(๔.) จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

๙๓๙. อิตีติ นิทสฺสเน นิปาโตติ เอวํ-สทฺเทน สมานตฺโถติ ทสฺเสติ. ภวาภวเหตูติปีติ เอตฺถ ภวนฺติ ชายนฺติ เอเตนาติ ภโว, สปฺปิอาทิเภสชฺชํ. ภโว เอว ปณีตตโร อภิวุทฺโธ อภโว. ภาวนารามตาอริยวํสปฺปเหยฺยตฺตา วา ปุริมตณฺหาตฺตยวชฺชา สพฺพา ตณฺหา ‘‘ภวาภวเหตุ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

เอตายาติ ฉนฺทาทิอคติยา. น คจฺฉนฺตีติ น ปวตฺตนฺติ, ตํ ตํ กิริยํ น กโรนฺตีติ อตฺโถ. อิมินาติ ฉนฺทาทินา อคติคมเนน. ฉนฺทาทีสุ เยน นินฺโน, เตน คมนํ ยถานินฺนคมนํ.

‘‘ราชา’’ติอาทินา ราชาทินิมิตฺโต วิย อูมิอาทินิมิตฺโต จิตฺตุตฺราโส อูมิอาทิภยํ, ‘‘อูมิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, โกธุปายาสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติอาทิวจนโต (ม. นิ. ๒.๑๖๒; อ. นิ. ๔.๑๒๒; อิติวุ. ๑๐๙) โกธุปายาสโอทริกตฺตปญฺจกามคุณมาตุคามา วา. ตตฺถ ปญฺจกามคุณมาตุคามคฺคหเณน ตนฺนิสฺสิตฉนฺทราคคฺคหณํ เวทิตพฺพํ, โอทริกตฺตญฺจ โลโภว. อุกฺเขปนียาทิกมฺมํ วินยทณฺฑํ.

‘‘อถ โข ติมฺพรุโก ปริพฺพาชโก เยน ภควา…เป… เอตทโวจ ‘กึ นุ โข, โภ โคตม, สยํกตํ สุขทุกฺข’นฺติ? มา เหวํ ติมฺพรุกาติ ภควา อโวจา’’ติอาทินา นิทานวคฺเค (สํ. นิ. ๒.๑๘) อาคตตฺตา ‘‘ติมฺพรุกทิฏฺฐี’’ติ วุตฺตา.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.