๗. สติปฏฺฐานวิภงฺโค

๑. สุตฺตนฺตภาชนียํ

อุทฺเทสวารวณฺณนา

๓๕๕. สมานสทฺทวจนียานํ อตฺถานํ อุทฺธรณํ อตฺถุทฺธาโร. โส ยสฺมา สทฺทตฺถวิจาโร น โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘น อิธ…เป… อตฺถทสฺสน’’นฺติ. ป-สทฺโท ปธานตฺถทีปโก ‘‘ปณีตา ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๔) วิย.

อนวสฺสุตตา อนุปกิลิฏฺฐตา. เตนาห ‘‘ตทุภยวีติวตฺตตา’’ติ.

ภุสตฺถํ ปกฺขนฺทนนฺติ ภุสตฺถวิสิฏฺฐํ ปกฺขนฺทนํ อนุปวิสนํ.

อสฺสาทสฺสาติ ตณฺหาย. ‘‘นิจฺจํ อตฺตา’’ติ อภินิเวสวตฺถุตาย ทิฏฺฐิยา วิเสสการณานํ จิตฺตธมฺมานํ ตณฺหายปิ วตฺถุภาวโต วิเสสคฺคหณํ, ตถา กายเวทนานํ ทิฏฺฐิยาปิ วตฺถุภาวสมฺภวโต ‘‘วิเสเสนา’’ติ วุตฺตํ. สราควีตราคาทิวิภาคทฺวยวเสเนว จิตฺตานุปสฺสนาย วุตฺตตฺตา ตํ ‘‘นาติปเภทคต’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมาติ อิธ สญฺญาสงฺขารกฺขนฺธา อธิปฺเปตา, สงฺขารกฺขนฺโธ จ ผสฺสาทิวเสน อเนกเภโทติ ธมฺมานุปสฺสนา ‘‘อติปเภทคตา’’ติ วุตฺตา. สราคาทิวิภาควเสน โสฬสเภทตฺตา วา จิตฺตานุปสฺสนา นาติปเภทคตา วุตฺตา, สุตฺเต อาคตนเยน นีวรณาทิวเสน อเนกเภทตฺตา ธมฺมานุปสฺสนา อติปเภทคตา วุตฺตา. ‘‘วิสุทฺธิมคฺโคติ วุตฺตานี’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ตา อนุปสฺสนา เอเตสนฺติ ตทนุปสฺสนา, จิตฺตธมฺมานุปสฺสิโน ปุคฺคลา, เตสํ.

ตตฺถ ‘‘อสุภภาวทสฺสเนนา’’ติ ยถาฐิตวเสนาปิ โยชนา ลพฺภเตว. ภโวฆสฺส เวทนา วตฺถุ ภวสฺสาทภาวโต. นิจฺจคฺคหณวเสนาติ อตฺตาภินิเวสวิสิฏฺฐสฺส นิจฺจคฺคหณสฺส วเสน. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สสฺสตสฺส อตฺตโน’’ติ. โอเฆสุ วุตฺตนยา เอว โยคาสเวสุปิ โยชนา อตฺถโต อภินฺนตฺตาติ เต น คหิตา. นิจฺจคฺคหณวเสนาติ อตฺตาภินิเวสวิสิฏฺฐสฺส นิจฺจคฺคหณสฺส วเสน. ปฐโมฆตติยจตุตฺถคนฺถโยชนายํ วุตฺตนเยเนว กายจิตฺตธมฺมานํ อิตรุปาทานวตฺถุตา คเหตพฺพาติ เวทนาย ทิฏฺฐุปาทานวตฺถุตา ทสฺสิตา. ตถา กายเวทนานํ ฉนฺทโทสาคติวตฺถุตา กาโมฆพฺยาปาทกายคนฺถวตฺถุตาวจเนน วุตฺตาติ. เตนาห ‘‘อวุตฺตานํ วุตฺตนเยน วตฺถุภาโว โยเชตพฺโพ’’ติ.

ธารณตา อสมฺมุสฺสนตา, อนุสฺสรณเมว วา. เอกตฺเตติ เอกสภาเว นิสฺสรณาทิวเสน. สมาคโม สจฺฉิกิริยา. สติปฏฺฐานสภาโว สมฺมาสติตา นิยฺยานสติตา สมานภาคตา เอกชาติตา สภาคตา. ปุริมสฺมินฺติ ‘‘เอกตฺเต นิพฺพาเน สมาคโม เอกตฺตสโมสรณ’’นฺติ เอตสฺมึ อตฺเถ. วิสุนฺติ นานาอตฺถทฺวยภาเวน. ตเทว คมนํ สโมสรณนฺติ สติสทฺทตฺถนฺตราภาวา…เป… เอกภาวสฺสาติ โยเชตพฺพํ. สติสทฺทตฺถวเสน อวุจฺจมาเนติ ‘‘เอโก สติปฏฺฐานสภาโว เอกตฺต’’นฺติอาทินา อวุจฺจมาเน, ‘‘เอกตฺเต นิพฺพาเน สมาคโม เอกตฺตสโมสรณ’’นฺติ เอวํ วุจฺจมาเนติ อตฺโถ. ธารณตาว สตีติ ‘‘สรณตา’’ติ (ธ. ส. ๑๔) วุตฺตธารณตา เอว สตีติ กตฺวา. สติสทฺทตฺถนฺตราภาวาติ สติสงฺขาตสฺส สรเณกตฺตสโมสรณสทฺทตฺถโต อญฺญสฺส อตฺถสฺส อภาวา. ปุริมนฺติ สรณปทํ. นิพฺพานสโมสรเณปีติ ยถาวุตฺเต ทุติเย อตฺเถ สรเณกตฺตสโมสรณปทานิ สหิตาเนว สติปฏฺฐาเนกภาวสฺส ญาปกานิ, เอวํ นิพฺพานสโมสรเณปิ ‘‘เอกตฺเต นิพฺพาเน สมาคโม เอกตฺตสโมสรณ’’นฺติ เอตสฺมิมฺปิ อตฺเถ สติ…เป… การณานิ.

อานาปานปพฺพาทีนนฺติ อานาปานปพฺพอิริยาปถจตุสมฺปชญฺญ โกฏฺฐาส ธาตุมนสิการนวสิวถิกปพฺพานีติ เอเตสํ. อิเมสุ ปน ยสฺมา เกสุจิ เทวานํ กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, ตสฺมา ตานิ อนามสิตฺวา ยทิปิ โกฏฺฐาสธาตุมนสิการวเสเนเวตฺถ เทสนา ปวตฺตา, เทสนนฺตเร ปน อาคตํ อนวเสสํ กายานุปสฺสนาวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนํ ภาเวตฺวา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๕) วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต วุตฺตาน’’นฺติ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๘๒) วุตฺตาน’’นฺติ อิมเมว อุปสํหรติ. ปญฺจวิเธนาติ นีวรณอุปาทานกฺขนฺธายตนโพชฺฌงฺคอริยสจฺจานํ วเสน ปญฺจธา. ภาวนานุภาโว อริยมคฺคคฺคหณสมตฺถตา.

ตํนิยมโตติ ตสฺสา กายานุปสฺสนาทิปฏิปตฺติยา นิยมโต. ตสฺสา ภิกฺขุภาเว นิยเต สาปิ ภิกฺขุภาเว นิยตาเยว นาม โหติ.

กายานุปสฺสนาอุทฺเทสวณฺณนา

เอตฺถาติ กาเย. อวยวา อสฺส อตฺถีติ อวยวี, สมุทาโย, สมูโหติ อตฺโถ, โส ปน อวยววินิมุตฺตํ ทฺรพฺยนฺตรนฺติ คาโห ลทฺธิ อวยวีคาโห. หตฺถปาทาทิองฺคุลินขาทิองฺคปจฺจงฺเค สนฺนิเวสวิสิฏฺเฐ อุปาทาย ยายํ องฺคปจฺจงฺคสมญฺญา เจว กายสมญฺญา จ, ตํ อติกฺกมิตฺวา อิตฺถิปุริสรถฆฏาทิทฺรพฺยนฺติปริกปฺปนํ สมญฺญาติธาวนํ. อถ วา ยถาวุตฺตสมญฺญํ อติกฺกมิตฺวา ปกติอาทิทฺรพฺยาทิชีวาทิกายาทิปทตฺถนฺตรปริกปฺปนํ สมญฺญาติธาวนํ. นิจฺจสาราทิคาหภูโต อภินิเวโส สาราทานาภินิเวโส.

น ตํ ทิฏฺฐนฺติ ตํ อิตฺถิปุริสาทิ ทิฏฺฐํ น โหติ. ทิฏฺฐํ วา อิตฺถิปุริสาทิ น โหตีติ โยชนา. ยถาวุตฺตนฺติ เกสาทิภูตุปาทายสมูหสงฺขาตํ.

เกสาทิปถวินฺติ เกสาทิสญฺญิตํ สสมฺภารปถวึ. ปุพฺพาปริยภาเวนาติ สนฺตานวเสน. อญฺญตฺถาติ ‘‘อาโปกาย’’นฺติ เอวมาทีสุ.

อชฺฌตฺตพหิทฺธาติ สปรสนฺตาเน กาโย วุตฺโตติ. ‘‘กาโย’’ติ เจตฺถ สมฺมสนุปคา รูปธมฺมา อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อชฺฌตฺตพหิทฺธาธมฺมาน’’นฺติ. ฆฏิตํ เอกาพทฺธํ อารมฺมณํ ฆฏิตารมฺมณํ, เอการมฺมณภูตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอกโต อารมฺมณภาโว นตฺถี’’ติ.

อนฺโตโอลียนา อนฺโตสงฺโกโจ อนฺตราโวสานํ.

ทฺวีหีติ อภิชฺฌาวินยโทมนสฺสวินเยหิ.

สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สติสมฺปชญฺญํ, เตน. เอเตน กรณภูเตน. วิปกฺขธมฺเมหิ อนนฺตริตตฺตา อวิจฺฉินฺนสฺส. ตสฺส สพฺพตฺถิกกมฺมฏฺฐานสฺส.

กายานุปสฺสนาอุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เวทนานุปสฺสนาทิอุทฺเทสวณฺณนา

สุขาทีนนฺติ สุขทุกฺขาทุกฺขมสุขานํ.

รูปาทิอารมฺมณนานตฺตเภทานํ วเสน โยเชตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ตถา จ เสเสสุปิ. สวตฺถุกาวตฺถุกาทีติ อาทิ-สทฺเทน หีนาทิโยนิอาทิเภทํ สงฺคณฺหาติ. วิสุํ วิสุํ น วตฺตพฺพนฺติ โจทนํ ทสฺเสตีติ โยชนา. เอกตฺถาติ กายาทีสุ เอกสฺมึ. ปุริมโจทนายาติ ‘‘ปุพฺเพ ปหีนตฺตา ปุน ปหานํ น วตฺตพฺพ’’นฺติ โจทนาย. ปหีนนฺติ วิกฺขมฺภิตํ. ปฏิปกฺขภาวนายาติ มคฺคภาวนาย. อุภยตฺถาติ อุภยโจทนาย. อุภยนฺติ ปริหารทฺวยํ. ยสฺมา ปุริมโจทนาย นานาปุคฺคลปริหาโร, นานาจิตฺตกฺขณิกปริหาโร จ สมฺภวติ, ทุติยโจทนาย ปน นานาจิตฺตกฺขณิกปริหาโรเยว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สมฺภวโต โยเชตพฺพ’’นฺติ. มคฺคสติปฏฺฐานภาวนํ สนฺธาย วุตฺตํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ กายาทีสุ.

เวทนานุปสฺสนาทิอุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

กายานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา

๓๕๖. อชฺฌตฺตาทีติ อาทิ-สทฺเทน อิธ วุตฺตา พหิทฺธาอชฺฌตฺตพหิทฺธาอนุปสฺสนปฺปการา วิย มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต วุตฺตา สมุทยธมฺมานุปสฺสิอาทิอนุปสฺสนปฺปการาปิ กายานุปสฺสนาภาวโต คหิตา อิจฺเจว เวทิตพฺพํ. ตตฺถาติ อชฺฌตฺตาทิอนุปสฺสนายํ. จุทฺทส ปการา มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต อาคตจุทฺทสปฺปการาทิเก อเปกฺขิตฺวา อิธ วุตฺตา. อชฺฌตฺตาทิปฺปกาโร เอโก ปกาโรติ อาห ‘‘เอกปฺปการนิทฺเทเสนา’’ติ. พาหิเรสูติ เอกจฺเจสุ อญฺญติตฺถิเยสุ. เตสมฺปิ หิ อานาปานาทิวเสน สมถปกฺขิกา กายานุปสฺสนา สมฺภวติ. เตนาห ‘‘เอกเทสสมฺภวโต’’ติ.

ตจสฺส จ อตจปริจฺฉินฺนตา ตเจน อปริจฺฉินฺนตา อตฺถีติ โยชนา. ‘‘ทีฆพาหุ นจฺจตู’’ติอาทีสุ วิย อญฺญปทตฺเถปิ สมาเส อวยวปทตฺถสงฺคโห ลพฺภเตวาติ วุตฺตํ ‘‘กาเยกเทสภูโต ตโจ คหิโต เอวา’’ติ. ตจปฏิพทฺธานํ นขทนฺตนฺหารุมํสานํ, ตจปฏิพทฺธานํ ตทนุปฺปวิฏฺฐมูลานํ เกสโลมานํ, ตปฺปฏิพทฺธปฏิพทฺธานํ อิตเรสํ สมูหภูโต สพฺโพ กาโย ‘‘ตจปริยนฺโต’’เตฺวว วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตปฺปฏิพทฺธา’’ติอาทิมาห. อตฺถิ เกสา, อตฺถิ โลมาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อตฺถีติ ปุถุตฺตวาจี เอกํ นิปาตปทํ, น กิริยาปทํ. กิริยาปทตฺเต หิ สนฺตีติ วตฺตพฺพํ สิยา, วจนวิปลฺลาเสน วา วุตฺตนฺติ.

กมฺมฏฺฐานสฺส วาจุคฺคตกรณาทินา อุคฺคณฺหนํ อุคฺคโห. โกฏฺฐาสปาฬิยา หิ วาจุคฺคตกรณํ, มนสิกิริยาย เกสาทีนํ วณฺณาทิโต อุปธารณสฺส จ ปคุณภาวาปาทนํ อิธ อุคฺคโห. เยน ปน นเยน โยคาวจโร ตตฺถ กุสโล โหติ, โส วิธีติ วุตฺโต.

ปุริเมหีติ ปุริมปุริเมหิ ปญฺจกฉกฺเกหิ สมฺพนฺโธ วุตฺโต. ‘‘มํสํ…เป… วกฺก’’นฺติ หิ อนุโลมโต วกฺกปญฺจกสฺส ปุน ‘‘วกฺกํ…เป… เกสา’’ติ วกฺกปญฺจกสฺส, ตจปญฺจกสฺส จ ปฏิโลมโต สชฺฌายกฺกโม สมฺพนฺโธ ทสฺสิโต. สฺวายํ สชฺฌาโยติ สมฺพนฺโธ. วิสุํ ติปญฺจาหนฺติ อนุโลมโต ปญฺจาหํ, ปฏิโลมโต ปญฺจาหํ, อนุโลมปฏิโลมโต ปญฺจาหนฺติ เอวํ ปญฺจกฉกฺเกสุ ปจฺเจกํ ติปญฺจาหํ. ปุริเมหิ เอกโต ติปญฺจาหนฺติ ตจปญฺจกาทีหิ สทฺธึ อนุโลมโต วกฺกปญฺจกาทีนิ เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตนเยเนว ติปญฺจาหํ. อาทิอนฺตทสฺสนวเสนาติอาทิภูตสฺส อนุโลมโต สชฺฌายสฺส, อนุโลมปฏิโลมโต สชฺฌาเย อนฺตภูตสฺส ปฏิโลมโต สชฺฌายสฺส ทสฺสนวเสน. เตนาห ‘‘อนุโลม…เป… อนฺติโม’’ติ. เอตมฺปีติ ยทิทํ ปุริเมหิ สทฺธึ ปจฺฉิมสฺส ปญฺจกาทิโน เอกโต สชฺฌายกรณํ, ปญฺจกาทีนํ ปจฺเจกํ อนุโลมาทินา สชฺฌายปฺปการโต อญฺโญ สชฺฌายปฺปกาโร เอโสติ อตฺโถ. ทฺวินฺนํ หตฺถานํ เอกมุขา อญฺญมญฺญสมฺพนฺธา ฐปิตา องฺคุลิโย อิธ หตฺถสงฺขลิกาติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘องฺคุลิปนฺตี’’ติ. อสุภลกฺขณํ เกสาทีนํ ปฏิกฺกูลภาโว. ถทฺธาทิภาโว ธาตุลกฺขณํ.

อตฺตโน โกฏฺฐาโส, สมาโน วา โกฏฺฐาโส สโกฏฺฐาโส, ตตฺถ ภโว สโกฏฺฐาสิโก, กมฺมฏฺฐานํ.

กายานุปสฺสนํ หิตฺวาติ อสุภโต วา ธาตุโต อนุปสฺสนํ มนสิการํ อกตฺวา. ปุพฺเพ วิย ปริยนฺตตาลญฺจ อาทิตาลญฺจ อคนฺตฺวา.

สมาธานาทิวิเสสโยเคน อธิกํ จิตฺตนฺติ อธิจิตฺตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมถวิปสฺสนาจิตฺต’’นฺติ. มนสิกรณํ จิตฺตนฺติ เอกนฺตํ สมาธินิมิตฺตสฺเสว สมนฺนาหารกํ จิตฺตํ. วิกฺเขปวเสน จิตฺตสฺส นานารมฺมเณ วิสฏปฺปวตฺติ อิธ ปภญฺชนํ, สมาธาเนน ตทภาวโต น จ ปภญฺชนสภาวํ.

สกฺขิภวนตา ปจฺจกฺขการิตา. ปุพฺพเหตาทิเกติ อาทิ-สทฺเทน ตทนุรูปมนสิการานุโยคาทึ สงฺคณฺหาติ.

สมปฺปวตฺตนฺติ ลีนุทฺธจฺจรหิตํ. ตถาปวตฺติยาติ มชฺฌิมสมถนิมิตฺตํ ปฏิปตฺติยา, ตตฺถ จ ปกฺขนฺทเนน สิทฺธาย ยถาวุตฺตสมปฺปวตฺติยา. ปญฺญาย โตเสตีติ ยายํ ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนา, อินฺทฺริยานํ เอกรสตา, ตทุปควีริยวาหนา, อาเสวนาติ อิมาสํ สาธิกา ภาวนาปญฺญา, ตาย อธิจิตฺตํ โตเสติ ปหฏฺฐํ กโรติ. ยถาวุตฺตวิเสสสิทฺธิยาว หิ ตํสาธิกาย ปญฺญาย ตํ จิตฺตํ สมฺปหํสิตํ นาม โหติ. เอวํ สมฺปหํสนฺโต จ ยสฺมา สพฺพโส ปริพนฺธวิโสธเนน ปญฺญาย จิตฺตํ โวทาเปตีติ จ วุจฺจติ, ตสฺมา ‘‘สมุตฺเตเชติ จา’’ติ วุตฺตํ. นิรสฺสาทนฺติ ปุพฺเพนาปรํ วิเสสาลาเภน ภาวนารสวิรหิตํ. สมฺปหํเสตีติ ภาวนาย จิตฺตํ สมฺมา ปหาเสติ ปโมเทติ. สมุตฺเตเชตีติ สมฺมา ตตฺถ อุตฺเตเชติ.

อาสโย ปวตฺติฏฺฐานํ.

ววตฺถิตตนฺติ อสํกิณฺณตํ.

อนฺโตติ อพฺภนฺตเร โกฏฺฐาเส. สุขุมนฺติ สุขุมนฺหารุอาทึ สนฺธาย วทติ.

ตาลปฏฺฏิกา ตาลปตฺตวิลิเวหิ กตกฏสารโก.

คณนาย มตฺตา-สทฺโท กติปเยหิ อูนภาวทีปนตฺถํ วุจฺจติ. ทนฺตฏฺฐิวชฺชิตานิ ตีหิ อูนานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ. ตสฺมา ‘‘ติมตฺตานี’’ติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘อติเรกติสตอฏฺฐิกสมุสฺสย’’นฺติ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๒) วุตฺตํ, ตํ ทนฺตฏฺฐีนิปิ คเหตฺวา สพฺพสงฺคาหิกนเยน วุตฺตํ. ‘‘โคปฺผกฏฺฐิกาทีนิ อวุตฺตานี’’ติ น วตฺตพฺพํ ‘‘เอเกกสฺมึ ปาเท เทฺว โคปฺผกฏฺฐีนี’’ติ วุตฺตตฺตา, ‘‘อานิสทฏฺฐิอาทีนี’’ติ ปน วตฺตพฺพํ.

เตน อฏฺฐินาติ อูรุฏฺฐินา.

มรุมฺเปหีติ มรุมฺปจุณฺเณหิ.

สุสมาหิตจิตฺเตน เหตุภูเตน. นานารมฺมณวิปฺผนฺทนวิรเหนาติ นานารมฺมณภาเวน วิปฺผนฺทนํ นานารมฺมณวิปฺผนฺทนํ, เตน วิรเหน. อนติกฺกนฺตปีติสุขสฺส ฌานจิตฺตสฺส. ตํสมงฺคีปุคฺคลสฺส วา.

ปฏิกฺกูลธาตุวณฺณวิเสสนฺติ ปฏิกฺกูลวิเสสํ, ธาตุวิเสสํ, วณฺณกสิณวิเสสํ. วกฺกปญฺจกาทีสุ ปญฺจสุ วิสุํ, เหฏฺฐิเมหิ เอกโต จ สชฺฌาเย ฉนฺนํ ฉนฺนํ ปญฺจาหานํ วเสน ปญฺจ มาสา ปริปุณฺณา ลพฺภนฺติ, ตจปญฺจเก ปน วิสุํ ติปญฺจาหเมวาติ อาห ‘‘อทฺธมาเส อูเนปี’’ติ. มาสนฺตรคมนํ สชฺฌายสฺส สตฺตมาทิมาสคมนํ.

ยเมนฺตนฺติ พนฺเธนฺตํ.

‘‘นีลํ ปีต’’นฺติอาทินา สงฺฆาเฏ นีลาทิววตฺถานํ ตํนิสฺสยตฺตา มหาภูเต อุปาทายาติ อาห ‘‘มหาภูตํ…เป… ทุคฺคนฺธนฺติอาทินา’’ติ. อุปาทายรูปํ มหาภูเตน ปริจฺฉินฺนนฺติ โยชนา. ตสฺสาติ อุปาทารูปสฺส. ตโตติ มหาภูตโต. ฉายาย อาตปปจฺจยภาโว อาตโป ปจฺจโย เอติสฺสาติ, อาตปสฺส ฉายาย อุปฺปาทกภาโว ฉายาตปานํ อาตปปจฺจยฉายุปฺปาทกภาโว. เตน อุปฺปาเทตพฺพอุปฺปาทกภาโว อญฺญมญฺญปริจฺเฉทกตาติ ทสฺเสติ. อายตนานิ จ ทฺวารานิ จาติ ทฺวาทสายตนานิ, ตเทกเทสภูตานิ ทฺวารานิ จ.

สปฺปจฺจยภาวาติ สปฺปจฺจยตฺตา.

ยถาวุตฺเตน อากาเรนาติ ‘‘อิติ อิทํ สตฺตวิธํ อุคฺคหโกสลฺลํ สุคฺคหิตํ กตฺวา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๖), ‘‘อิมํ ปน กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิตุกาเมนา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๖) วา วุตฺตปฺปกาเรน วิธินา. ‘‘อวิเสสโต ปน สาธารณวเสน เอวํ เวทิตพฺพา’’ติ, ‘‘อิโต ปฏฺฐายา’’ติ จ วทนฺติ. วณฺณาทิมุเขนาติ วณฺณปฏิกฺกูลสุญฺญตามุเขน. อุปฏฺฐานนฺติ กมฺมฏฺฐานสฺส อุปฏฺฐานํ, โย อุคฺคโหติ วุตฺโต. เอตฺถาติ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานปฐมชฺฌานวิปสฺสนาสุ เอกสฺมึ สนฺธียติ. เกน? กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรเนว, ตสฺมา อุคฺคโหว สนฺธิ อุคฺคหสนฺธีติ เวทิตพฺพํ.

อุฏฺฐานกํ อุปฺปชฺชนกํ. สาติเรกานิ ฉ อมฺพณานิ กุมฺภํ. ตโตติ มุขโธวนขาทนโภชนกิจฺจโต. นิวตฺตตีติ อรหตฺตาธิคเมน อจฺจนฺตนิวตฺติวเสน นิวตฺตติ.

กมฺมเมวาติ มนสิการกมฺมเมว. อารมฺมณนฺติ ปุพฺพภาคภาวนารมฺมณํ.

ตถาติ วนมกฺกโฏ วิย.

เอกนฺติ เอกํ โกฏฺฐาสํ.

สตฺตคหณรหิเตติ สตฺตปญฺญตฺติมฺปิ อนามสิตฺวา เทสิตตฺตา วุตฺตํ. สสนฺตานตาย อหํการวตฺถุมฺหิ อปฺปหีนมานสฺส ปหีนาการํ สนฺธายาห ‘‘วิทฺธสฺตาหํกาเร’’ติ. ตตฺถาติ ปรสฺส กาเย.

๓๕๗. อาทิมฺหิ เสวนา มนสิการสฺส อุปฺปาทนา อารมฺโภ.

๓๖๒. คมิตาติ วิคมิตา.

กายานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เวทนานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา

๓๖๓. สมฺปชานสฺสาติ สมฺมา ปกาเรหิ ชานนฺตสฺส, วตฺถารมฺมเณหิ สทฺธึ สุขสามิสาทิปฺปกาเรหิ อวิปรีตํ เวทนํ ชานนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ปุพฺพภาคภาวนา โวหารานุสาเรเนว ปวตฺตตีติ อาห ‘‘โวหารมตฺเตนา’’ติ. เวทยามีติ ‘‘อหํ เวทยามี’’ติ อตฺตุปนายิกา วุตฺตาติ, ปริญฺญาตเวทโนปิ วา อุปฺปนฺนาย สุขเวทนาย โลกโวหาเรน ‘‘สุขํ เวทนํ เวทยามี’’ติ ชานาติ, โวหรติ จ, ปเคว อิตโร. เตนาห ‘‘โวหารมตฺเตน วุตฺต’’นฺติ.

อุภยนฺติ วีริยสมาธึ. สห โยเชตฺวาติ สมธุรกิจฺจโต อนูนาธิกํ กตฺวา. อตฺถธมฺมาทีสุ สมฺโมหวิทฺธํสนวเสน ปวตฺตา มคฺคปญฺญา เอว โลกุตฺตรปฏิสมฺภิทา.

วณฺณมุขาทีสุ ตีสุปิ มุเขสุ. ปริคฺคหสฺสาติ อรูปปริคฺคหสฺส. ‘‘วตฺถุ นาม กรชกาโย’’ติ วจเนน นิวตฺติตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จกฺขาทีนิ ฉ วตฺถูนี’’ติ อาห. อญฺญมญฺญุปตฺถมฺเภน ฐิเตสุ ทฺวีสุ นฬกลาเปสุ เอกสฺส อิตรปฏิพทฺธฏฺฐิติตา วิย นามกายสฺส รูปกายปฏิพทฺธวุตฺติตาทสฺสนเญฺหตํ นิสฺสยปจฺจยวิเสสทสฺสนนฺติ.

เตสนฺติ เยสํ ผสฺสวิญฺญาณานิ ปากฏานิ, เตสํ. อญฺเญสนฺติ ตโต อญฺเญสํ, เยสํ ผสฺสวิญฺญาณานิ น ปากฏานิ. สุขทุกฺขเวทนานํ สุวิภูตวุตฺติตาย วุตฺตํ ‘‘สพฺเพสํ วิเนยฺยานํ เวทนา ปากฏา’’ติ. วิลาเปตฺวา วิลาเปตฺวาติ สุวิสุทฺธํ นวนีตํ วิลาเปตฺวา สีติภูตํ อติสีตเล อุทเก ปกฺขิปิตฺวา ปตฺถินฺนํ ฐิตํ มตฺเถตฺวา ปริปิณฺเฑตฺวา ปุน วิลาเปตฺวาติ สตวารํ เอวํ กตฺวา.

ตตฺถาปีติ ยตฺถ อรูปกมฺมฏฺฐานํ เอว…เป… ทสฺสิตํ, ตตฺถาปิ. เยสุ สุตฺเตสุ ตทนฺโตคธํ รูปกมฺมฏฺฐานนฺติ โยชนา.

เวทนานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จิตฺตานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา

๓๖๕. กิเลสสมฺปยุตฺตานํ น วิสุทฺธตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิตเรหิปีติ อตฺตนา สมฺปยุตฺตกิเลสโต อิตเรหิปิ อสมฺปยุตฺเตหิ. วิสุํ วจนนฺติ อญฺญากุสลโต วิสุํ กตฺวา วจนํ. วิสิฏฺฐคฺคหณนฺติ วิสิฏฺฐตาคหณํ, อาเวณิกสโมหตาทสฺสนนฺติ อตฺโถ, ยโต ตทุภยํ โมมูหจิตฺตนฺติ วุจฺจติ.

จิตฺตานุปสฺสนานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ธมฺมานุปสฺสนานิทฺเทโส

ก. นีวรณปพฺพวณฺณนา

๓๖๗. เอกสฺมึ ยุเค พทฺธโคณานํ วิย เอกโต ปวตฺติ ยุคนทฺธตา.

คหณากาเรนาติ อสุเภปิ อารมฺมเณ ‘‘สุภ’’นฺติ คหณากาเรน. นิมิตฺตนฺติ จาติ สุภนิมิตฺตนฺติ จ วุจฺจตีติ โยชนา. เอกํเสน สตฺตา อตฺตโน อตฺตโน หิตสุขเมว อาสีสนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อากงฺขิตสฺส หิตสุขสฺสา’’ติ. อนุปาโย เอว จ หิตวิสิฏฺฐสฺส สุขสฺส อโยนิโสมนสิกาโร, อากงฺขิตสฺส วา ยถาธิปฺเปตสฺส หิตสุขสฺส อนุปายภูโต. อวิชฺชนฺธา หิ ตาทิเสปิ ปวตฺตนฺตีติ. นิปฺผาเทตพฺเพติ อโยนิโสมนสิกาเรน นิพฺพตฺเตตพฺเพ กามจฺฉนฺเทติ อตฺโถ.

ตทนุกูลตฺตาติ เตสํ อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ, ‘‘อสุภ’’นฺติ จ ปวตฺตานํ อโยนิโสมนสิการโยนิโสมนสิการานํ อนุกูลตฺตา. รูปาทีสุ อนิจฺจาทิอภินิเวสสฺส, อนิจฺจสญฺญาทีนญฺจ ยถาวุตฺตมนสิการูปนิสฺสยตา ตทนุกูลตา.

อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ โส อุปฺปาเทตีติ สมฺพนฺโธ. ตพฺพิปริณามสฺสาติ โภชนปริณามสฺส นิสฺสนฺทาทิกสฺส. ตทาธารสฺสาติ อุทรสฺส, กายสฺเสว วา. โสติ โภชเนมตฺตญฺญู. สุตฺตนฺตปริยาเยน กามราโค ‘‘กามจฺฉนฺทนีวรณ’’นฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อภิธมฺมปริยาเยนา’’ติ. อภิธมฺเม หิ ‘‘นีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นีวรโณ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นปุเรชาตปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๘.๘) เอตสฺส วิภงฺเค ‘‘อรูเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรณํ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิวจนโต ภวราโคปิ กามจฺฉนฺทนีวรณํ วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. เตนาห ‘‘สพฺโพปิ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณ’’นฺติ.

สีมาเภเท กเตติ อตฺตาทิมริยาทาย ภินฺนาย, อตฺตาทีสุ สพฺพตฺถ เอกรูปาย เมตฺตาภาวนายาติ อตฺโถ. วิหาราทิอุทฺเทสรหิตนฺติ วิหาราทิปเทสปริจฺเฉทรหิตํ. อุคฺคหิตาย เมตฺตาย. อฏฺฐวีสติวิธาติ อิตฺถิอาทิวเสน สตฺตวิธา ปจฺเจกํ อเวราทีหิ โยชนาวเสน อฏฺฐวีสติวิธา. สตฺตาทิอิตฺถิอาทิอเวราทิโยเคนาติ เอตฺถ สตฺตาทิอเวราทิโยเคน วีสติ, อิตฺถิอาทิอเวราทิโยเคน อฏฺฐวีสตีติ อฏฺฐจตฺตารีสํ เอกิสฺสา ทิสาย. ตถา เสสทิสาสุปีติ สพฺพา สงฺคเหตฺวา อาห ‘‘อสีตาธิกจตุสตปฺปเภทา’’ติ.

กตากตานุโสจนญฺจ น โหตีติ โยชนา. ‘‘พหุกํ สุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๔.๖) พหุสฺสุตตา นวงฺคสฺส สาสนสฺส วเสน เวทิตพฺพา, น วินยมตฺตสฺเสวาติ วุฑฺฒตํ ปน อนเปกฺขิตฺวา อิจฺเจว วุตฺตํ, น พหุสฺสุตตญฺจาติ.

ติฏฺฐติ อนุปฺปนฺนา วิจิกิจฺฉา เอตฺถ เอเตสุ ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธาน’’นฺติอาทิกาย (ม. นิ. ๑.๑๘; ส. นิ. ๒.๒๐) ปวตฺติยา อเนกเภเทสุ ปุริมุปฺปนฺเนสุ วิจิกิจฺฉาธมฺเมสูติ เต ฐานียา วุตฺตา.

อฏฺฐวตฺถุกาปีติ น เกวลํ โสฬสวตฺถุกา, นาปิ รตนตฺตยวตฺถุกา จ, อถ โข อฏฺฐวตฺถุกาปิ. รตนตฺตเย สํสยาปนฺนสฺส สิกฺขาทีสุ กงฺขาสมฺภวโต, ตตฺถ นิพฺเพมติกสฺส ตทภาวโต จ เสสวิจิกิจฺฉานํ รตนตฺตยวิจิกิจฺฉามูลิกตา ทฏฺฐพฺพา. อนุปวิสนํ ‘‘เอวเมต’’นฺติ สทฺทหนวเสน อารมฺมณสฺส ปกฺขนฺทนํ.

นีวรณปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ข. โพชฺฌงฺคปพฺพวณฺณนา

เตนาติ อตฺถสนฺนิสฺสิตคฺคหเณน.

ปจฺจยวเสน ทุพฺพลภาโว มนฺทตา.

ปพฺพตปเทสวนคหนนฺตริโตปิ คาโม น ทูเร, ปพฺพตํ ปริกฺขิปิตฺวา คนฺตพฺพตาย อาวาโส อรญฺญลกฺขณูเปโต, ตสฺมา มํสโสเตเนว อสฺโสสีติ วทนฺติ.

สมฺปตฺติเหตุตาย ปสาโท สิเนหปริยาเยน วุตฺโต.

อินฺทฺริยานํ ติกฺขภาวาปาทนํ เตชนํ. โตสนํ ปโมทนํ.

โพชฺฌงฺคปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สมถวิปสฺสนาวเสน ปฐมสฺส สติปฏฺฐานสฺส, สุทฺธวิปสฺสนาวเสน อิตเรสํ. อาคมนวเสน วุตฺตํ อญฺญถา มคฺคสมฺมาสติยา กถํ กายารมฺมณตา สิยาติ อธิปฺปาโย. กายานุปสฺสิอาทีนํ จตุพฺพิธานํ ปุคฺคลานํ วุตฺตานํ. เตนาห ‘‘น หิ สกฺกา เอกสฺส…เป… วตฺตุ’’นฺติ. อเนกสติสมฺภวาวโพธปสงฺคาติ เอกจิตฺตุปฺปาเทน อเนกิสฺสา สติยา สมฺภวสฺส, สติ จ ตสฺมึ อเนกาวโพธสฺส จ อาปชฺชนโต. สกิจฺจปริจฺฉินฺเนติ อตฺตโน กิจฺจวิเสสวิสิฏฺเฐ. ธมฺมเภเทนาติ อารมฺมณเภทวิสิฏฺเฐน ธมฺมวิเสเสน. น ธมฺมสฺส ธมฺโม กิจฺจนฺติ เอกสฺส ธมฺมสฺส อญฺญธมฺโม กิจฺจํ นาม น โหติ ตทภาวโต. ธมฺมเภเทน ธมฺมสฺส วิภาเคน. ตสฺส เภโทติ ตสฺส กิจฺจสฺส เภโท นตฺถิ. ตสฺมาติ ยสฺมา นยิธ ธมฺมสฺส วิภาเคน กิจฺจเภโท อิจฺฉิโต, กิจฺจเภเทน ปน ธมฺมวิภาโค อิจฺฉิโต, ตสฺมา. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกาวา’’ติอาทิ.

สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

๓๗๔. ‘‘กาเย กายานุปสฺสี’’ติ อิทํ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน สติปฏฺฐานวิเสสนํ, ตญฺจ อาคมนสิทฺธํ, อญฺญถา ตสฺส อสมฺภวโตติ อาห ‘‘อาคมนวเสน…เป… เทเสตฺวา’’ติ. ปุคฺคลํ อนามสิตฺวาติ ‘‘กาเย กายานุปสฺสี’’ติ เอวํ ปุคฺคลํ อคฺคเหตฺวา. ตถา อนามสนโต เอว อาคมนวิเสสนํ อกตฺวา. นยทฺวเยติ อนุปสฺสนานโย, สุทฺธิกนโยติ เอตสฺมึ นยทฺวเย.

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สติปฏฺฐานวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.