฺโต, โส จ สภาวโต, สภาคโต จ โหตีติ ตณฺหาทีนิ จตฺตาริ ทสฺเสตฺวา ‘‘เตสุ อฏฺฐารส มูลปทานิ สโมสรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สมถํ ภชนฺติ สภาวโต, สภาคโต จาติ อธิปฺปาโย. วิปสฺสนํ ภชนฺตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. นยาธิฏฺฐานานํ นยาธิฏฺฐาเน อนุปฺปเวโส นยานํ นเยสุ อนุปฺปเวโส เอว นาม โหตีติ อาห ‘‘ติปุกฺขโล…เป… อนุปฺปวิสนฺตี’’ติ.

อโลภาโมหปกฺขํ อภชาเปตฺวา อโทสปกฺขํ ภชาเปตพฺพสฺส นนฺทิยาวฏฺฏสีหวิกฺกีฬิตมูลปทสฺส อภาวโต อโทโส เอกสุตฺตโกฏิยา เอกโกว โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อโทโส อโทโส เอวา’’ติ. โทโส โทโส เอวาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สโมสรนฺติ สภาคโต จ สภาวโต จ สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ.

ภูมิ โคจโรติ จ มูลปทานิ เอว สนฺธาย วทติ. เอเกกํ นยํ อนุปฺปวิสติ ตํตํมูลปทานุปฺปเวสโต. กุสเล วา วิญฺญาเต อกุสโล ปฏิปกฺโข, อกุสเล วา กุสโล ปฏิปกฺโข อเนฺวสิตพฺโพ สํวณฺณิยมานสุตฺตปทานุรูปโต อุปปริกฺขิตพฺโพ. อเนฺวสนา อุปปริกฺขา ‘‘ทิสาโลกน’’นฺติ วุจฺจติ. โส นโย นิทฺทิสิตพฺโพติ ตถา อเนฺวสิตฺวา เตหิ ธมฺเมหิ ทิสา ววตฺถเปตฺวา โส โส นโย นิทฺธาเรตฺวา โยเชตพฺโพ. ยถา มูลปเทสุ มูลปทานํ อนุปฺปเวโส สํวณฺณิโต, อิมินาว นเยน มูลปทโต มูลปทานํ นิทฺธารณาติ เวทิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา เอกมฺหิ…เป… นิทฺทิสิตพฺพานี’’ติ อาห. ‘‘เอเกกสฺมิญฺหี’’ติอาทิ การณวจนํ.

ตตฺถ ตตฺถาติ เอเกกสฺมึ นเย. เอกสฺมึ ธมฺเม วิญฺญาเตติ ตณฺหาทิเก เอกสฺมึ มูลปทธมฺเม สรูปโต, นิทฺธารณวเสน วา วิญฺญาเต. สพฺเพ ธมฺมา วิญฺญาตา โหนฺตีติ ตทญฺญมูลปทภูตา สพฺเพ โลภาทโย วิญฺญาตา นยสฺส ภูมิจรณาโยคฺยตาย ปกาสา ปากฏา โหนฺติ. ‘‘อิเมส’’นฺติอาทิ นยตฺตยทิสาภูตธมฺมานํ มตฺถกปาปเนน ติณฺณํ นยานํ กูฏคฺคหณํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

ปุน ‘‘อิเมสู’’ติอาทิ กมฺมนยทฺวยสฺส วิภาควิภาวนํ, ตํ วิญฺเญยฺยเมว.

นยสมุฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.