๒. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

๑๕๕. ปจฺจยยุคฬวเสนาติ อชฺฌตฺติกพาหิรปจฺจยทฺวยวเสน. อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน อพฺโพการโตติ อชฺฌตฺติกวเสน เจว พาหิรวเสน จ อสงฺกรโต.

๑๖๗. วิสงฺขารนินฺนสฺสาติ นิพฺพานโปณสฺส. วินิมุตฺตสงฺขารสฺสาติ สมุจฺเฉทปฏิปสฺสทฺธิวิมุตฺตีหิ สมุเขน, ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน จ สุฏฺฐุ วินิมุตฺตสงฺขารสฺส ปรมสฺสาสภาเวน, คติภาเวน จ ปติฏฺฐานภูเต. ‘‘นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ (ปฏิ. ๓๓๙) หิ วุตฺตํ. ฐิติภาเวนาติ จ ปาโฐ. ตํสจฺฉิกรณาภาเวติ ตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณาภาเว. นีโตติ ปาปิโต, ปกาสิโตติ อตฺโถ.

จุณฺณิตนฺติ เภทิตํ. ตฺวเมว กึ น ชานาสีติ กึ ตฺวํ น ชานาสิเยวาติ อตฺโถ. ‘‘กึ ตฺวํ เอกํ นานํ ชานาสิ, กึ ตฺวํ น ชานาสิ เอวา’’ติ เอวํ วิกฺเขปํ กโรนฺตํ ปรวาทึ ‘‘นนุ ญาเต’’ติอาทินา สกวาที นิพนฺธติ. วิภชิตฺวาติ ‘‘ราคาทีนํ ขีณนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา’’ติ ภาวตฺถํ วิภชิตฺวา. ราคาทีนํ ขยา น โหนฺตีติ โยชนา. สสภาวตา จ นิพฺพานสฺส อาปนฺนา โหตีติ สมฺพนฺโธ.

นิพฺพานารมฺมณกรเณน การณภูเตน. เหตุอตฺเถ หิ อิทํ กรณวจนํ. กิเลสกฺขยมตฺตตํ วา นิพฺพานสฺส อิจฺฉโต กิเลสกฺขเยน ภวิตพฺพนฺติ โยชนา.

เอวํ กิเลสกฺขยมตฺเต นิพฺพาเน เขเปตพฺพา กิเลสา พหุวิธา นานปฺปการา, มคฺโค จ โอธิโส กิเลเส เขเปติ. สฺวายํ ‘‘กตมํ กิเลสกฺขยํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา กตเม กิเลเส เขเปตี’’ติ ปุริมปุจฺฉาทฺวยเมว วทติ. ตเทวาติ ยํ ‘‘อวิชฺชาตณฺหานํ กิญฺจิ เอกเทสมตฺตมฺปี’’ติ วุตฺตํ, ตเทว.

เอตฺถ จ ยายํ ‘‘กิเลสกฺขโยว นิพฺพาน’’นฺติ นิพฺพานสฺส อภาวตาโจทนา, ตตฺรายํ อาคมโต ยุตฺติโต จสฺส ภาวาภาววิภาวนา. ตญฺหิ ภควตา –

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ (อุทา. ๗๓; อิติวุ. ๔๓).

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, ตทายตนํ, ยตฺถ เนว ปถวี น อาโป น เตโช น วาโย’’ติ (อุทา. ๗๑) –

จ อาทินา, ตถา –

‘‘คมฺภีโร ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต อตกฺกาวจโร นิปุโณ ปณฺฑิตเวทนีโย’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗-๘) –

‘‘อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามินิญฺจ ปฏิปทํ, อนตํ, อนาสวํ, สจฺจํ, ปารํ, นิปุณํ, สุทุทฺทสํ, อชชฺชรํ, ธุวํ, อปโลกิตํ, อนิทสฺสนํ, นิปฺปปญฺจํ, สนฺตํ, อมตํ, ปณีตํ, สิวํ, เขมํ, ตณฺหากฺขยํ, อจฺฉริยํ, อพฺภุตํ, อนีติกํ, อนีติกธมฺมํ, นิพฺพานํ, อพฺยาพชฺฌํ, วิราคํ, สุทฺธึ, มุตฺตึ, อนาลยํ, ทีปํ, เลณํ, ตาณํ, สรณํ, ปรายณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปรายณคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๗๗) –

เอวมาทีหิ จ สุตฺตปเทหิ ‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา, อสงฺขตา ธมฺมา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๗), สพฺพญฺจ รูปํ อสงฺขตา จ ธาตู’’ติอาทีหิ (ธ. ส. ๑๑๙๒, ๑๑๙๘, ๑๒๐๐) อภิธมฺมปเทเสหิ จ ปรมตฺถภาเวเนว เทสิตํ. น หิ สภาววิรหิตสฺส อภาวมตฺตสฺส คมฺภีราสงฺขตาทิภาโว อพฺยากตธมฺมาทิภาโว จ ยุตฺโต, วุตฺโต จ โส. ตสฺมา น อภาวมตฺตํ นิพฺพานํ.

อปิ จายํ อภาววาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ – ยทิ กิเลสาภาโว นิพฺพานํ, สฺวายมภาโว เอโก วา สิยา อเนโก วา? ยทิ เอโก, เอเกเนว มคฺเคน กโต สจฺฉิกโต จ โหตีติ อุปริมานํ มคฺคานํ นิรตฺถกตา อาปชฺชติ. น หิ เอกํ อเนเกหิ กมฺมปฺปวตฺเตหิ สาเธตพฺพํ ทิฏฺฐํ. อถ สิยา เอโกว โส กิเลสาภาโว, น ปน มคฺเคหิ กาตพฺโพ, อถ โข สจฺฉิกาตพฺโพติ. เอวํ สติ สุฏฺฐุตรํ มคฺคสฺส นิรตฺถกตา อาปชฺชติ กิเลสานํ อปฺปหานโต. อกโรนฺโต จ มคฺโค กิเลสาภาวํ ตสฺส สจฺฉิกิริยาย กมตฺถํ สาเธยฺย, อถ มคฺคานํ สํโยชนตฺตยปฺปหานาทิปฏินิยตกิจฺจตาย ปหายกวิภาเคน กิเลสาภาวเภโท, เอวํ สติ วินา สภาวเภทํ พหุภาโว นตฺถีติ พหุภาวตาปเทเสนสฺส สสภาวตา อาปนฺนา. อถาปิ สิยา ‘‘เยสํ อภาโว, เตสํ พหุภาเวน พหุภาโวปจาโร’’ติ, เอวํ สติ เยสํ อภาโว, เตสํ สภาวตาย สสภาโวปจาโรปิ สิยา. ตถา เตสํ กิเลสสงฺขตาทิตาย กิเลสสงฺขตาทิภาวา จ สิยุํ, น เจตํ ยุตฺตนฺติ น เตสํ พหุภาโวปจาโร ยุตฺโต. เอกภาโวปิ จสฺส อสภาวตาย เอว วตฺตุํ น สกฺกาติ เจ? น, อภาวสามญฺญโต, อภาวสามญฺเญน อเภทสมญฺญาย เอกตฺตนิทฺเทโส. สติ จ เอกตฺเต ปุพฺเพ วุตฺตโทสานติวตฺติ.

พหุภาเว จ สสภาวตา สิทฺธา. ยทิปิ สิยา ยถา พหุภาโว สสภาวตํ, เอวํ สามญฺเญน สสภาวตา พหุภาวํ น พฺยภิจเรยฺยาติ สสภาวปกฺเขปิ นิพฺพานสฺส พหุภาโว อาปชฺชตีติ? ตํ น, กสฺมา? ตถา สามญฺญาเภทโต. น หิ เอวํ วตฺตุํ ลพฺภา ยถา ขรภาโว สสภาวตํ น พฺยภิจรติ, เอวํ สสภาวตาปิ ขรภาวํ น พฺยภิจเรยฺยาติ. เอวญฺหิ สติ ตทญฺญสพฺพธมฺมาภาวปฺปสงฺโค สิยา, ตสฺมา พหุภาโว สสภาวตาเปกฺโข, น สสภาวตา พหุภาวาเปกฺขาติ น สสภาวสฺส นิพฺพานสฺส พหุภาวาปตฺติ. ‘‘เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุตียมตฺถิ (สุ. นิ. ๘๙๐; มหานิ. ๑๑๙), เอกา นิฏฺฐา น ปุถุนิฏฺฐา’’ติอาทิวจนโต.

อปิ เจตฺถ กิเลสาภาโว นาม ราคาทีนํ สมุจฺเฉโท อจฺจนฺตปฺปหานํ อนุปฺปาทนิโรโธ. ตสฺส จ เอกตฺเต เอเกเนว มคฺเคน สาเธตพฺพตา กิจฺจวิเสสาภาวโตติ ทสฺสนาทิมคฺควิภาโค น สิยา. อิจฺฉิโต จ โส โอธิโสว กิเลสานํ ปหาตพฺพตฺตา. โส จ มคฺควิภาโค สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ นาติติกฺขติกฺขติกฺขตรติกฺขตมภาเวน เอกสฺมิมฺปิ สมุจฺเฉทปฺปหานโยคฺยภาเว สจฺฉิกิริยาวิเสเสน โหตีติ นิพฺพานสฺส สสภาวตายเยว ยุตฺโต. อภาโว ปน กิเลสานํ มคฺเคน กาตพฺโพ สิยา ‘‘มา มคฺคสฺส นิรตฺถกตา อโหสี’’ติ, น สจฺฉิกาตพฺโพ. โก หิ ตสฺส สภาโว, โย เตน สจฺฉิกริเยยฺย. โส จ กิเลสาภาโว เอเกเนว มคฺเคน สาเธตพฺโพ สิยา, น จตูหิ ‘‘มา จตุภาวนิพฺพานตาปตฺติ, นิพฺพานวิเสสาปตฺติ จ อโหสี’’ติ. ตโต ทสฺสนาทิมคฺควิภาโค น สิยาติ สพฺพํ อาวตฺตติ.

ยทิ จ อภาโว ภาวสฺส สิยาติ ตสฺส ภาวธมฺมตา อิจฺฉิตา, เอวํ สติ ยถา สงฺขตธมฺมสฺส ตสฺส ชรามรณาทีนํ วิย สงฺขตธมฺมตาปิ อาปนฺนา, เอวํ พหูนํ กิเลสานํ ธมฺมสฺส ตสฺส พหุภาวาทิปฺปสงฺโคปิ ทุนฺนิวาโรติ อตํสภาวสฺส อสงฺขตสฺเสกสฺส สสภาวสฺส นิพฺพานภาโว เวทิตพฺโพ.

ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๑๕, ๓๓๐) วุตฺตนฺติ? ขเยน อธิคนฺตพฺพตฺตา. ขโย หิ อริยมคฺโค. ยถาห ‘‘ขเย ญาณํ, อนุปฺปาเท ญาณ’’นฺติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๔๒). เตน ราคาทิกฺขยปริยาเยน อริยมคฺเคน อธิคนฺตพฺพโต ‘‘ปรมตฺถํ คมฺภีรํ นิปุณํ ทุทฺทสํ ทุรนุโพธํ นิพฺพานํ ราคาทิกฺขโย’’ติ วุตฺตํ. ราคาทิปฺปหานมุเขน วา ตถา ปตฺตพฺพโต, ยถา อญฺญตฺถาปิ วุตฺตํ ‘‘มทนิมฺมทฺทโน ปิปาสวินโย’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

อปิจ ยถา ปริญฺเญยฺยตาย สอุตฺตรานํ กามานํ รูปานญฺจ ปฏิปกฺขภูตํ ตพฺพิธุรสภาวํ นิสฺสรณํ ปญฺญายติ, เอวํ สสภาวานํ สพฺเพสมฺปิ สงฺขตธมฺมานํ ปฏิปกฺขภูเตน ตพฺพิธุรสภาเวน นิสฺสรเณน ภวิตพฺพํ. ยญฺจ ตนฺนิสฺสรณํ, สา อสงฺขตา ธาตุ. กิญฺจ ภิยฺโย – สงฺขตธมฺมารมฺมณํ วิปสฺสนาญาณํ อปิ อนุโลมญาณํ กิเลเส ตทงฺควเสน ปชหติ, น สมุจฺเฉทวเสน ปชหิตุํ สกฺโกติ. ตถา สมฺมุติสจฺจารมฺมณํ ปฐมชฺฌานาทีสุ ญาณํ วิกฺขมฺภนวเสเนว กิเลเส ปชหติ, น สมุจฺเฉทวเสน. อิติ สงฺขตธมฺมารมฺมณสฺส, สมฺมุติสจฺจารมฺมณสฺส จ ญาณสฺส กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฺปหาเน อสมตฺถภาวโต เตสํ สมุจฺเฉทปฺปหานกรสฺส อริยมคฺคญาณสฺส ตทุภยวิปรีตสภาเวน อารมฺมเณน ภวิตพฺพํ, สา อสงฺขตา ธาตุ. ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ (อุทา. ๗๓; อิติวุ. ๔๓) อิทํ นิพฺพานสฺส ปรมตฺถโต อตฺถิภาวโชตกํ วจนํ อวิปรีตตฺถํ ภควตา ภาสิตตฺตา. ยญฺหิ ภควตา ภาสิตํ, ตํ อวิปรีตตฺถํ ยถา ตํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา, สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา, สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ (ธ. ป. ๒๗๗-๒๗๙; เถรคา. ๖๗๖-๖๗๘; เนตฺติ. ๕), ตถา นิพฺพาน-สทฺโท กตฺถจิ วิสเย ยถาภูตปรมตฺถวิสโย อุปจารวุตฺติสพฺภาวโต เสยฺยถาปิ สีห-สทฺโท. อถ วา อตฺเถว ปรมตฺถโต อสงฺขตา ธาตุ อิตรตพฺพิปรีตวิมุตฺติสภาวตฺตา เสยฺยถาปิ ‘‘ปถวีธาตุ เวทนา จา’’ติ เอวมาทีหิ นเยหิ ยุตฺติโตปิ อสงฺขตาย ธาตุยา ปรมตฺถโต อตฺถิภาโว เวทิตพฺโพ.

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.