๕. จิตฺตาคารวคฺโค

๑. ราชาคารสิกฺขาปทวณฺณนา

จิตฺตาคารวคฺคสฺส ปฐเม ราชาคารนฺติ รญฺโญ กีฬนฆรํ. จิตฺตาคารนฺติ กีฬนจิตฺตสาลํ. อารามนฺติ กีฬนอุปวนํ. อุยฺยานนฺติ กีฬนุยฺยานํ. โปกฺขรณินฺติ กีฬนโปกฺขรณึ. ทสฺสนายาติ ‘‘เอเตสุ ยํกิญฺจิ ปสฺสิสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺติยา ปเท ปเท ทุกฺกฏํ, ยตฺถ ฐตฺวา ปสฺสติ, ตตฺถ ปทํ อนุทฺธริตฺวา ปญฺจาปิ ปสฺสนฺติยา เอกาว อาปตฺติ. สเจ ปน ตํ ตํ วิโลเกตฺวา ปสฺสติ, คีวํ ปริวตฺตนปฺปโยคคณนาย อาปตฺติโย, น อุมฺมีลนคณนาย.

สาวตฺถิยํ ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขุนิโย อารพฺภ จิตฺตาคารํ ทสฺสนาย คมนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ภิกฺขุสฺส สพฺพตฺถ ทุกฺกฏํ, อวเสโส วินิจฺฉโย นจฺจทสฺสนสิกฺขาปเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ.

ราชาคารสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. อาสนฺทิปริภุญฺชนสิกฺขาปทวณฺณนา

ทุติเย อาสนฺที นาม อติกฺกนฺตปฺปมาณา วุจฺจติ. ปลฺลงฺโก นาม สํหาริเมน วาเฬน กโตติ วุตฺโต. ปริภุญฺเชยฺยาติ เอตฺถ ปน นิสีทนนิปชฺชนปฺปโยคคณนาย ปาจิตฺติยํ เวทิตพฺพํ.

สาวตฺถิยํ สมฺพหุลา ภิกฺขุนิโย อารพฺภ อาสนฺทิปลฺลงฺกปริโภควตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, อาสนฺทิยา ปาเท ฉินฺทิตฺวา, ปลฺลงฺกสฺส วาเฬ ภินฺทิตฺวา ปริภุญฺชนฺติยา, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. อาสนฺทิปลฺลงฺกตา, นิสีทนํ นิปชฺชนํ วาติ อิมาเนตฺถ เทฺว องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ เอฬกโลมสทิสานีติ.

อาสนฺทิปริภุญฺชนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. สุตฺตกนฺตนสิกฺขาปทวณฺณนา

ตติเย สุตฺตนฺติ ฉนฺนํ อญฺญตรํ. กนฺเตยฺยาติ เอตฺถ ยตฺตกํ หตฺเถน อญฺฉิตํ โหติ, ตสฺมึ ตกฺกมฺหิ เวฐิเต เอกา อาปตฺติ. อิทญฺหิ สนฺธาย ปทภาชนีเย (ปาจิ. ๙๘๘) ‘‘อุชฺชวุชฺชเว’’ติ วุตฺตํ.

สาวตฺถิยํ ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขุนิโย อารพฺภ สุตฺตํ กนฺตนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, กนฺตนโต ปุพฺเพ กปฺปาสวิจินนํ อาทึ กตฺวา สพฺพปฺปโยเคสุ หตฺถวารคณนาย ทุกฺกฏํ. กนฺติตสุตฺตํ กนฺตนฺติยา, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. อกนฺติตตา, กนฺตนนฺติ อิมาเนตฺถ เทฺว องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ เอฬกโลมสทิสานีติ.

สุตฺตกนฺตนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. คิหิเวยฺยาวจฺจสิกฺขาปทวณฺณนา

จตุตฺเถ คิหิเวยฺยาวจฺจนฺติ คิหีนํ เวยฺยาวจฺจํ. สเจปิ หิ มาตาปิตโร อตฺตโน กิญฺจิ กมฺมํ อการาเปตฺวา เตสํ ยาคุปจนาทีนิ กโรนฺติ, ปุพฺพปฺปโยเคสุ ปโยคคณนาย ทุกฺกฏานิ อาปชฺชิตฺวา ยาคุอาทีสุ ภาชนคณนาย, ขาทนียาทีสุ ปูวคณนาย ปาจิตฺติยํ อาปชฺชติ.

สาวตฺถิยํ สมฺพหุลา ภิกฺขุนิโย อารพฺภ คิหีนํ เวยฺยาวจฺจกรณวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, มนุสฺเสหิ สงฺฆสฺส ยาคุปาเน วา ภตฺเต วา เจติยปูชาย วา กรียมานาย เตสํ สหายภาเวน ยาคุปจนาทีนิ, อตฺตโน เวยฺยาวจฺจกรสฺส จ ตานิเยว กโรนฺติยา, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. คิหิเวยฺยาวจฺจกรณํ, อนุญฺญาตการณาภาโวติ อิมาเนตฺถ เทฺว องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ เอฬกโลมสทิสาเนวาติ.

คิหิเวยฺยาวจฺจสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. อธิกรณสิกฺขาปทวณฺณนา

ปญฺจเม อธิกรณนฺติ จตุนฺนํ อญฺญตรํ. ปาจิตฺติยนฺติ อิธ จีวรสิพฺพเน วิย ธุรํ นิกฺขิตฺตมตฺเต ปาจิตฺติยํ, เอกาหมฺปิ ปริหาโร นตฺถิ.

สาวตฺถิยํ ถุลฺลนนฺทํ อารพฺภ อธิกรณํ นวูปสมนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, เสสเมตฺถ จีวรสิพฺพนสิกฺขาปเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

อธิกรณสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. โภชนทานสิกฺขาปทวณฺณนา

ฉฏฺเฐ สหตฺถาติ กาเยน วา กายปฺปฏิพทฺเธน วา นิสฺสคฺคิเยน วา ฐเปตฺวา ปญฺจสหธมฺมิเก อวเสสานํ อญฺญตฺร อุทกทนฺตโปนา ยํกิญฺจิ อชฺโฌหรณียํ ททนฺติยา ปาจิตฺติยํ.

สาวตฺถิยํ ถุลฺลนนฺทํ อารพฺภ อคาริกสฺส ขาทนียโภชนียทานวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, อุทกทนฺตโปเน ทุกฺกฏํ. ยา ปน ทาเปติ น เทติ, อุปนิกฺขิปิตฺวา เทติ, พาหิรเลปํ เทติ, ตสฺสา, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. อญฺญตฺร อุทกทนฺตโปนา อชฺโฌหรณิยํ, ฐเปตฺวา ปญฺจ สหธมฺมิเก อญฺญสฺส สหตฺถา ทานนฺติ อิมาเนตฺถ เทฺว องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ เอฬกโลมสทิสานีติ.

โภชนทานสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. อาวสถจีวรสิกฺขาปทวณฺณนา

สตฺตเม อาวสถจีวรนฺติ ‘‘อุตุนิโย ภิกฺขุนิโย ปริภุญฺชนฺตู’’ติ ทินฺนจีวรํ. อนิสฺสชฺชิตฺวาติ จตุตฺเถ ทิวเส โธวิตฺวา อญฺญิสฺสา อนฺตมโส สามเณริยาปิ อุตุนิยา อทตฺวา. ปาจิตฺติยนฺติ เอวํ อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริภุญฺชนฺติยา ปาจิตฺติยํ.

สาวตฺถิยํ ถุลฺลนนฺทํ อารพฺภ อาวสถจีวรํ อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริภุญฺชนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ติกปาจิตฺติยํ, นิสฺสชฺชิเต ทฺวิกทุกฺกฏํ. ตสฺมึ ปน นิสฺสชฺชิตสญฺญาย, ปุน ปริยาเยน วา, อญฺญาสํ อุตุนีนํ อภาเวน วา, อจฺฉินฺนนฏฺฐจีวริกาย วา, อาปทาสุ วา ปริภุญฺชนฺติยา, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. อาวสถจีวรตา, จตุตฺถทิวสตา, โธวิตฺวา อนิสฺสชฺชนํ, อนุญฺญาตการณาภาโวติ อิมาเนตฺถ จตฺตาริ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ กถินสทิสานิ, อิทํ ปน กิริยากิริยนฺติ.

อาวสถจีวรสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. อาวสถวิหารสิกฺขาปทวณฺณนา

อฏฺฐเม อาวสถนฺติ กวาฏพทฺธวิหารํ. อนิสฺสชฺชิตฺวาติ รกฺขณตฺถาย อทตฺวา, ‘‘อิทํ ชคฺเคยฺยาสี’’ติ เอวํ อนาปุจฺฉิตฺวาติ อตฺโถ. จาริกํ ปกฺกเมยฺย ปาจิตฺติยนฺติ เอตฺถ สกคามโต อญฺญํ คามํ เอกรตฺติวาสตฺถายปิ ปกฺกมนฺติยา ปริกฺขิตฺตสฺส อาวสถสฺส ปริกฺเขปํ, อปริกฺขิตฺตสฺส อุปจารํ ปฐมปาเทน อติกฺกนฺตมตฺเต ทุกฺกฏํ, ทุติเยน ปาจิตฺติยํ.

สาวตฺถิยํ ถุลฺลนนฺทํ อารพฺภ อาวสถํ อนิสฺสชฺชิตฺวา จาริกํ ปกฺกมนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ติกปาจิตฺติยํ, อกวาฏพทฺเธ ทุกฺกฏํ, นิสฺสชฺชิเต ทฺวิกทุกฺกฏํ. ตสฺมึ ปน นิสฺสชฺชิตสญฺญาย, สติ อนฺตราเย, ปฏิชคฺคิกํ ปริเยสิตฺวา อลภนฺติยา, คิลานาย, อาปทาสุ, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. สกวาฏพทฺธตา, วุตฺตนเยน ปกฺกมนํ, อนุญฺญาตการณาภาโวติ อิมาเนตฺถ ตีณิ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ กถินสทิสานีติ, อิทํ ปน กิริยากิริยนฺติ.

อาวสถวิหารสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. ติรจฺฉานวิชฺชาปริยาปุณนสิกฺขาปทวณฺณนา

นวเม ติรจฺฉานวิชฺชนฺติ ยํกิญฺจิ พาหิรกํ อนตฺถสํหิตํ หตฺถิอสฺสรถธนุถรุสิปฺปอาถพฺพณขิลนวสีกรณโสสาปนมนฺตาคทปฺปโยคาทิเภทํ ปรูปฆาตกรํ วิชฺชํ. ปริยาปุเณยฺยาติ เอตฺถ ยสฺส กสฺสจิ สนฺติเก ตํ ปทาทิวเสน ปริยาปุณนฺติยา ปทคณนาย เจว อกฺขรคณนาย จ ปาจิตฺติยนฺติ.

ติรจฺฉานวิชฺชาปริยาปุณนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ติรจฺฉานวิชฺชาวาจนสิกฺขาปทวณฺณนา

ทสเม วาเจยฺยาติ ปทํ วิเสโส. อุภยมฺปิ สาวตฺถิยํ ฉพฺพคฺคิยา เจว สมฺพหุลา ภิกฺขุนิโย จ อารพฺภ ติรจฺฉานวิชฺชํ ปริยาปุณนวาจนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ. เลเข, ธารณาย จ, คุตฺตตฺถาย จ ยกฺขปริตฺตนาคมณฺฑลาทิเก สพฺพปริตฺเต, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. ติรจฺฉานวิชฺชตา, ปริยาปุณนวาจนา, อนุญฺญาตการณาภาโวติ อิมาเนตฺถ ทฺวีสุปิ ตีณิ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ ปทโสธมฺมสทิสานีติ.

ติรจฺฉานวิชฺชาวาจนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จิตฺตาคารวคฺโค ปญฺจโม.