๓. สญฺญากฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

๑๗. ตสฺสาปีติ สญฺญายปิ. ตพฺพตฺถุกตฺตาติ จกฺขุวตฺถุกตฺตา. ปฏิฆวิญฺเญยฺโยติ ยถาวุตฺตปฏิฆโต วิชานิตพฺโพ ปฏิฆวเสน คเหตพฺโพ. อุตฺตรปทโลปํ กตฺวาติ ปุริมปเท อุตฺตรปทโลปํ กตฺวา.

วิญฺเญยฺยภาเว, น อุปฺปตฺติยนฺติ อธิปฺปาโย. วจนนฺติ สทฺโท, นามนฺติ อตฺโถ. วจนาธีนาติ คเหตพฺพตํ ปติ สทฺทาธีนา, นามายตฺตคหณาติ อตฺโถ. ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ นามรูปทุเก (ธ. ส. มูลฏี. ๑๐๑-๑๐๘) วุตฺตเมว. อธิวจนํ ปญฺญตฺติปกาสกํ ญาปกํ เอเตสํ อตฺถีติ อธิวจนา ยถา อริสโสติ. ตโตโชติ อธิวจนสงฺขาตโต อรูปกฺขนฺธโต ชาโต. อรูปกฺขนฺธปริยาปนฺนตฺตา ผสฺเสปิ ยถาวุตฺโต อตฺโถ สมฺภวตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺผสฺโสเยว วา’’ติอาทิมาห. น เกวลํ มโนทฺวาริกผสฺเส เอว, อถ โข ปญฺจทฺวาริกผสฺเสปิ ‘‘วิญฺเญยฺยภาเว วจนํ อธิกิจฺจ ปวตฺตา อธิวจนา’’ติอาทิวุตฺตปฺปกาโร อตฺโถ สมฺภวติ. อิตีติ ตสฺมา. เตน ปริยาเยนาติ มโนสมฺผสฺสชปริยาเยน. ตโตชาปีติ ปญฺจทฺวาริกผสฺสชาตาปิ. อญฺญปฺปการาสมฺภวโตติ ปฏิฆสมฺผสฺสชปริยายสฺส อสมฺภวโต. อาเวณิกํ ปฏิฆสมฺผสฺสชตา. ปการนฺตรํ อธิวจนสมฺผสฺสชตา.

ยทิ เอวนฺติ ยทิ ปญฺจทฺวาริกผสฺเสหิ อุปฺปนฺนสญฺญา ปริยายโต นิปฺปริยายโต จ ‘‘อธิวจนสมฺผสฺสชา’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ จตฺตาโรปิ อรูปิโน ขนฺธา เอวํ วตฺตุํ ยุตฺตา. เอวํ สนฺเต สญฺญาว กสฺมา ‘‘อธิวจนสมฺผสฺสชา’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘ติณฺณํ ขนฺธาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ติณฺณํ ขนฺธานนฺติ เวทนาสงฺขารวิญฺญาณกฺขนฺธานํ. อตฺถวเสนาติ ‘‘วจนํ อธิกิจฺจ ปวตฺตา อธิวจนา’’ติอาทินา วุตฺตอตฺถวเสน อนฺวตฺถตาวเสน. อตฺตโน ปตฺตมฺปิ นามนฺติ ‘‘อธิวจนสมฺผสฺสชา’’ติ เอวํ อตฺตโน อนุปฺปตฺตมฺปิ นามํ. ธมฺมาภิลาโปติ สภาวนิรุตฺติ. ปุพฺเพ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ สาธารโณปิ อธิวจนสมฺผสฺสชโวหาโร รุฬฺหิวเสน สญฺญาย เอว ปวตฺโตติ วตฺวา อิทานิ โส ตทญฺญารูปกฺขนฺธสาธารโณ สญฺญาย นิเวสิโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. รชฺชิตฺวา โอโลกนาทีสูติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน กุชฺฌิตฺวา โอโลกนาทิ วิย รชฺชิตฺวา สวนาทิปิ สงฺคยฺหตีติ เวทิตพฺพํ, ตถาโสตาวธานาทิโนปิ รตฺตตาทิวิชานนนิมิตฺตตาสมฺภวโต. จกฺขุสมฺผสฺสชาสญฺญาย ปน ปากฏภาวํ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘โอโลกนํ จกฺขุวิญฺญาณวิสยสมาคเม’’ติอาทิมาห.

โอโลกนสฺส อปากฏภาเว รตฺตตาทิวิชานนํ น โหติ, ปากฏภาเว จ โหตีติ อาห ‘‘ปสาทวตฺถุกา เอวา’’ติ. ‘‘อญฺญํ จินฺเตนฺต’’นฺติ ยํ ปุพฺเพ เตน กถิตํ, กาเยน วา ปกาสิตํ, ตโต อญฺญํ กิญฺจิ อตฺถํ จินฺเตนฺตํ. เตเนวาห ‘‘ญาต’’นฺติ.

สญฺญากฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.