(๑๐.) ทสกนิทฺเทสวณฺณนา

๙๗๐. ชาลกฺขิปสํวิธานาทิกุสลตาสงฺกปฺปนํ อุปายจินฺตา, ตสฺสา มิจฺฉาภาวปฏิจฺฉาทนภาเวน ปวตฺโต ตทากาโร โมโห อุปายจินฺตาวเสน อุปฺปนฺโนติ ทฏฺฐพฺโพ. ยถากเต ปน ปาเป อนาทีนวทสฺสนวเสน ปวตฺตา สญฺญา, สงฺกปฺโป วา ปจฺจเวกฺขณา, ตสฺสาปิ มิจฺฉาภาวปฏิจฺฉาทกํ ตทาการํ, อนาทีนวทสฺสนํ วา ปจฺจเวกฺขณากาเรน อุปฺปนฺโน โมโหติ. วิมุตฺตสญฺญิตาติ อธิมานสมฺปยุตฺตํ, ติตฺถิยานํ วา อตฺตโน ทิฏฺฐิยา วิมุตฺตตาสญฺชานนํ. ‘‘วิมุตฺโตมฺหี’’ติ เอวํ ปวตฺโต อกุสลจิตฺตุปฺปาโท มิจฺฉาวิมุตฺตีติ เกจิ วทนฺติ. ผลํ วิย วิมุตฺตนฺติ คหิเต ปน ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตจิตฺเต ทิฏฺฐิ มิจฺฉาญาณํ, สมาธิ จ มิจฺฉาวิมุตฺตีติ ยุตฺตํ สิยา.

ทสกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ตณฺหาวิจริตนิทฺเทสวณฺณนา

๙๗๓. สมูหคาหโตติ ตณฺหามานทิฏฺฐีนํ สาธารณคฺคหณโตติ วทนฺติ. ‘‘อิตฺถํ เอวํ อญฺญถา’’ติ ปน วิเสสํ อกตฺวา คหณํ สมูหคาโหติ ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญํ อาการนฺติ ปรสนฺตานคตํ อาการํ. อตฺถีติ สทา สํวิชฺชตีติ อตฺโถ. สีทตีติ วินสฺสติ. สํสยปริวิตกฺกวเสนาติ ‘‘กึ นุ โข อหํ สิยํ, น สิย’’นฺติ เอวํ ปริวิตกฺกวเสน. ปตฺถนากปฺปนวเสนาติ ‘‘อปิ นาม สาธุ ปนาหํ สิย’’นฺติ เอวํ ปตฺถนาย กปฺปนวเสน.

สุทฺธสีสาติ ตณฺหามานทิฏฺฐีนํ สาธารณสีสา วิเสสสฺส อนิสฺสิตตฺตา ‘‘สุทฺธสีสา’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ ทิฏฺฐิสีเสหิ ทิฏฺฐิยา ตณฺหา ทสฺสิตา, สีสสีสมูลเกหิ มานทิฏฺฐีหิ สยเมว จาติ อาห ‘‘เอวเมเต…เป… ตณฺหา วิจริตธมฺมา เวทิตพฺพา’’ติ. ทิฏฺฐิมาเนสุปิ ‘‘ตณฺหาวิจริตานี’’ติ วจนญฺจ อญฺญมญฺญํ วิปฺปโยคีนํ ทิฏฺฐิมานานํ ตณฺหาย อวิปฺปโยคีนํ ตํมูลกตฺตาว ตปฺปธานตาย กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

๙๗๔. อวกฺกรีติ นิปาโต นานาภาเว วตฺตตีติ อนานากรณํ อนวกฺกริ, ตํ กตฺวา, อวกฺกริ วา อกตฺวา อนวกฺกริ กตฺวาติ เอวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวินิพฺโภคํ กตฺวา’’ติ. ‘‘อนวการึ กริตฺวา’’ติ วา ปาโฐ, ตตฺถ อวกิรณํ วิกฺเขปนํ สมูหสฺส เอกเทสานํ วินิพฺภุชฺชนํ อวการิ, ตํ อวการึ วินิพฺโภคํ อกตฺวา, ปญฺจปิ ขนฺเธ สมูหโต เอกตฺเตเนว คเหตฺวา อตฺตโต อวินิพฺภุชฺชิตฺวา อสฺมีติ ฉนฺทมานทิฏฺฐิโย ปฏิลภตีติ อตฺโถ. อสิตพฺยาภงฺคิตายาติ ทาตฺเตน กาเชน จาติ เอเตน ปริกฺขาเรน, อสิตพฺยาภงฺคีหิ ลวนวหนกิริยา วา ‘‘อสิตพฺยาภงฺคี’’ติ วุตฺตา.

๙๗๖. อวการึ กริตฺวาติ รูปาทีนิ อตฺตโต วินิพฺภุชฺชิตฺวา อิมินา รูเปน…เป… อิมินา วิญฺญาเณน อสฺมีติ ฉนฺทํ ปฏิลภตีติ เอวํ สพฺพตฺถ อิมินาติ เอตสฺส อตฺตโต อวินิพฺภุตฺเตน รูปาทินาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อตฺตโต หิ อวินิพฺภุตฺตานิ อพหิกตานิ อหมิจฺเจว คหิตานิ รูปาทีนิ อุปาทาย อุปคนฺตฺวา ปวตฺตา ตณฺหา ‘‘อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทายา’’ติ วุตฺตา, อตฺตโต จ วินิพฺภุตฺตานิ พหิกตานิ อุปคนฺตฺวา ปวตฺตา ‘‘พาหิรสฺส อุปาทายา’’ติ. ขคฺเคน วา ฉตฺเตน วา อหํ นิจฺโจติ อภิมงฺคลสมฺมเตน ขคฺคาทินา มม วินาโส นตฺถีติ มญฺญตีติ อตฺโถ. เอเกกสฺสาติ อิทํ อนาทิมฺหิ อนนฺเต จ สํสาเร เอเกกสฺส อตีตานาคเตสุ ฉตฺตึสายปิ สมฺภวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, เอเกกสฺส วา ปุคฺคลสฺส ยถาลาภวเสนาติ อิทมฺปิ อนิสฺสิตตณฺหามานทิฏฺฐึ กตฺวา ปุถุชฺชนสฺส อทฺธาปจฺจุปฺปนฺเน กสฺสจิ สมฺภวทสฺสนตฺถํ.

ตณฺหาวิจริตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.