๒. เอฬกโลมวคฺโค

๑. โกสิยสิกฺขาปทวณฺณนา

เอฬกโลมวคฺคสฺส ปฐเม โกสิยมิสฺสกนฺติ เอเกนาปิ โกสิยํสุนา อนฺตมโส ตสฺส กรณฏฺฐาเน วาตเวเคน นิปาติเตนาปิ มิสฺสีกตํ. สนฺถตนฺติ สเม ภูมิภาเค โกสิยํสูนิ อุปรูปริ สนฺถริตฺวา กญฺชิยาทีหิ สิญฺจิตฺวา กตฺตพฺพตาลกฺขณํ. การาเปยฺย นิสฺสคฺคิยนฺติ กรณการาปนปฺปโยเคสุ ทุกฺกฏํ, ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิยํ โหติ. เอตฺถ จ ‘‘อิทํ เม, ภนฺเต, โกสิยมิสฺสกํ สนฺถตํ การาปิตํ นิสฺสคฺคิย’’นฺติ (ปารา. ๕๔๔) อิมินา นเยน นิสฺสชฺชนวิธานํ เวทิตพฺพํ, อิมสฺเสว วจนสฺส อนุสาเรน อิโต ปรํ สพฺพสนฺถตํ เวทิตพฺพํ. สกฺกา หิ เอตฺตาวตา ชานิตุนฺติ น ตํ อิโต ปรํ ทสฺสยิสฺสาม.

อาฬวิยํ ฉพฺพคฺคิเย อารพฺภ โกสิยมิสฺสกํ สนฺถตํ การาปนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, อสาธารณปญฺญตฺติ, อตฺตโน อตฺถาย การาปนวเสน สาณตฺติกํ, อตฺตนา วิปฺปกตปอโยสาปนนเยน จตุกฺกปาจิตฺติยํ, อญฺญสฺสตฺถาย กรณการาปเนสุ อญฺเญน กตํ ปฏิลภิตฺวา ปริภุญฺชเน จ ทุกฺกฏํ. วิตานาทิกรเณ, อุมฺมตฺตกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. โกสิยมิสฺสกภาโว, อตฺตโน อตฺถาย สนฺถตสฺส กรณการาปนํ, ปฏิลาโภ จาติ อิมาเนตฺถ ตีณิ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ โธวาปนสิกฺขาปเท วุตฺตนเยเนวาติ.

โกสิยสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. สุทฺธกาฬกสิกฺขาปทวณฺณนา

ทุติเย สุทฺธกาฬกานนฺติ สุทฺธานํ กาฬกานํ อญฺเญหิ อมิสฺสีกตานํ. เวสาลิยํ ฉพฺพคฺคิเย อารพฺภ ตาทิสํ สนฺถตํ กรณวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, เสสํ ปฐมสทิสเมวาติ.

สุทฺธกาฬกสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. เทฺวภาคสิกฺขาปทวณฺณนา

ตติเย เทฺว ภาคาติ เทฺว โกฏฺฐาสา. อาทาตพฺพาติ คเหตพฺพา. โคจริยานนฺติ กปิลวณฺณานํ. อยํ ปเนตฺถ วินิจฺฉโย – ยตฺตเกหิ กตฺตุกาโม โหติ, เตสุ ตุลยิตฺวา เทฺว โกฏฺฐาสา กาฬกานํ คเหตพฺพา, เอโก โอทาตานํ, เอโก โคจริยานํ. เอกสฺสาปิ กาฬกโลมสฺส อติเรกภาเว นิสฺสคฺคิยํ โหติ, อูนกํ วฏฺฏติ.

สาวตฺถิยํ ฉพฺพคฺคิเย อารพฺภ ตาทิสํ สนฺถตํ กรณวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, กิริยากิริยํ, เสสํ ปฐมสทิสเมวาติ. อิมานิ ปน ตีณิ นิสฺสชฺชิตฺวา ปฏิลทฺธานิปิ ปริภุญฺชิตุํ น วฏฺฏนฺติ.

เทฺวภาคสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ฉพฺพสฺสสิกฺขาปทวณฺณนา

จตุตฺเถ โอเรน เจ ฉนฺนํ วสฺสานนฺติ ฉนฺนํ วสฺสานํ โอริมภาเค, อนฺโตติ อตฺโถ. อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยาติ ยํ สงฺโฆ คิลานสฺส ภิกฺขุโน สนฺถตสมฺมุตึ เทติ, ตํ ฐเปตฺวา อลทฺธสมฺมุติกสฺส ฉพฺพสฺสพฺภนฺตเร อญฺญํ สนฺถตํ กโรนฺตสฺส นิสฺสคฺคิยํ โหติ.

สาวตฺถิยํ สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ อนุวสฺสํ สนฺถตํ การาปนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ‘‘อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา’’ติ อยเมตฺถ อนุปญฺญตฺติ, สา เยน ลทฺธา โหติ, ตสฺส ยาว โรโค น วูปสมฺมติ, วูปสนฺโต วา ปุน กุปฺปติ, ตาว คตคตฏฺฐาเน อนุวสฺสมฺปิ กาตุํ วฏฺฏติ, อญฺญสฺสตฺถาย กาเรตุํ, กตญฺจ ปฏิลภิตฺวา ปริภุญฺชิตุมฺปิ วฏฺฏติ, เสสํ ปฐมสทิสเมวาติ.

ฉพฺพสฺสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. นิสีทนสิกฺขาปทวณฺณนา

ปญฺจเม ปุราณสนฺถตํ นาม ยตฺถ สกิมฺปิ นิสินฺโน วา โหติ นิปนฺโน วา. สมนฺตาติ เอกปสฺสโต วฏฺฏํ วา จตุรสฺสํ วา ฉินฺทิตฺวา คหิตฏฺฐานํ ยถา วิทตฺถิมตฺตํ โหติ, เอวํ คเหตพฺพํ. สนฺถรนฺเตน ปน เอกเทเส วา สนฺถริตพฺพํ, วิชเฏตฺวา วา มิสฺสกํ กตฺวา สนฺถริตพฺพํ, เอวํ ถิรตรํ โหติ. อนาทา เจติ สติ ปุราณสนฺถเต อคฺคเหตฺวา. อสติ ปน อคฺคเหตฺวาปิ วฏฺฏติ, อญฺญสฺสตฺถาย กาเรตุํ, กตญฺจ ปฏิลภิตฺวา ปริภุญฺชิตุมฺปิ วฏฺฏติ.

สาวตฺถิยํ สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ สนฺถตวิสฺสชฺชนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, เสสํ ตติยสทิสเมวาติ.

นิสีทนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. เอฬกโลมสิกฺขาปทวณฺณนา

ฉฏฺเฐ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนสฺสาติ อทฺธานสงฺขาตํ ทีฆมคฺคํ ปฏิปนฺนสฺส, สพฺพญฺเจตํ วตฺถุมตฺตทีปนเมว, ยตฺถ กตฺถจิ ปน ธมฺเมน ลภิตฺวา คณฺหโต โทโส นตฺถิ. ติโยชนปรมนฺติ คหิตฏฺฐานโต ติโยชนปฺปมาณํ เทสํ. สหตฺถาติ สหตฺเถน, อตฺตนา หริตพฺพานีติ อตฺโถ. อสนฺเต หารเกติ อสนฺเตเยว อญฺญสฺมิมฺปิ หารเก. สเจ ปน อตฺถิ, ตํ คาเหตุํ วฏฺฏติ. อตฺตนา ปน อนฺตมโส วาตาพาธปฺปฏิการตฺถํ สุตฺตเกน อพนฺธิตฺวา กณฺณจฺฉิทฺเท ปกฺขิตฺตานิปิ อาทาย ติโยชนํ เอกํ ปาทํ อติกฺกาเมนฺตสฺส ทุกฺกฏํ, ทุติยปาทาติกฺกเม นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ.

สาวตฺถิยํ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ติโยชนาติกฺกมนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, อสาธารณปญฺญตฺติ, อนาณตฺติกํ, ติกปาจิตฺติยํ, อูนกติโยชเน อติเรกสญฺญิโน เวมติกสฺส วา ทุกฺกฏํ. ติโยชนํ หรณปจฺจาหรเณ, วาสาธิปฺปาเยน คนฺตฺวา ตโต ปรํ หรเณ, อจฺฉินฺนํ วา นิสฺสฏฺฐํ วา ปฏิลภิตฺวา หรเณ, อญฺญํ หราปเน, อนฺตมโส สุตฺตเกนปิ พทฺธกตภณฺฑหรเณ, อุมฺมตฺตกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. เอฬกโลมานํ อกตภณฺฑตา, ปฐมปฺปฏิลาโภ, อตฺตนา อาทาย วา อญฺญสฺส อชานนฺตสฺส ยาเน ปกฺขิปิตฺวา วา ติโยชนาติกฺกมนํ, อาหรณปจฺจาหรณํ, อวาสาธิปฺปายตาติ อิมาเนตฺถ ปญฺจ องฺคานิ. เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ, กิริยํ, โนสญฺญาวิโมกฺขํ, อจิตฺตกํ, ปณฺณตฺติวชฺชํ, กายกมฺมํ, ติจิตฺตํ, ติเวทนนฺติ.

เอฬกโลมสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. เอฬกโลมโธวาปนสิกฺขาปทวณฺณนา

สตฺตเม สกฺเกสุ ฉพฺพคฺคิเย อารพฺภ เอฬกโลมโธวาปนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ. ตตฺถ ปุราณจีวรโธวาปเน วุตฺตนเยเนว สพฺโพปิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

เอฬกโลมโธวาปนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. ชาตรูปสิกฺขาปทวณฺณนา

อฏฺฐเม ชาตรูปรชตนฺติ สุวณฺณญฺเจว รูปิยญฺจ, อปิจ กหาปโณ โลหมาสกทารุมาสกชตุมาสกาทโยปิ เย โวหารํ คจฺฉนฺติ, สพฺเพ เต อิธ รชตนฺเตฺวว วุตฺตา. อุคฺคเณฺหยฺย วาติ อตฺตโน อตฺถาย ทิยฺยมานํ วา ยตฺถกตฺถจิ ฐิตํ วา นิปฺปริคฺคหิตํ ทิสฺวา สยํ คเณฺหยฺย วา. อุคฺคณฺหาเปยฺย วาติ ตเทว อญฺเญน คาหาเปยฺย วา. อุปนิกฺขิตฺตํ วา สาทิเยยฺยาติ ‘‘อิทํ อยฺยสฺส โหตู’’ติ เอวํ สมฺมุขา วา, ‘‘อสุกสฺมึ นาม ฐาเน มม หิรญฺญสุวณฺณํ, ตํ ตุยฺหํ โหตู’’ติ เอวํ ปรมฺมุขา ฐิตํ วา เกวลํ วาจาย วา หตฺถมุทฺทาย วา ‘‘ตุยฺห’’นฺติ วตฺวา ปริจฺจตฺตํ โย กายวาจาหิ อปฺปฏิกฺขิปิตฺวา จิตฺเตน อธิวาเสยฺย, อยํ ‘‘สาทิเยยฺยา’’ติ วุจฺจติ. สเจ ปน จิตฺเตน สาทิยติ, คณฺหิตุกาโม โหติ, กาเยน วา วาจาย วา ‘‘นยิทํ กปฺปตี’’ติ ปฏิกฺขิปติ, กายวาจาหิ อปฺปฏิกฺขิปิตฺวา สุทฺธจิตฺโต หุตฺวา ‘‘นยิทํ อมฺหากํ กปฺปตี’’ติ น สาทิยติ, วฏฺฏติ. นิสฺสคฺคิยนฺติ อุคฺคหณาทีสุ ยํกิญฺจิ กโรนฺตสฺส อฆนพทฺเธสุ วตฺถูสุ วตฺถุคณนาย นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ. ตํ นิสฺสชฺชนฺเตน ‘‘อหํ, ภนฺเต, รูปิยํ ปฏิคฺคเหสึ, อิทํ เม, ภนฺเต, นิสฺสคฺคิยํ, อิมาหํ สงฺฆสฺส นิสฺสชฺชามี’’ติ (ปารา. ๕๘๔) เอวํ สงฺฆมชฺเฌเยว นิสฺสชฺชิตพฺพํ. สเจ ตตฺถ โกจิ คหฏฺโฐ อาคจฺฉติ, ‘‘อิทํ ชานาหี’’ติ วตฺตพฺโพ. ‘‘อิมินา กึ อาหริยฺยตู’’ติ ภณนฺเต ปน ‘‘อิทํ นามา’’ติ อวตฺวา ‘‘สปฺปิอาทีนิ ภิกฺขูนํ กปฺปนฺตี’’ติ เอวํ กปฺปิยํ อาจิกฺขิตพฺพํ. สเจ โส อาหรติ, รูปิยปฺปฏิคฺคาหกํ ฐเปตฺวา สพฺเพหิ ภาเชตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ. รูปิยปฺปฏิคฺคาหกสฺส ปน ยํ ตปฺปจฺจยา อุปฺปนฺนํ, ตํ อญฺเญน ลภิตฺวา ทิยฺยมานมฺปิ อนฺตมโส ตโต นิพฺพตฺตรุกฺขจฺฉายาปิ ปริภุญฺชิตุํ น วฏฺฏติ. สเจ ปน โส กิญฺจิ อาหริตุํ น อิจฺฉติ, ‘‘อิมํ ฉฏฺเฏหี’’ติ วตฺตพฺโพ. สเจ ยตฺถ กตฺถจิ นิกฺขิปติ, คเหตฺวา วา คจฺฉติ, น วาเรตพฺโพ. โน เจ ฉฏฺเฏติ, ปญฺจงฺคสมนฺนาคโต ภิกฺขุ รูปิยฉฏฺฏโก สมฺมนฺนิตพฺโพ. เตน อนิมิตฺตํ กตฺวาว คูถํ วิย ฉฏฺเฏตพฺพํ. สเจ นิมิตฺตํ กโรติ, ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ.

ราชคเห อุปนนฺทํ อารพฺภ รูปิยปฺปฏิคฺคหณวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, สาธารณปญฺญตฺติ, สาณตฺติกํ, ติกปาจิตฺติยํ, อรูปิเย รูปิยสญฺญิโน เวมติกสฺส วา, สงฺฆเจติยาทีนํ อตฺถาย คณฺหนฺตสฺส, มุตฺตามณิอาทิปฺปฏิคฺคหเณ จ ทุกฺกฏํ. รตนสิกฺขาปทนเยน นิกฺขิปนฺตสฺส, อุมฺมตฺตกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. ชาตรูปรชตภาโว, อตฺตุทฺเทสิกตา, คหณาทีสุ อญฺญตรภาโวติ อิมาเนตฺถ ตีณิ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีสุ สิยา กิริยํ คหเณน อาปชฺชนโต, สิยา อกิริยํ ปฏิกฺเขปสฺส อกรณโต, เสสํ สญฺจริตฺเต วุตฺตนยเมวาติ.

ชาตรูปสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. รูปิยสํโวหารสิกฺขาปทวณฺณนา

นวเม นานปฺปการกนฺติ กตาทิวเสน อเนกวิธํ. รูปิยสํโวหารนฺติ ชาตรูปรชตปริวตฺตนํ. ปุริมสิกฺขาปเทน หิ นิสฺสคฺคิยวตฺถุทุกฺกฏวตฺถูนํ ปฏิคฺคหณํ วาริตํ, อิมินา ปริวตฺตนํ. ตสฺมา ทุกฺกฏวตฺถุนา ทุกฺกฏวตฺถุกปฺปิยวตฺถูนิ, กปฺปิยวตฺถุนา จ ทุกฺกฏวตฺถุํ ปริวตฺเตนฺตสฺส ทุกฺกฏํ. นิสฺสคฺคิยวตฺถุนา ปน นิสฺสคฺคิยวตฺถุํ วา ทุกฺกฏวตฺถุํ วา กปฺปิยวตฺถุํ วา, ทุกฺกฏวตฺถุกปฺปิยวตฺถูหิ จ นิสฺสคฺคิยวตฺถุํ ปริวตฺเตนฺตสฺส นิสฺสคฺคิยํ โหติ, ตํ ปุริมนยานุสาเรเนว สงฺฆมชฺเฌ นิสฺสชฺชิตพฺพํ, นิสฺสฏฺฐวตฺถุสฺมิญฺจ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว ปฏิปชฺชิตพฺพํ.

สาวตฺถิยํ ฉพฺพคฺคิเย อารพฺภ รูปิยสํโวหารวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, สาธารณปญฺญตฺติ, อนาณตฺติกํ, ยํ อตฺตโน ธเนน ปริวตฺเตติ, ตสฺส วา ธนสฺส วา รูปิยภาโว เจว, ปริวตฺตนญฺจาติ อิมาเนตฺถ เทฺว องฺคานิ. กิริยํ, เสสํ อนนฺตรสิกฺขาปเท วุตฺตนยเมวาติ.

รูปิยสํโวหารสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. กยวิกฺกยสิกฺขาปทวณฺณนา

ทสเม นานปฺปการกนฺติ จีวราทีนํ กปฺปิยภณฺฑานํ วเสน อเนกวิธํ. กยวิกฺกยนฺติ กยญฺเจว วิกฺกยญฺจ. ‘‘อิมินา อิมํ เทหิ, อิมํ อาหร, ปริวตฺเตหิ, เจตาเปหี’’ติ อิมินา หิ นเยน ปรสฺส กปฺปิยภณฺฑํ คณฺหนฺโต กยํ สมาปชฺชติ, อตฺตโน กปฺปิยภณฺฑํ เทนฺโต วิกฺกยํ สมาปชฺชติ. ตสฺมา ฐเปตฺวา ปญฺจ สหธมฺมิเก ยํ เอวํ อตฺตโน กปฺปิยภณฺฑํ ทตฺวา มาตุ สนฺตกมฺปิ กปฺปิยภณฺฑํ คณฺหาติ, ตํ นิสฺสคฺคิยํ โหติ. วุตฺตลกฺขณวเสน สงฺฆคณปุคฺคเลสุ ยสฺส กสฺสจิ นิสฺสชฺชิตพฺพํ, ‘‘อิมํ ภุญฺชิตฺวา วา คเหตฺวา วา อิทํ นาม อาหร วา กโรหิ วา’’ติ รชนาทึ อาหราเปตฺวา วา ธมกรณาทิปริกฺขารํ ภูมิโสธนาทิญฺจ นวกมฺมํ กาเรตฺวา วา สนฺตํ วตฺถุ นิสฺสชฺชิตพฺพํ, อสนฺเต ปาจิตฺติยํ เทเสตพฺพเมว.

สาวตฺถิยํ อุปนนฺทํ อารพฺภ กยวิกฺกยวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ‘‘อิทํ กึ อคฺฆตี’’ติ เอวํ อคฺฆํ ปุจฺฉนฺตสฺส, ยสฺส หตฺถโต ภณฺฑํ คณฺหิตุกาโม โหติ, ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ อนฺตมโส ตสฺเสว ปุตฺตภาตุกมฺปิ กปฺปิยการกํ กตฺวา ‘‘อิมินา อิทํ นาม คเหตฺวา เทหี’’ติ อาจิกฺขนฺตสฺส, ‘‘อิทํ อมฺหากํ อตฺถิ, อมฺหากญฺจ อิมินา จ อิมินา จ อตฺโถ’’ติ เอวํ วตฺวา อตฺตโน ธเนน ลทฺธํ คณฺหนฺตสฺส, สหธมฺมิเกหิ สทฺธึ กยวิกฺกยํ กโรนฺตสฺส, อุมฺมตฺตกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. ยํ อตฺตโน ธเนน ปริวตฺเตติ, เยน จ ปริวตฺเตติ, เตสํ กปฺปิยวตฺถุตา, อสหธมฺมิกตา, กยวิกฺกยาปชฺชนญฺจาติ อิมาเนตฺถ ตีณิ องฺคานิ. เสสํ รูปิยสํโวหาเร วุตฺตนยเมวาติ.

กยวิกฺกยสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เอฬกโลมวคฺโค ทุติโย.