๑. ทุกฺขสจฺจนิทฺเทโส

ชาตินิทฺเทสวณฺณนา

๑๙๐. ‘‘ชาติอาทินิทฺเทเส’’ติ อิมินา ‘‘ตตฺถา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วทติ. ทุกฺขมาติกาติ ทุกฺขทุกฺขาทีนํ ทุกฺขวิเสสานํ อุทฺเทโส. ปททฺวเยติ ‘‘ปริยายทุกฺขํ, นิปฺปริยายทุกฺข’’นฺติ เอตสฺมึ ปททฺวเย.

ทุกฺขตฺตาเยวาติ นิปฺปริยายทุกฺขตํ วทติ. สภาเวน นามํ วิเสเสตีติ อนฺวตฺถสญฺญตํ ทสฺเสติ. ปุริเมน สภาวทุกฺขวาจเกน ทุกฺขสทฺเทน. โส หิ วิเสสนํ อวจฺเฉทกภาวโต ปจฺฉิมํ สงฺขารทุกฺขฏฺฐํ วิเสเสติ. โส หิ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณตฺตา อวจฺฉินฺทิตพฺโพ. เตนาติ วิปริณามอธิฏฺฐานาทิปการวิเสเสน.

เทเสตพฺพสฺส อตฺถสฺส สงฺขิปนํ อิธ สงฺเขโป, โส จ ตพฺพิภาคานํ สาธารณภาโวติ อาห ‘‘สงฺเขโป สามญฺญ’’นฺติ. อนฺโตกริตฺวาติ อนฺโตคเธ กตฺวา, สงฺคเหตฺวา วา. อุภยถาปีติ สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ. สาธารณภาคานํ วิภชนํ วิภาโค, วิตฺถาโรติ อาห ‘‘วิตฺถาโร ปน วิเสโส’’ติ. วิเสสนฺตรนิวตฺตโกติ วิภาคนฺตราสงฺคาหโก.

๑๙๑. อปรตฺถาติ ภุมฺมวจนํ สามิอตฺเถ ยถา ‘‘สพฺพตฺถ ปาทก’’นฺติ อาห ‘‘สามิอตฺเถปิ หิ อปรตฺถสทฺโท สิชฺฌตี’’ติ. สิทฺธิ ปน ‘‘อิตราหิปิ ทิสฺสตี’’ติ อิมินา เวทิตพฺพา. ยสฺมา จ เอวํ สทฺโท สมฺภวติ, ตสฺมา ปาฬิยํ สามิวเสน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ภุมฺมวเสน ทสฺสิตนฺติ ทีเปนฺโต ‘‘เตสํ เตสนฺติ วา’’ติอาทิมาห. อปรสฺสาติ อปรสฺส สตฺตสฺส. มนุสฺสาทิเภโท อุปปตฺติภโว คติ, ตพฺพิเสสภูตา ขตฺติยาทิสามญฺญาธิฏฺฐานา ขนฺธา ชาตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจคติวเสนา’’ติอาทิมาห.

ติณากาโรติ ติณวิกปฺโป, ติณวิเสโสติ อตฺโถ. เอวนฺติ นิทสฺสเน. เตน วุตฺตปฺปการํ ปฐมํ วิญฺญาณปาตุภาวํ ปจฺจามสติ. ตทุปาทายาติ ตโต ปฏฺฐาย. อริยภาวกรณตฺตาติ อริยภาวการณตฺตา. กโรตีติ หิ กรณํ. อริยสทิสตฺตา วา อริยสีลํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกานมฺปิ หิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ อริยสีลสทิสํ. อาการวิการาติ อุปฺปชฺชนาทิอาการวิกติโย. สหุปฺปาทกาติ อุปฺปาทสหิตา อุปฺปาทาวตฺถา ขนฺธา. อายตนวเสนาติ ปริปุณฺณาปริปุณฺณายตนวเสน. โยนิวเสนาติ อณฺฑชาทิโยนิวเสน. เอเกเกเนว ปเทนาติ ยถา ทุติยนเย ชาติอาทิปเทสุ ทฺวีหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ปริปุณฺณาปริปุณฺณายตนโยนิวิภาเคน สพฺพสตฺเต ปริยาทิยิตฺวา ชาติ ทสฺสิตา, น เอวมิธ. อิธ ปเนเตสุ เอเกเกเนว ปเทน อวิภาคโต สพฺพสตฺเต ปริยาทิยิตฺวา. อุภยตฺถาติ ปุริมปจฺฉิมนเยสุ ภาวนิทฺเทโสว ยุตฺโต. อนภิหิเต วิภตฺติวิธานํ, นาภิหิเตติ. ปากฏา นิพฺพตฺตีติ อภิพฺยตฺตา นิพฺพตฺติ.

ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนนฺติ เอกโวการภเว รูปายตนธมฺมายตนวเสน ทฺวินฺนํ, จตุโวการภเว มนายตนธมฺมายตนวเสน ทฺวินฺนํ. เสเสติ ปญฺจโวการภเว. ปญฺจนฺนนฺติ จกฺขุโสตมโนรูปธมฺมายตนวเสน ปญฺจนฺนํ. ตานิ หิ รูปภเว ปญฺจโวกาเร อุปปตฺติกฺขเณ อุปฺปชฺชนฺติ. กามธาตุยํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ อุปฺปชฺชมานานนฺติ โยชนา. วิกลาวิกลินฺทฺริยานนฺติ อปริปุณฺณปริปุณฺณายตนานํ สตฺตานํ. อินฺทฺริยวเสเนว หิ อายตนานํ เวกลฺลํ อิจฺฉิตพฺพํ. ตตฺถ วิกลินฺทฺริยสฺส สตฺตนฺนํ นวนฺนํ ทสนฺนํ ปุนปิ ทสนฺนํ, อิตรสฺส เอกาทสนฺนํ อายตนานํ วเสน สงฺคโห เวทิตพฺโพ. สตฺตนฺนนฺติ กายมโนรูปคนฺธรสโผฏฺฐพฺพธมฺมายตนวเสน สตฺตนฺนํ. คพฺภเสยฺยกญฺหิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นวนฺนนฺติ จกฺขุโสตสทฺทายตนวชฺชานํ นวนฺนํ. อนฺธพธิรวเสน หิทํ วุตฺตํ. ทสนฺนนฺติ จกฺขุสทฺทวชฺชานํ. ปุน ทสนฺนนฺติ โสตสทฺทวชฺชานํ. อนฺธวเสน, พธิรวเสน เจตํ ทฺวยํ วุตฺตํ. เอกาทสนฺนนฺติ สทฺทวชฺชานํ.

ตํทุกฺขภาโวติ ปริยายทุกฺขภาโว. ตตฺถ นิพฺพตฺตินิวารเณนาติ อุปฺปลปทุมาทีสุ อุปฺปตฺติปฏิกฺเขเปน อภาวกถเนน. ทุกฺขุปฺปตฺติการเณติ ทุกฺขุปฺปตฺติยา เหตุภูเต ทุกฺขุปฺปตฺติฏฺฐาเน.

มรณนิทฺเทสวณฺณนา

๑๙๓. ขนฺธเภทสฺสาติ ขนฺธวินาสสฺส. โสติ ขนฺธเภโท. ปพนฺธสมุจฺเฉโทติ ปพนฺธสฺส อจฺจนฺตสมุจฺเฉโท. ตพฺภาวโตติ สมฺมุติมรณภาวโต. ตเทกเทสภาวโตติ ตทวยวภาวโต. ตสฺเสว นามนฺติ อสมฺโมหตฺถํ วุตฺตํ สพฺพสฺสาปิ เอกกมฺมนิพฺพตฺตชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺธวิจฺเฉทภาวโต. สมฺมุติมรณเมว หิ ชาติกฺขยมรณํ, ตํ ปน ชาติกฺขยมรณํ อุปกฺกมมรณํ, สรสมรณนฺติ ทุวิธํ. ตตฺถ สรสมรณมฺปิ อายุกฺขยมรณํ, ปุญฺญกฺขยมรณนฺติ ทุวิธํ. เอวเมเตสํ ตเทกเทสตา เวทิตพฺพา. ยญฺเจตฺถ อุปกฺกมมรณํ, ตํ อกาลมรณํ. สรสมรณํ กาลมรณํ. มรเณน สตฺตา ยถาลทฺธอตฺตภาเวน วิยุชฺชนฺตีติ อาห ‘‘สมฺปตฺติภวกฺขนฺเธหิ วิโยเชตี’’ติ.

การณตฺโถติ มูลตฺโถ. มูลญฺหิ ‘‘อาที’’ติ วุจฺจติ ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ? สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ, ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙). เตนาห ‘‘สนฺธิพนฺธนจฺเฉทมูลกนฺติ อตฺโถ’’ติ.

ผลกิริยาคพฺภา อีทิสี เหตุกิริยาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อนฺโตคธา’’ติ. พฺยสนสฺส หิ อาปาทเกหิ อาปาทนํ อาปาเทตพฺพอาปตฺติยา สเหว สิชฺฌตีติ.

โสกนิทฺเทสวณฺณนา

๑๙๔. สุขํ หิโนติ ปวตฺตติ เอเตนาติ สุขการณํ หิตํ. โภคพฺยสนาทิปทตฺถวิเสสนฺติ โภคพฺยสนํ, สีลพฺยสนนฺติ เอวํ โภคสีลปทานํ วเสน อตฺถวิเสสํ. สมาสวิเสสนฺติ ‘‘โรโคเยว พฺยสนํ, ทิฏฺฐิ เอว พฺยสน’’นฺติ สมานาธิกรณวเสน สมาสวิเสสํ. อนฺนปานวตฺถยานาทิ ปริภุญฺชิตพฺพโต โภโคติ อธิปฺเปโต, โส จ ธมฺมสมูหภาเวน. ตพฺพินาสาติ ญาติโภคพฺยสนานิ วุตฺตานีติ เต วิการภาเวน ปญฺญาเปตพฺพตฺตา ปณฺณตฺติมตฺตา. ปรินิปฺผนฺนํ นาม ขนฺธปญฺจกํ. อตํสภาวตฺตา ปณฺณตฺติ อปรินิปฺผนฺนา, อนิปฺผนฺนา จ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อปรินิปฺผนฺนตํ สนฺธาย อนิปฺผนฺนานีติ อาหา’’ติ. น หิ ปณฺณตฺติ เกนจิ นิปฺผาทียติ. อญฺญตฺถาปิ อปรินิปฺผนฺเน อนิปฺผนฺนโวหาโร อาคโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปรินิปฺผนฺนตํเยวา’’ติอาทิมาห. กามญฺเจตฺถ อปรินิปฺผนฺนํ ‘‘อนิปฺผนฺน’’นฺติ วุตฺตํ, ‘‘นิปฺผนฺน’’นฺติ ปน น ปรินิปฺผนฺนเมว วุจฺจติ, นาปิ สพฺโพ สภาวธมฺโมติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ขนฺธวิภงฺเค จา’’ติอาทิมาห. นิปฺผนฺนตา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. อนิปฺผนฺนตา สภาวธมฺมตฺเตปิ เกนจิ น นิปฺผาทียตีติ กตฺวา.

สงฺกุจิตํ จินฺตนนฺติ ปีติโสมนสฺสปฏิปกฺขโต, โทสสมฺปโยคโต จ อารมฺมเณ อนภิรติปฺปวตฺติมาห. อนฺโต อตฺตโน นิสฺสยสฺส นิทฺทหนวเสน วา ฌานํ จินฺตนํ อนฺโตนิชฺฌานํ. สติปิ อนุโสจนภาเว อตฺตโน กตากตกุสลากุสลวิสโย มโนวิเลขภูโต วิปฺปฏิสาโร กุกฺกุจฺจํ, ยถาวุตฺตอนฺโตนิชฺฌานํ โสโกติ อุภินฺนํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

‘‘มโนทฺวารชวนกฺขเณ’’ติ ปริพฺยตฺตมนฺโตนิชฺฌานํ สนฺธายาห, อิตรํ ปน ปญฺจทฺวารชวเนสุปิ ลพฺภเตว. เตนาห ‘‘กายวิญฺญาณาที’’ติอาทิ. โทมนสฺสสฺสาติ อโสจนาการสฺส โทมนสฺสสฺส, โสจนาการสฺสาปิ วา นานาวีถิกสฺส. ตมฺปิ หิ ทุกฺขเมวาติ. อญฺญถาติ มโนทฺวารชวเน เอว คหิเต. ตตฺถาติ กายวตฺถุกมโนทฺวาริเกสุ.

ปริเทวนิทฺเทสวณฺณนา

๑๙๕. อาเทวนสทฺทํ กตฺวาติ อาเทวิตฺวา, วิลปิตฺวาติ อตฺโถ. ปุคฺคลสฺส สมฺภมภาโวติ ยสฺส สตฺตสฺส อุปฺปชฺชติ, ตสฺส อนวฏฺฐานภาโว. สมฺภมํ วา อพฺภนฺตรคตํ ตสฺส ปจฺจุปฏฺฐาเปติ ปากฏภาวกรเณนาติ สมฺภมปจฺจุปฏฺฐาโน.

มุฏฺฐีหิ โปถนาทีนิ มุฏฺฐิโปถนาทีนิ.

เยน โทมนสฺเสน. ปุพฺเพ วุตฺตทุกฺขโตติ ‘‘อตฺตโน ขนฺธํ มุฏฺฐีหิ โปเถตี’’ติอาทินา วุตฺตทุกฺขโต. ตํนิทานนฺติ ปริเทวนิทานํ.

ทุกฺขโทมนสฺสนิทฺเทสวณฺณนา

๑๙๖-๗. กายทุกฺขาภิภูตสฺส ปติการาภิลาสาย ตาทิสทุกฺขาวหปโยคกาลาทีสุ กายิกทุกฺขสฺส ตทุปนิสฺสยตา เวทิตพฺพา. เอเตน ทุกฺเขนาติ อนาถตาหตฺถปาทจฺเฉทนาทิทุกฺเขน.

อุปายาสนิทฺเทสวณฺณนา

๑๙๘. ทุกฺขฏฺฐานนิสชฺชาทีนิ ทุกฺขฏฺฐานาทีนิ. โทมนสฺสสฺส วตฺถุ โหติ อุปายาโสติ สมฺพนฺโธ.

อปฺปิยสมฺปโยคนิทฺเทสวณฺณนา

๑๙๙. อญฺญสาเปกฺขสทฺโท อสมตฺถสมาโสติ ตํ ทสฺเสติ ‘‘เยน สมาโส, น ตสฺสายํ ปฏิเสธโก อ-กาโร’’ติ.

ปจฺฉิมทฺวยนฺติ ‘‘สโมธานํ มิสฺสีภาโว’’ติ อิทํ ปททฺวยํ. ตทตฺถวเสนาติ สโมธานตฺถสฺส, มิสฺสีภาวตฺถสฺส จ วเสน สงฺขาเรสุ ลพฺภติ. อาคเตหิ จ เตหิ สงฺขาเรหิ ปุคฺคลสฺส สํโยโค โหตีติ โยชนา.

ตํคหณมตฺตนฺติ อาปาถคตารมฺมณคฺคหณมตฺตํ.

อิจฺฉานิทฺเทสวณฺณนา

๒๐๑. ตํ กาลนฺติ จุติจิตฺตนิโรธโต อุทฺธํ กาลํ. ‘‘ยมฺปี’’ติ ยํ-สทฺโท กรณตฺเถ ปจฺจตฺตนฺติ เยนปีติ อตฺโถ วุตฺโต. ‘‘ยํ อิจฺฉ’’นฺติ ยํ-สทฺโท ยทา อิจฺฉาเปกฺโข, ตทา ‘‘น ลภตี’’ติ เอตฺถ อลาภปธานาภาวโต อิจฺฉา วิเสสียตีติ อาห ‘‘อลาภวิสิฏฺฐา อิจฺฉา วุตฺตา โหตี’’ติ. ‘‘อิจฺฉํ น ลภติ ย’’นฺติ เอวํ กิริยาปรามสนภูโต ยํ-สทฺโท ยทา ‘‘น ลภตี’’ติ เอตํ อเปกฺขติ, ตตฺถ คุณภูตา อิจฺฉา, ปธานภูโต อลาโภติ อาห ‘‘ตทา อิจฺฉาวิสิฏฺโฐ อลาโภ วุตฺโต โหตี’’ติ.

หิโรตฺตปฺปรหิตา ฉินฺนิกา, ธุตฺติกาติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘ฉินฺนภินฺนคเณนาติ นิลฺลชฺเชน ธุตฺตคเณนา’’ติ. กปฺปฏิกา สิพฺพิตปิโลติกธาริโน.

อลพฺภเนยฺยอิจฺฉนฺติ อลพฺภเนยฺยวตฺถุสฺมึ อิจฺฉํ.

อุปาทานกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

๒๐๒. ตาทิสสฺส วตฺถุโน สพฺภาวาติ สามญฺญโต อนวเสสคฺคหณํ สนฺธายาห.

อติปากเฏน อติ วิย ปกาเสน ทุกฺเขนาติ อตฺโถ.

ทุกฺขสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.