(๔.) จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

๗๙๓. น ปริตสฺสตีติ ‘‘อปิ นาม เม ตณฺฑุลาทีนิ สิยุ’’นฺติ น ปตฺเถติ, ตทภาเวน วา น อุตฺตสติ.

๗๙๖. อปรปฺปจฺจเยติ ปเรน นปตฺติยายิตพฺเพ. ธมฺเม ญาณนฺติ สจฺจวิสยํ ญาณํ. อริยสจฺเจสุ หิ ธมฺม-สทฺโท เตสํ อวิปรีตสภาวตฺตาติ. สงฺขตปวโร วา อริยมคฺโค ตสฺส จ ผลํ ธมฺโม, ตตฺถ ปญฺญา ตํสหคตา ธมฺเม ญาณํ. น อญฺญญาณุปฺปาทนํ นยนยนํ, ญาณสฺเสว ปน ปวตฺติวิเสโสติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส กิจฺจ’’นฺติ. เอตฺถ จ อิมินา ธมฺเมนาติ มคฺคญาเณนาติ วุตฺตํ, ทุวิธมฺปิ ปน มคฺคผลญาณํ ปจฺจเวกฺขณาย จ มูลํ, การณญฺจ นยนยนสฺสาติ ทุวิเธนปิ เตน ธมฺเมนาติ น น ยุชฺชติ, ตถา จตุสจฺจธมฺมสฺส ญาตตฺตา, มคฺคผลสงฺขาตสฺส จ ธมฺมสฺส สจฺจปฏิเวธสมฺปโยคํ คตตฺตา นยนํ โหตีติ เตน อิมินา ธมฺเมน ญาณวิสยภาเวน, ญาณสมฺปโยเคน วา ญาเตนาติ จ อตฺโถ น น ยุชฺชติ.

ยทิปิ สพฺเพน สพฺพํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ ทุกฺขํ อภิชานนฺติ, ตถาปิ ปจฺจุปฺปนฺเน สสนฺตติปริยาปนฺเน สวิเสเส อภินิเวโส โหตีติ อาห ‘‘น ตญฺเญว อิม’’นฺติ. ทิฏฺเฐน อทิฏฺเฐน นยโต นยนญาณํ, อทิฏฺฐสฺส ทิฏฺฐตาย การณภูตตฺตา การณญาณํ, อนุรูปตฺถวาจโก วา การณ-สทฺโทติ ธมฺเม ญาณสฺส อนุรูปญาณนฺติ อตฺโถ.

สมฺมุติมฺหิ ญาณนฺติ ธมฺเม ญาณาทีนํ วิย สาติสยสฺส ปฏิเวธกิจฺจสฺส อภาวา วิสโยภาสนมตฺตชานนสามญฺเญน ญาณนฺติ สมฺมเตสุ อนฺโตคธนฺติ อตฺโถ. สมฺมุติวเสน วา ปวตฺตํ สมฺมุติมฺหิ ญาณํ, อวเสสํ ปน อิตรญาณตฺตยวิสภาคํ ญาณํ ตพฺพิสภาคสามญฺเญน สมฺมุติญาณมฺหิ ปวิฏฺฐตฺตา สมฺมุติญาณํ นาม โหตีติ.

๗๙๗. กิเลสมูลเก จาติ นีวรณมูลเก จ กามภวธมฺเม.

๗๙๘. สา หิสฺสาติ เอตฺถ อสฺสาติ โย ‘‘กาเมสุ วีตราโค โหตี’’ติ เอวํ วุตฺโต, อสฺส ปฐมชฺฌานสมงฺคิสฺสาติ อตฺโถ. เสฺววาติ เอเตน กาเมสุ วีตราคภาวนาวตฺถสฺเสว ปฐมชฺฌานสมงฺคิสฺส คหเณ ปวตฺเต ตสฺส ตโต ปรํ อวตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กาเมสุ วีตราโค สมาโน’’ติ วุตฺตํ. จตุตฺถมคฺคปญฺญา ฉฏฺฐาภิญฺญาภาวปฺปตฺติยา ตํ ปฏิวิชฺฌติ นาม, อิตรา ตทุปนิสฺสยตฺตา. ยถานุรูปํ วา อาสวกฺขยภาวโต, ผเล วา อาสวกฺขเย สติ ยถานุรูปํ ตํนิพฺพตฺตนโต จตูสุปิ มคฺเคสุ ปญฺญา ฉฏฺฐํ อภิญฺญํ ปฏิวิชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพา.

๗๙๙. กามสหคตาติ วตฺถุกามารมฺมณา. โจเทนฺตีติ กามาภิมุขํ ตนฺนินฺนํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ตทนุธมฺมตาติ ตทนุธมฺมา อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. ตา-สทฺทสฺส อปุพฺพตฺถาภาวโตติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ตทนุรูปสภาวา’’ติ. นิกนฺตึ, นิกนฺติสหคตจิตฺตุปฺปาทํ วา ‘‘มิจฺฉาสตี’’ติ วทติ. ‘‘อโห วต เม อวิตกฺกํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ อวิตกฺการมฺมณา อวิตกฺกสหคตา.

๘๐๑. อธิคมภาเวน อภิมุขํ ชานนฺตสฺส อภิชานนฺตสฺส, อภิวิสิฏฺเฐน วา ญาเณน ชานนฺตสฺส, อนารมฺมณภูตญฺจ ตํ ฐานํ ปากฏํ กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ.

๘๐๒. วสิตาปญฺจกรหิตํ ฌานํ อปฺปคุณํ. เอตฺถ จตสฺโส ปฏิปทา จตฺตาริ อารมฺมณานีติ ปญฺญาย ปฏิปทารมฺมณุทฺเทเสน ปญฺญา เอว อุทฺทิฏฺฐาติ สา เอว วิภตฺตาติ.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.