นิสฺสคฺคิยกณฺโฑ

๑. ปตฺตสนฺนิจยสิกฺขาปทวณฺณนา

นิสฺสคฺคิเยสุ อาทิวคฺคสฺส ตาว ปฐเม ปตฺตสนฺนิจยํ กเรยฺยาติ ปตฺตสนฺนิธึ กเรยฺย, เอกาหํ อนธิฏฺฐหิตฺวา วา อวิกปฺเปตฺวา วา อธิฏฺฐานุปคํ ปตฺตํ ฐเปยฺยาติ อตฺโถ.

สาวตฺถิยํ ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขุนิโย อารพฺภ ปตฺตสนฺนิจยวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, เสสกถามคฺโค ภิกฺขุปาติโมกฺขวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, ตตฺร หิ ทสาหาติกฺกเม อาปตฺติ, อิธ เอกาหาติกฺกเมติ เอตฺตกเมว ตสฺส จ อิมสฺส จ นานากรณํ, เสสํ ตาทิสเมวาติ.

ปตฺตสนฺนิจยสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. อกาลจีวรสิกฺขาปทวณฺณนา

ทุติเย อกาลจีวรนฺติ อตฺถเต กถิเน กถินมาเสหิ, อนตฺถเต จีวรมาสโต อญฺญสฺมึ กาเล อุปฺปนฺนํ, ยํ วา ปน กาเลปิ อาทิสฺส ทินฺนํ. อาทิสฺส ทินฺนํ นาม ‘‘สมฺปตฺตา ภาเชนฺตู’’ติ วตฺวา วา, ‘‘อิทํ คณสฺส, อิทํ ตุมฺหากํ ทมฺมี’’ติ วตฺวา วา, ทาตุกามตาย ปาทมูเล ฐเปตฺวา วา ทินฺนํ. อิจฺเจตํ อกาลจีวรํ ‘‘กาลจีวร’’นฺติ อธิฏฺฐหิตฺวา ภาชาเปนฺติยา ปโยเค ทุกฺกฏํ, ยํ อตฺตนา ลทฺธํ, ตํ นิสฺสคฺคิยํ โหติ. นิสฺสฏฺฐํ ปฏิลภิตฺวาปิ ยถาทาเนเยว อุปเนตพฺพํ, อญฺญสฺมิมฺปิ เอวรูเป สิกฺขาปเท เอเสว นโย.

สาวตฺถิยํ ถุลฺลนนฺทํ อารพฺภ อกาลจีวรํ ‘‘กาลจีวร’’นฺติ อธิฏฺฐหิตฺวา ภาชนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, อกาลจีวเร เวมติกาย, กาลจีวเร อกาลจีวรสญฺญาย เจว เวมติกาย จ ทุกฺกฏํ. อุโภสุ กาลจีวรสญฺญาย, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. อกาลจีวรตา, ตถาสญฺญิตา, ‘‘กาลจีวร’’นฺติ อธิฏฺฐาย เลเสน ภาชาปนํ, ปฏิลาโภติ อิมาเนตฺถ จตฺตาริ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ อทินฺนาทานสทิสานีติ.

อกาลจีวรสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. จีวรปริวตฺตนสิกฺขาปทวณฺณนา

ตติเย หนฺทาติ คณฺห. อจฺฉินฺเทยฺยาติ สยํ อจฺฉินฺทนฺติยา พนฺธิตฺวา ฐปิเตสุ พหูสุปิ เอกาปตฺติ, อิตเรสุ วตฺถุคณนาย อาปตฺติโย. อจฺฉินฺทาปเน ปน เอกาย อาณตฺติยา พหูสุ อจฺฉินฺเนสุปิ เอกาวาปตฺติ.

สาวตฺถิยํ ถุลฺลนนฺทํ อารพฺภ จีวรํ ปริวตฺเตตฺวา อจฺฉินฺทนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, สาณตฺติกํ, ติกปาจิตฺติยํ, อญฺญสฺมึ ปริกฺขาเร ติกทุกฺกฏํ, อนุปสมฺปนฺนาย จีวเรปิ ติกทุกฺกฏเมว. ยา ปน ตาย วา ทิยฺยมานํ, ตสฺสา วา วิสฺสาสํ คณฺหาติ, ตสฺสา, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. อุปสมฺปนฺนตา, ปริวตฺติตจีวรสฺส วิกปฺปนุปคตา, สกสญฺญาย อจฺฉินฺทนํ วา อจฺฉินฺทาปนํ วาติ อิมาเนตฺถ ตีณิ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ อทินฺนาทานสทิสานิ, อิทํ ปน ทุกฺขเวทนนฺติ.

จีวรปริวตฺตนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. อญฺญวิญฺญาปนสิกฺขาปทวณฺณนา

จตุตฺเถ วิญฺญาเปตฺวาติ ชานาเปตฺวา, ‘‘อิทํ นาม อาหรา’’ติ ยาจิตฺวา วา. อญฺญํ วิญฺญาเปยฺยาติ ยํ ปุพฺเพ ‘‘กินฺเต, อยฺเย, อผาสุ, กึ อาหริยตู’’ติ วุตฺตาย วิญฺญาปิตํ, ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตญฺเจว อญฺญญฺจ คเหตุกามา ตโต อญฺญํ วิญฺญาเปยฺย, ตสฺสา วิญฺญตฺติยา ทุกฺกฏํ, ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิยํ โหติ.

สาวตฺถิยํ ถุลฺลนนฺทํ อารพฺภ อญฺญํ วิญฺญาเปตฺวา อญฺญํ วิญฺญาปนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ติกปาจิตฺติยํ, อนญฺเญ ทฺวิกทุกฺกฏํ. อนญฺเญ อนญฺญสญฺญาย ปน, ตสฺมึ อปฺปโหนฺเต ปุน ตญฺเญว, อญฺเญนปิ อตฺเถ สติ เตน สทฺธึ อญฺญญฺจ, ยญฺจ วิญฺญตฺตํ, ตโต เจ อญฺญํ สมคฺฆตรํ โหติ, อิมํ อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา สุทฺธํ อญฺญเมว จ วิญฺญาเปนฺติยา, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. เลเสน คเหตุกามตา, อญฺญสฺส วิญฺญาปนํ, ปฏิลาโภติ อิมาเนตฺถ ตีณิ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ สญฺจริตฺตสทิสานีติ.

อญฺญวิญฺญาปนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. อญฺญเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา

ปญฺจเม อญฺญํ เจตาเปตฺวาติ อตฺตโน กปฺปิยภณฺเฑน ‘‘อิทํ นาม อาหรา’’ติ อญฺญํ ปริวตฺตาเปตฺวา. อญฺญํ เจตาเปยฺยาติ ‘‘เอวํ เม อิทํ ทตฺวา อญฺญมฺปิ อาหริสฺสตี’’ติ มญฺญมานา ‘‘น เม อิมินา อตฺโถ, อิทํ นาม เม อาหรา’’ติ ตโต อญฺญํ เจตาเปยฺย. ตสฺสา เจตาปนปฺปโยเค ทุกฺกฏํ, ปฏิลาเภน เตน วา อญฺเญน วา มูเลน อาหฏํ นิสฺสคฺคิยํ โหติ, เสสํ จตุตฺถสทิสเมวาติ.

อญฺญเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. ปฐมสงฺฆิกเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา

ฉฏฺเฐ อญฺญทตฺถิเกนาติ อญฺญสฺสตฺถาย ทินฺเนน. อญฺญุทฺทิสิเกนาติ อญฺญํ อุทฺทิสิตฺวา ทินฺเนน. สงฺฆิเกนาติ สงฺฆสฺส ปริจฺจตฺเตน. ปริกฺขาเรนาติ กปฺปิยภณฺเฑน. อญฺญํ เจตาเปยฺยาติ ‘‘อิทํ นาม ปริภุญฺเชยฺยาถา’’ติ ยํ อุทฺทิสิตฺวา นิยเมตฺวา โย ปริกฺขาโร ทินฺโน, ตโต อญฺญํ ปริวตฺตาเปยฺย, ตสฺสา ปโยเค ทุกฺกฏํ, ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิยํ.

สาวตฺถิยํ สมฺพหุลา ภิกฺขุนิโย อารพฺภ ตาทิเสน ปริกฺขาเรน อญฺญํ เจตาปนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ติกปาจิตฺติยํ, อนญฺญทตฺถิเก ทฺวิกทุกฺกฏํ. ตสฺมึ ปน อนญฺญทตฺถิกสญฺญาย, เสสกํ อุปเนนฺติยา, ‘‘ตุเมฺหหิ เอตทตฺถาย ทินฺโน, อมฺหากญฺจ อิมินา นาม อตฺโถ’’ติ สามิเก อปโลเกตฺวา อุปเนนฺติยา, ยทา ภิกฺขุนิโย วิหารมฺปิ ฉฑฺเฑตฺวา ปกฺกมนฺติ, เอวรูปาสุ อาปทาสุ อุปเนนฺตีนํ, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. เสสํ จตุตฺถสทิสเมวาติ.

ปฐมสงฺฆิกเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. ทุติยสงฺฆิกเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา

สตฺตเม สญฺญาจิเกนาติ สยํ ยาจิตเกนาปิ. เอตเทเวตฺถ นานากรณํ, เสสํ ฉฏฺฐสทิสเมวาติ.

ทุติยสงฺฆิกเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. ปฐมคณิกเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา

อฏฺฐเม มหาชนิเกนาติ คณสฺส ปริจฺจตฺเตน, อิทเมตฺถ ฉฏฺฐโต นานากรณํ.

ปฐมคณิกเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. ทุติยคณิกเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา

นวเม สญฺญาจิเกนาติ อิทํ อฏฺฐมโต อติริตฺตํ, เสสํ ทฺวีสุปิ ฉฏฺฐสิกฺขาปทสทิสเมวาติ.

ทุติยคณิกเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ปุคฺคลิกเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา

ทสเม ปุคฺคลิเกนาติ เอกภิกฺขุนิยา ปริจฺจตฺเตน. สญฺญาจิเกนาติ สยํ ยาจิตเกน จ. อญฺญํ เจตาเปยฺยาติ ยํ อุทฺทิสิตฺวา ทินฺนํ, ตโต อญฺญํ เจตาเปนฺติยา ปโยเค ทุกฺกฏํ, ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิยํ โหติ.

สาวตฺถิยํ ถุลฺลนนฺทํ อารพฺภ ตาทิเสน ปริกฺขาเรน อญฺญํ เจตาปนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, เสสํ ฉฏฺฐสทิสเมวาติ.

ปุคฺคลิกเจตาปนสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปตฺตวคฺโค ปฐโม.

๑๑. ครุปาวุรณสิกฺขาปทวณฺณนา

ทุติยสฺส ปฐเม ครุปาวุรณนฺติ สีตกาเล ปาวุรณํ. จตุกฺกํสปรมนฺติ กํโส นาม จตุกฺกหาปณิโก โหติ, ตสฺมา โสฬสกหาปณคฺฆนกํ. เจตาเปตพฺพนฺติ ฐเปตฺวา สหธมฺมิเก จ ญาตกปฺปวาริเต จ อญฺเญน กิสฺมิญฺจิเทว คุเณ ปริตุฏฺเฐน ‘‘วเทถายฺเย, เยนตฺโถ’’ติ วุตฺตาย วิญฺญาเปตพฺพํ. ตโต เจ อุตฺตรีติ ตตุตฺตริ วิญฺญาเปนฺติยา ทุกฺกฏํ, ปฏิลทฺธํ นิสฺสคฺคิยํ โหติ.

สาวตฺถิยํ ถุลฺลนนฺทํ อารพฺภ ราชานํ กมฺพลํ วิญฺญาปนวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, ติกปาจิตฺติยํ, อูนกจตุกฺกํเส ทฺวิกทุกฺกฏํ. ตสฺมึ ปน อูนกสญฺญาย, จตุกฺกํสปรมํ เจตาเปนฺติยา, ญาตกปฺปวาริเต วา, อญฺญสฺส วา อตฺถาย, อตฺตโน วา ธเนน, มหคฺฆํ เจตาเปนฺตํ อปฺปคฺฆํ เจตาเปนฺติยา, อุมฺมตฺติกาทีนญฺจ อนาปตฺติ. ครุปาวุรณตา, อติเรกจตุกฺกํสตา, อนนุญฺญาตฏฺฐาเน วิญฺญตฺติ, ปฏิลาโภติ อิมาเนตฺถ จตฺตาริ องฺคานิ. สมุฏฺฐานาทีนิ สญฺจริตฺตสทิสานีติ.

ครุปาวุรณสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ลหุปาวุรณสิกฺขาปทวณฺณนา

ทุติเย ลหุปาวุรณนฺติ อุณฺหกาเล ปาวุรณํ. อฑฺฒเตยฺยกํสปรมนฺติ ทสกหาปณคฺฆนกํ, เสสํ ปฐมสทิสเมวาติ.

ลหุปาวุรณสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อิโต ปรานิ อิมสฺมึ วคฺเค อฏฺฐ, ตติยวคฺเค ทสาติ อิมานิ อฏฺฐารส สิกฺขาปทานิ ภิกฺขุปาติโมกฺขวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ.

ชาตรูปวคฺโค ตติโย.

อุทฺทิฏฺฐา โข อยฺยาโย ตึส นิสฺสคฺคิยา ปาจิตฺติยา ธมฺมาติ ภิกฺขู อารพฺภ ปญฺญตฺตา สาธารณา อฏฺฐารส, อสาธารณา ทฺวาทสาติ เอวํ ตึส. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

กงฺขาวิตรณิยา ปาติโมกฺขวณฺณนาย ภิกฺขุนิปาติโมกฺเข

นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.