(๑๙) ๔. พฺราหฺมณวคฺโค

๑-๓. โยธาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๘๑-๑๘๓. จตุตฺถสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๔. อภยสุตฺตวณฺณนา

๑๘๔. จตุตฺเถ โสจตีติ จิตฺเต อุปฺปนฺนพลวโสเกน โสจติ, จิตฺตสนฺตาเปน อนฺโต นิชฺฌายตีติ อตฺโถ. กิลมตีติ ตสฺเสว โสกสฺส วเสน กาเย จ อุปฺปนฺนทุกฺเขน กิลมติ. ปริเทวตีติ โสกุทฺเทหกวเสน ตํ ตํ วิปฺปลปนฺโต วาจาย ปริเทวติ. อุรตฺตาฬินฺติ อุรตฺตาฬํ, อุรํ ตาเฬตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุรํ ตาเฬตฺวา’’ติ. กงฺขาวิจิกิจฺฉาติ เอตฺถ ‘‘เอกเมวิทํ ปญฺจมํ นีวรณํ. กึ นุ โข อิท’’นฺติ อารมฺมณํ กงฺขนโต กงฺขา, ‘‘อิทเมว วร’’นฺติ นิจฺเฉตุํ อสมตฺถภาวโต ‘‘วิจิกิจฺฉา’’ติ วุจฺจติ – ‘‘ธมฺมสภาวํ วิจินนฺโต กิจฺฉติ, วิคตา จิกิจฺฉา’’ติ วา กตฺวา.

อภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. พฺราหฺมณสจฺจสุตฺตวณฺณนา

๑๘๕. ปญฺจเม เอตฺถาติ เอตสฺมึ สุญฺญตานุปสฺสนาธิกาเร. กฺวจีติ กตฺถจิ ฐาเน, กาเล, ธมฺเม วา. อถ วา กฺวจีติ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา วา. อตฺตโน อตฺตานนฺติ สกตฺตานํ ‘‘อยํ โข, โภ พฺรหฺมา, มหาพฺรหฺมา…เป… วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๑.๔๒) ปเรหิ ปริกปฺปิตํ อตฺตานญฺจ กสฺสจิ กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กสฺสจี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปรสฺสาติ ปรชาติ ปโร ปุริโสติ วา เอวํ คหิตสฺส. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มม-สทฺโท อฏฺฐานปฺปยุตฺโตติ อาห ‘‘มม-สทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา’’ติ. ปรสฺส จาติ อตฺตโน อญฺญสฺส. ปโร ปุริโส นาม อตฺถิ มมตฺถาย ฐิโต. ตสฺส วเสน มยฺหํ สพฺพํ อิชฺฌตีติ เอกจฺจทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตวเสน ปรํ อตฺตานํ ตญฺจ อตฺตโน กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จ กฺวจนี’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ นาหํ กฺวจนีติ สกอตฺตโน สพฺภาวํ น ปสฺสติ. น กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ สกอตฺตโน เอว กสฺสจิ อตฺตนิยตํ น ปสฺสติ. น จ มมาติ เอตํ ทฺวยํ ยถารหํ สมฺพนฺธิตพฺพํ, อตฺถิ-ปทํ ปจฺเจกํ. น จ กฺวจนิ ปรสฺส อตฺตา อตฺถีติ ปรสฺส อตฺตโน อภาวํ ปสฺสติ. ตสฺส ปรสฺส อตฺตโน มม กิญฺจนตา นตฺถีติ ปรสฺส อตฺตโน อนตฺตนิยตํ ปสฺสติ. เอวํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา ขนฺธานํ อตฺตตฺตนิยสุญฺญตา-สุทฺธสงฺขารปุญฺชตา-จตุโกฏิกสุญฺญตาปริคฺคณฺหเนน นิฏฺฐา โหติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

พฺราหฺมณสจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. อุมฺมคฺคสุตฺตวณฺณนา

๑๘๖. ฉฏฺเฐ อากฑฺฒียตีติ จิตฺตวสิโก โลโก ตตฺถ ตตฺถ อุปกฑฺฒียติ. เตสํเยเวตฺถ คหณํ เวทิตพฺพนฺติ เย อปริญฺญาตวตฺถุกา จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺติ, เตสํเยว คหณํ. น หิ ปริญฺญาตกฺขนฺธา ปหีนกิเลสา จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺติ, จิตฺตํ ปน อตฺตโน วเส วตฺเตนฺติ. สห สีเลนาติ จาริตฺตวาริตฺตสีเลน สทฺธึ. ปุพฺพภาคปฏิปทนฺติ ธุตงฺคมาทึ กตฺวา ยาว โคตฺรภุญาณํ, ตาว ปวตฺเตตพฺพํ สมถวิปสฺสนาสงฺขาตํ สมฺมาปฏิปทํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

อุมฺมคฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

๑๘๗. สตฺตเม วสฺสกาโร พฺราหฺมโณ มคธมหามตฺโตติ เอตฺถ วสฺสกาโรติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ. มหติยา อิสฺสริยมตฺตาย สมนฺนาคโต มหามตฺโต. อิสฺสริยมตฺตายาติ จ อิสฺสริยปฺปมาเณนาติ อตฺโถ, อิสฺสริเยน เจว วิตฺตูปกรเณน จาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, อุปโภคูปกรณานิปิ หิ โลเก ‘‘มตฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ. มคธรญฺโญ, มคธรฏฺเฐ วา มหามตฺโตติ มคธมหามตฺโต. ตุทิสญฺญิโต คาโม นิวาโส เอตสฺสาติ โตเทยฺโย. เตเนวาห ‘‘ตุทิคามวาสิกสฺสา’’ติ. ตุทิคามวาสิตา จสฺส ตตฺถ อธิปติภาเวนาติ ทฏฺฐพฺพา. โส หิ ตํ คามํ โสณทณฺโฑ วิย, จมฺปํ กูฏทนฺโต วิย, ขาณุมตํ อธิปติภาเวน อชฺฌาวสติ. มหทฺธโน โหติ ปญฺจจตฺตาลีสโกฏิวิภโว. ปริสตีติ ปริสายํ, ชนสมูเหติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สนฺนิปติตาย ปริสายา’’ติ. อภิปฺปสนฺโนติ เอตฺถ อภิกฺกมนตฺโถ อภิ-สทฺโทติ อาห ‘‘อติกฺกมฺม ปสนฺโน’’ติ, ปสาทนียํ ฐานํ อติกฺกมิตฺวา อปฺปสาทนียฏฺฐาเน ปสนฺโนติ อธิปฺปาโย. ตํ ตํ กิจฺจํ อตฺถํ ปสฺสตีติ อตฺถทสา, อลํ สมตฺถา ปฏิพลา อตฺถทสา อลมตฺถทสา, อลมตฺถทเส อติสยนฺตีติ อลมตฺถทสตรา. เตนาห ‘‘อตฺเถ ปสฺสิตุํ สมตฺถา’’ติอาทิ. เนว สปฺปุริสํ น อสปฺปุริสํ ชานาติ สปฺปุริสธมฺมานํ อสปฺปุริสธมฺมานญฺจ ยาถาวโต อชานนโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

วสฺสการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. อุปกสุตฺตวณฺณนา

๑๘๘. อฏฺฐเม นิพฺพตฺติวเสน นิรยํ อรหติ, นิรยสํวตฺตนิเยน วา กมฺมุนา นิรเย นิยุตฺโตติ เนรยิโก. อวีจิมฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ อายุกปฺปสญฺญิตํ อนฺตรกปฺปํ ติฏฺฐตีติ กปฺปฏฺโฐ. นิรยูปปตฺตึ ปริหรณวเสน ติกิจฺฉิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อเตกิจฺโฉ. อปริยาทินฺนาวาติ อปริกฺขีณาเยว. สเจ หิ เอโก ภิกฺขุ กายานุปสฺสนํ ปุจฺฉติ, อญฺโญ เวทนานุปสฺสนํ…เป… จิตฺตานุปสฺสนํ. ‘‘อิมินา ปุฏฺเฐ อหํ ปุจฺฉามี’’ติ เอโก เอกํ น โอโลเกติ, เอวํ สนฺเตปิ เตสํ วาโร ปญฺญายติ เอว, พุทฺธานํ ปน วาโร น ปญฺญายติ. วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ ฉายํ อติกฺกมนโต ปุเรตรํเยว ภควา จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนํ, นววิเธน เวทนานุปสฺสนํ, โสฬสวิเธน จิตฺตานุปสฺสนํ, ปญฺจวิเธน ธมฺมานุปสฺสนํ กเถติ. ติฏฺฐนฺตุ วา เอวํ จตฺตาโร. สเจ หิ อญฺเญ จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเนสุ, อญฺเญ อิทฺธิปาเทสุ, อญฺเญ ปญฺจินฺทฺริเยสุ, อญฺเญ ปญฺจพเลสุ, อญฺเญ สตฺตโพชฺฌงฺเคสุ, อญฺเญ อฏฺฐมคฺคงฺเคสุ ปเญฺห ปุจฺเฉยฺยุํ, ตมฺปิ ภควา กเถยฺย. ติฏฺฐนฺตุ วา เอเต อฏฺฐ. สเจ อญฺเญ สตฺตตึส ชนา โพธิปกฺขิเยสุ ปเญฺห ปุจฺเฉยฺยุํ, ตมฺปิ ภควา ตาวเทว กเถยฺย. กสฺมา? ยาวตา หิ โลกิยมหาชเน เอกํ ปทํ กเถนฺเต ตาว อานนฺทตฺเถโร อฏฺฐ ปทานิ กเถติ. อานนฺทตฺเถเร ปน เอกํ ปทํ กเถนฺเตเยว ภควา โสฬส ปทานิ กเถติ. กสฺมา? ภควโต หิ ชิวฺหา มุทุ, ทนฺตาวรณํ สุผุสิตํ, วจนํ อคฬิตํ, ภวงฺคปริวาโส ลหุโก. เตน วุตฺตํ – ‘‘อปริยาทินฺนาวสฺส ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา, อปริยาทินฺนํ ธมฺมปทพฺยญฺชน’’นฺติ.

ตตฺถ ธมฺมเทสนาติ ตนฺติฏฺฐปนา. ธมฺมปทพฺยญฺชนนฺติ เอตฺถ ธมฺโมติ ปาฬิ. ปชฺชติ อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ. วากฺยญฺจ ปเทเนว สงฺคหิตํ. อตฺถํ พฺยญฺเชตีติ พฺยญฺชนํ, อกฺขรํ. ตญฺหิ ปทวากฺยํ ปริจฺฉิชฺชมานํ ตํ ตํ อตฺถํ พฺยญฺเชติ ปกาเสติ. เอเตน อปราปเรหิ ปทพฺยญฺชเนหิ สุจิรมฺปิ กาลํ กเถนฺตสฺส ตถาคตสฺส น กทาจิ เตสํ ปริยาทานํ อตฺถีติ ทสฺเสติ. คุณธํสีติ คุณธํสนสีโล. ปคพฺโพติ วาจาปาคพฺพิเยน สมนฺนาคโต.

อุปกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. สจฺฉิกรณียสุตฺตวณฺณนา

๑๘๙. นวเม นามกาเยนาติ สหชาตนามกาเยน. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

สจฺฉิกรณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

๑๙๐. ทสเม ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ อาเมฑิตวจนํ พฺยาปนิจฺฉาวเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยโต ยโต อนุวิโลเกตี’’ติ. อนุวิโลเกตฺวาติ เอตฺถ อนุ-สทฺโทปิ พฺยาปนิจฺฉาวจนเมวาติ อนุ อนุ วิโลเกตฺวาติ อตฺโถ, ปญฺจปสาทปฺปฏิมณฺฑิตานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ตโต ตโต วิโลเกตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อลนฺติ ยุตฺตํ, โอปายิกนฺติ อตฺโถ ‘‘อลเมว นิพฺพินฺทิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๗๒; สํ. นิ. ๒.๑๒๔-๑๒๖) วิย. ปุฏพนฺธเนน ปริหริตฺวา อสิตพฺพํ ปุโฏสํ สมฺพลํ อ-การสฺส โอ-การํ กตฺวา. เตนาห ‘‘ปาเถยฺย’’นฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

อุโปสถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พฺราหฺมณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.