๑๕. ปนฺนรสโม ปริจฺเฉโท

อรูปาวจรสมาธิภาวนานิทฺเทสวณฺณนา

๙๘๐. เอวํ ปถวีกสิณวเสน จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ ทสฺเสตฺวา ยสฺมา เสสกสิณวเสน นิทฺทิสิยมาเน คนฺถคารโว โหติ, ตสฺมา ตํ สพฺพํ ฐเปตฺวา อรูปาวจรํ วิภาเวตุํ ‘‘รูปารูป’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. รูปารูปมตีเตนาติ รูปารูปภวํ อติกฺกนฺเตน, ปุนานูปปตฺติวเสน รูปารูปภวํ อติกฺกนฺเตน, ปเคว กามาวจรภวํ. รูปารูปาทิเวทินาติ รูปารูปาทิภูมนฺตรเวทินา.

๙๘๒-๔. ยสฺมา อยํ อรูปาวจรสมาธิ นาม รูปวิราคภาวนา รูปวิราควเสเนว อภินิปฺผาเทตพฺพาว, ตสฺมา ตํ อุปฺปาเทตุกามสฺส รูเป วิรชฺชนาการํ, วิรตฺตมานเสน จ ตทตฺถาย ปฏิปชฺชนวิธึ ทสฺเสตุํ ‘‘รูเป โข’’ติอาทิ อารทฺธํ. ทณฺฑนฏฺเฐน ทณฺโฑ, มุคฺคราทิ, ปรปีฬนาธิปฺปาเยน ตสฺส อาทานํ ทณฺฑาทานํ. อาทิ-สทฺเทน สตฺถาทานกลหวิคฺคหวิวาทตุวํตุวํเปสุญฺญาทีนํ, อทินฺนาทานาทีนญฺจ คหณํ. จกฺขุโรคาทโยติ อาทิ-สทฺเทน โสตโรคาทีนํ. รูเป อาทีนวํ ทิสฺวาติ กรชรูปาทิโอฬาริกรูเป ตนฺนิทานํ โทสํ ทิสฺวา. นิพฺพินฺทมานโสติ วิรตฺตมานโส. อรูปนฺติ อรูปาวจรภาวนํ. ตมฺหา กสิณรูปาติ ตมฺหา ปฏิภาคนิมิตฺตสงฺขาตา กสิณรูปา. นนุ จายํ รูเป อาทีนวํ ทิสฺวา ตํ สมติกฺกมตฺถาย ปฏิปชฺชติ, ปฏิภาคนิมิตฺตญฺจ อรูปํ ปณฺณตฺติมตฺตตฺตาติ กถํ ตสฺมา นิพฺพิชฺชตีติ อนุโยคํ สนฺธาย โอปมฺมวเสน ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สูกราภิหโตว สา’’ติ. ยถา หิ วเน สูกเรน ปหตมตฺโต สุนโข ตโต ภีโต รูปทสฺสนเวลายํ ภตฺตปจนอุกฺขลึ ทูรโต ทิสฺวา สูกรปฏิภาคตาย ตสฺสํ สูกราสงฺกํ อุปฺปาเทตฺวา อุตฺรสฺโต ปลายเตว, เอวเมว รูเป นิพฺพินฺทมานโส ตํ อติกฺกมิตุกาโม ตปฺปฏิภาเค กสิณรูเปปิ นิพฺพิชฺชติ, สมติกฺกมิตุกาโมติ อธิปฺปาโย.

๙๘๕-๖. จตุตฺเถ ปน ฌานสฺมินฺติ ฐเปตฺวา ปริจฺฉินฺนากาสกสิณํ นวสุ ปถวีกสิณาทีสุ อญฺญตรสฺมึ ปฏิลทฺธจตุตฺถชฺฌาเน. เกจิ ปน อาโลกกสิณมฺปิ ฐเปตฺวา อฏฺฐสูติ วทนฺติ. ตสฺส ปน ฐปเน การณํ น ทิสฺสติ. สุฏฺฐุ จิณฺโณ จริโต อติปฺปคุณิกโต อาวชฺชนาทิลกฺขโณ วสีภาโว เอเตนาติ สุจิณฺณวสี. กโรติ…เป… ยโตติ ยสฺมา อิทํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ มยา นิพฺพินฺทกสิณรูปํ อารมฺมณํ กโรติ. อาสนฺนโสมนสฺสญฺจาติ ยโต ตติยชฺฌานสฺส อาสนฺนตาย อาสนฺนโสมนสฺสปจฺจตฺถิกญฺจ. ถูลสนฺตวิโมกฺขโตติ สนฺตวิโมกฺขสงฺขาตอรูปชฺฌานโต เอตํ ยโต ถูลํ โอฬาริกํ. อรูปชฺฌานญฺหิ เย เต สนฺตา วิโมกฺขา อติกฺกมฺม รูเป อารุปฺปนฺติอาทีสุ ‘‘สนฺตวิโมกฺข’’นฺติ วุจฺจติ, สนฺตตาสิทฺธิ จสฺส อนุสฺสติโต ทฏฺฐพฺพา.

๙๘๗-๙๑. จตุตฺเถติ จตุตฺถชฺฌาเน. ปฐมารุปฺปญฺจ สนฺตโต ทิสฺวาติ สมฺพนฺโธ, สนฺตวเสน มนสิ กริตฺวาติ อตฺโถ. สนฺตโต มนสิกรเณเนว เจตฺถ ปณีตโต, สุขุมโต จ มนสิกาโร สิทฺโธว โหตีติ น เต วิสุํ คหิตา. ปตฺถริตฺวานาติ ปเคว วฑฺฒิตํ, ตทา วฑฺฒนวเสน วา ปตฺถริตฺวา. ปุพฺพกาลวเสน เจตํ วุตฺตํ. เตน นํ อุคฺฆาเฏตฺวา ปจฺฉา น วฑฺฒิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. น หิ ตํ ปจฺฉา วฑฺฒนตฺถาย วายมิยมานมฺปิ วฑฺฒตีติ. เตนาติ กสิณรูเปน.

อิทานิสฺส อุคฺฆาฏนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘อากาโส อิติ วา’’ติอาทึ วตฺวา ปุน ตํ สมตฺเถตุํ ‘‘อุคฺฆาเฏนฺโต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุทยวเสน, ปริจฺเฉทผรณวเสน จ อนฺตาภาวโต อนนฺโต. น สํเวลฺเลตีติ กฏสารกกิลญฺชาทโย วิย น ปฏิสํหรติ. นาวชฺชนฺโต น เปกฺขนฺโตติ อนาวชฺชนฺโต อนเปกฺขนฺโต. อญฺญทตฺถุ เตน ผุฏฺโฐกาสํ วุตฺตนเยน มนสิกโรนฺโตเยวาติ อธิปฺปาโย. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานสฺส อารมฺมณภูตํ กสิณรูปํ สพฺเพน สพฺพํ อมนสิกโรโต, เตน จ ผุฏฺโฐกาสํ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ มนสิกโรโต ยทา ตํ ภาวนานุภาเวน อากาสํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, ตทา โส กสิณํ อุคฺฆาเฏติ นามาติ.

๙๙๒-๕. เอวํ กสิณุคฺฆาฏนวเสน ปฏิลทฺเธ อากาสนิมิตฺเต ปุน ปฏิปชฺชนวิธึ, ยสฺสตฺถาย เยสํ ปฏิปชฺชติ, ตทตฺถสิทฺธญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ นิมิตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อากาสสฺส อนิมิตฺตภาเวปิ นิมิตฺเตน ผุฏฺโฐกาสภาวโต ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ปญฺจ…เป… วิกฺขมฺภนฺตีติ นนุ รูปาวจรปฐมชฺฌานสฺส อุปจารกฺขเณเยว นีวรณานิ วิกฺขมฺภิตานิ, ตโต ปฏฺฐาย จ น เตสํ ปริยุฏฺฐานํ อตฺถิ. ยทิ สิยา, ฌานโต ปริหาเยยฺยาติ? สจฺจเมตํ, อิมสฺส ปน ฌานสฺส วณฺณภณนวเสเนตํ วุตฺตํ ยถา อญฺญตฺถาปิ เหฏฺฐา ปหีนานํ อุปริ ปหานวจนนฺติ. เย ปน ‘‘สพฺเพ กุสลา ธมฺมา สพฺเพสํ อกุสลานํ ปฏิปกฺขาติ กตฺวา เอวํ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, เตหิ ทุติยชฺฌานูปจาราทีสุ นีวรณวิกฺขมฺภนาวจนสฺส การณํ วตฺตพฺพํ โหติ. ยมฺปิ เจเก วทนฺติ ‘‘สนฺเตว สุขุมานิ รูปาวจรอวิกฺขมฺภนียานิ, ตานิ สนฺธาเยตํ วุตฺต’’นฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ. น หิ มหคฺคตกุสเลสุ โลกุตฺตรกุสลํ วิย โอธิโส ปหานํ นาม อตฺถิ. โย ปน รูปาวจเรหิ อรูปานํ อุฬารผลตาทิวิเสโส, โส ภาวนาวิเสเสน สนฺตตรปฺปณีตตรภาเวน เตสุเยว ปุริมปุริเมหิ ปจฺฉิมปจฺฉิมานํ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. อิธาปีติ น เกวลํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาเน, ‘‘เสสานิ กามาวจรานี’’ติอาทีสุ ปน อิธ ยํ วตฺตพฺพํ อวุตฺตํ, ตํ รูปาวจรชฺฌานนิทฺเทเส วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ.

๙๙๗-๑๐๐๑. ‘‘ปุน ภาเวตุกาเมนา’’ติ วุตฺเต ปฐมเมว ปฐมารุปฺปสฺส ภาวิตตฺตา กึ ภาเวตุกาเมนาติ อนุโยเค ‘‘ทุติยารุปฺปมานส’’นฺติ วุตฺตํ, น ปน ‘‘ทุติยารุปฺปมานสํ ภาเวตุกาเมนา’’ติ อิมินา อชฺฌาสเยน. น หิ ปฐมํ ทุติยารุปฺปํ ภาวิตนฺติ. รูปาวจรชฺฌานํ อนติกฺกมิตฺวา อนธิคนฺตพฺพโต ตํ มนสิการสมุทาจารสฺส หานภาคิยภาวาวหนโต รูปาวจรชฺฌานเมตสฺส ปจฺจตฺถิกนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อาสนฺน…เป… ปจฺจตฺถิกนฺติ จา’’ติ. วีถิปฏิปนฺนาย ภาวนาย อุปรูปริวิเสสาวหภาวโต, ปณีตภาวสิทฺธิโต จ ปฐมารุปฺปโต ทุติยารุปฺปํ สนฺตตรสภาวนฺติ อาห ‘‘ทุติยารุปฺป…เป… ปนา’’ติ. วกฺขติ หิ ‘‘สุปณีตตรา โหนฺติ, ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา อิธา’’ติ (อภิธ. ๑๐๔๐). วิญฺญาณมิจฺเจวํ มนสา กาตพฺพนฺติ วิญฺญาณํ วิญฺญาณํ อิจฺเจวํ มนสา กาตพฺพํ, เกวลํ อนนฺตํ อนนฺตนฺติ น มนสิ กาตพฺพํ. เตนาห ‘‘อนนฺตนฺติ…เป… มนสา นิธา’’ติ. อนนฺตํ วิญฺญาณํ อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ ปน มนสิ กาตุํ วฏฺฏติ.

๑๐๐๒-๖. ตสฺมึ ปน นิมิตฺตสฺมินฺติ ตสฺมึ ปฐมารุปฺปวิญฺญาณสงฺขาเต วิญฺญาณนิมิตฺเต. วิจาเรนฺตสฺส มานสนฺติ ภาวนาจิตฺตํ ปวตฺเตนฺตสฺส. อากาสผุฏวิญฺญาเณติ กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ ผริตฺวา ปวตฺเต ปฐมารุปฺปวิญฺญาเณ อารมฺมณภูเต. อปฺเปตีติ อปฺปนาวเสน ปวตฺตติ. สภาวธมฺเมปิ อารมฺมณสมติกฺกมภาวนาวิเสสภาวโต อิทํ อปฺปนาปตฺตํ โหติ จตุตฺถารุปฺปํ วิย. อปฺปนา…เป… นโยวาติ ทุติยารุปฺปชฺฌาเน ปุริมภาเค ตีณิ, จตฺตาริ วา ชวนานิ กามาวจรานิ อุเปกฺขาเวทนาสมฺปยุตฺตาเนว โหนฺติ. จตุตฺถํ, ปญฺจมํ วา อารุปฺปมานสนฺติอาทินา อปฺปนานโย ปฐมารุปฺปชฺฌาเน วุตฺตนโยว. ผริตฺวา ปวตฺตวิญฺญาณนฺติ ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ วิญฺญาณญฺจนฺติ วุจฺจตีติ รุฬฺหีสทฺทวเสน วุตฺตภาวเมว ปกาเสตุํ ‘‘วิญฺญาณา…เป… สิยา’’ติ วุตฺตํ. ปุพฺเพ อนนฺตสฺส อากาสสฺส อารมฺมณกรณวเสน อนนฺตตาย ‘‘วิญฺญาณญฺจ’’นฺติ วุตฺตนฺติ. ปุน มนสิการวเสน วา อนนฺตตาย ตถา วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘มนกฺการวเสนาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทุติยารุปฺปํ ภาเวนฺโต หิ ปฐมารุปฺปํ อนนฺตโต อนวเสสโต มนสิ กโรนฺโต อนนฺตนฺติ มนสิ กโรติ.

๑๐๑๐. ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาโวติ กสิณํ อุคฺฆาเฏตฺวา อากาโส วิย อากาสานญฺจายตนํ ปหาย ตสฺส อภาโว มนสิ กาตพฺโพ. กสฺมา ปเนตฺถ ทุติยารุปฺปวิญฺญาณาภาวํ อมนสิกตฺวา ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาโว มนสิ กาตพฺโพติ? วุจฺจเต – ตยิทํ อารมฺมณาติกฺกมนวเสน ปตฺตพฺพํ, น ปน องฺคาติกฺกมนวเสน. ตถา จ สติ อารมฺมเณเยว สาติสยํ โทสทสฺสเนน ตํ สมติกฺกมิตพฺพํ, อารมฺมณญฺจ ทุติยารุปฺปสฺส ปฐมารุปฺปเมว, ตสฺมา กสิเณ อาทีนวํ ทิสฺวา ตํ อุคฺฆาเฏตฺวา ตพฺพิวิตฺตากาสสฺส วิย ปฐมารุปฺปวิญฺญาเณ อาทีนวํ ทิสฺวา ตํ ปหาย ตทภาวสฺเสว มนสิกรณํ ยุตฺตนฺติ. อภยคิริวาสิโน ปน ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนาภาโวเยว มนสิ กาตพฺโพ’’ติ วทนฺติ, เต ปน อิเมสํ อารมฺมณาติกฺกมนวเสน ปตฺตพฺพภาวํ อสลฺลกฺเขตฺวา กเถนฺติ. ยทิ สลฺลกฺเขนฺติ, อญฺญตฺถ โทสํ ทิสฺวา อญฺญสฺส สมติกฺกเม อติปฺปสงฺคโทสโต น มุจฺจนฺติ.

อถาปิ วเทยฺยุํ – ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนํ สโต สมาปชฺชติ, สโต สมาปชฺชิตฺวา สโต วุฏฺฐาติ, สโต วุฏฺฐหิตฺวา ตญฺเญว วิญฺญาณํ ภาเวตี’ติ วจนโต วิญฺญาณญฺจายตนาภาโวเยว มนสิ กาตพฺโพ’’ติ, ตยิทํ ปาฬิอตฺถํ วิรุชฺฌิตฺวา คหณวเสน จินฺติตํ. น เหตฺถ ตญฺเญว วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อธิปฺเปตํ. ยทิ หิ ตํ อธิปฺเปตํ สิยา, วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ ตสฺส ปธานภาเวน นิทฺทิฏฺฐตฺตา ตญฺเญวาติ วจเนเนว ปริยตฺตํ, กึ วิญฺญาณนฺติ วจเนน. อถ สรูปนิทฺเทสตฺถํ วิญฺญาณวจนํ, เอวํ สติ ตญฺเญว วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ วุตฺตํ สิยา, ตสฺมา วิญฺญาณนฺติ วจเนน ยํ อารพฺภ วิญฺญาณญฺจายตนํ ปวตฺตํ, ตสฺเสว อากาสานญฺจายตนสฺส คหณํ, น อิตรสฺสาติ สุฏฺฐุ วุตฺตํ.

๑๐๑๑-๒. ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาโวมนสิกาตพฺโพติ วตฺวา มนสิการวิธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อกตฺวา มนสาติ มนสา อารมฺมณํ อกตฺวา สพฺเพน สพฺพํ ตํ อจินฺเตตฺวา. ‘‘อากาสํ อากาส’’นฺติ มนสิ กโรนฺตสฺส กสิณวิวิตฺตากาสํ วิย ‘‘นตฺถิ นตฺถี’’ติ, ‘‘สุญฺญํ สุญฺญ’’นฺติ วา มนสิ กโรนฺตสฺส วิญฺญาณวิวิตฺตํ อภาวมตฺตเมว อุปฏฺฐาตีติ อาห ‘‘นตฺถี’’ติอาทิ. วา-สทฺโท อนิยมตฺโถ, เตน ทฺวีสุ ปกาเรสุ เอเกนปิ อตฺถสิทฺธิ โหตีติ ทสฺเสติ. อวุตฺตวิกปฺปนตฺโถ วา วา-สทฺโท, เตน ‘‘วิวิตฺตํ วิวิตฺต’’นฺติ อิมสฺสปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อนิยโม ปเนตฺถ ติณฺณมฺปิ วิสุํ วิสุํ ปริยายภาวโตว สิทฺโธ. ปริยายสทฺทา หิ วิสุํ วิสุํเยว อตฺถํ สาเธนฺตา ปริยายาติ โลเก นิรุฬฺหา. ยถาหุ –

‘‘ปริยาเยเนว เต ยสฺมา, วทนฺตตฺถํ น สํหตา;

ปริยายตฺถํ ตโต สพฺพํ, ปริยาเยสุ ววตฺถิต’’นฺติ.

๑๐๑๓-๖. ตสฺมึ นิมิตฺเตติ ปฐมารุปฺปวิญฺญาณสฺส อภาวสงฺขาเต ฌานุปฺปตฺติการณภูเต นิมิตฺเต. สติ สนฺติฏฺฐตีติ อภาวนิมิตฺตารมฺมณา สติ สมฺมา สุปฺปติฏฺฐิตา หุตฺวา ติฏฺฐติ. สติสีเสน เจตฺถ อุปจารชฺฌานานุคุณานํ สทฺธาปญฺจมานํ อินฺทฺริยานํ สกิจฺจโยคํ ทสฺเสติ. อุปจารชฺฌานํ ปน ‘‘ภิยฺโยปิ สมาธิยติ มานส’’นฺติ อิมินา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กสิณุคฺฆาฏิมา…เป… อภาวเกติ เอวํ ปวตฺตวิญฺญาณสฺส นตฺถิภาวสงฺขาเต วินาสาภาวเก น ปุเร อภาวาทิเก. อปฺปนานโย ปเนตฺถ ปถวีกสิเณ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘อปฺปนาย นโย’’ติอาทิ.

๑๐๑๗-๙. เอวํ ยํ ตตฺถ อวสิฏฺฐํ, ตํ อติทิสิตฺวา อิทานิ วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อากาสคตวิญฺญาณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปริกมฺมมนกฺกาเร ตสฺมึ อนฺตรหิเตติ ‘‘นตฺถิ นตฺถี’’ติ ปวตฺตปริกมฺมมนสิกาเร อมนสิกรเณน อสฺมึ ปฐมารุปฺปวิญฺญาเณ อนฺตรหิเต, น ปน ขณภงฺควเสน, ฌานปริหานิวเสน วา อนฺตรหิเต. ขณภงฺควเสน หิ อนฺตรธานํ ขเณ ขเณ อุปลพฺภติ. ปริหานิวเสน จ อนฺตรธาเน ปุน ตํ อนุปฺปาเทตฺวา อุตฺตริ ญาณาธิคโมเยว นตฺถีติ. ตสฺสาปคมมตฺตํว ปสฺสนฺโต วสตีติ ตสฺส ปฐมารุปฺปสฺส อภาวมตฺตํ ปสฺสนฺโต โส โยคาวจโร วิหรติ. ยถา กถํ วิยาติ อาห ‘‘สนฺนิปาต’’นฺติอาทิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา นาม โกจิ ปุริโส มณฺฑลมาฬาทีสุ กตฺถจิ เกนจิเทว กรณีเยน สนฺนิปติตํ ภิกฺขุสงฺฆํ ทิสฺวา กตฺถจิ คนฺตฺวา สนฺนิปาตกิจฺจาวสาเน อุฏฺฐาย ปกฺกนฺเตสุ ภิกฺขูสุ ปุน ตํ ฐานํ คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต สุญฺญเมว ปสฺสติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ยถา โส ปุริโส สนฺนิปติตํ ภิกฺขุสงฺฆํ ทิสฺวา คโต, ตโต สพฺเพสุ ภิกฺขูสุ อปคเตสุ ตํ ฐานํ เตหิ สุญฺญเมว ปสฺสติ, น ปน เตสํ กุโตจิ อปคตการณํ, เอวมยํ โยคาวจโร ปุพฺเพ วิญฺญาณญฺจายตนชฺฌานจกฺขุนา ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ ทิสฺวา นตฺถีติ มนสิกาเรน ตสฺมึ อปคเต ตติยารุปฺปจกฺขุนา ตสฺส นตฺถิภาวเมว ปสฺสติ, น ตสฺส อปคตการณํ วีมํสติ ฌานสฺส ตาทิสาโภคาภาวโตติ.

๑๐๒๐-๔. จตุตฺถา…เป… น จ สนฺตนฺติ ยถา เนวสญฺญานาสญฺญายตนจิตฺตํ สงฺขาราวเสสสุขุมภาวปฺปตฺติยา สวิเสสํ สนฺตํ, เอวมยํ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ น จ สนฺตา ตทภาวโตติ อธิปฺปาโย. จ-สทฺโท ปเนตฺถ อวุตฺตสมุจฺจยตฺโถ. เตน ‘‘สญฺญา โรโค, สญฺญา คณฺโฑ, สญฺญา สลฺลํ, เอตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีตํ, ยทิทํ เนวสญฺญานาสญฺญายตน’’นฺติ อิมสฺสปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. จตุตฺถํ สนฺตโตติ สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวเนว สวิเสสํ สนฺตตาย, อสนฺตภาวกรโรคาทิสริกฺขกสญฺญาวิรหโต จ สนฺตโต ทิสฺวา. ‘‘สนฺตํ สนฺตมิทํ จิตฺต’’นฺติ อิมินา ภาวนาการํ ทสฺเสติ. วิภงฺเคปิ หิ ตํเยว อากิญฺจญฺญายตนํ สนฺตโต มนสิ กโรตีติ อยเมว ภาวนากาโร คหิโต. อปเร ปน ‘‘ปาฬิยํ อิมสฺส ภาวนากาโร น คหิโต’’ติ วตฺวา ตตฺถ การณํ วทนฺติ, ตตฺถ วตฺตพฺพํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาทิโต คเหตพฺพํ.

๑๐๒๗. ตติยารุปฺปสงฺขาตกฺขนฺเธสุ จ จตูสุปิ อารมฺมณภูเตสูติ อธิปฺปาโย.

๑๐๒๙-๓๑. อภาวมตฺตมฺปีติ สุญฺญตมตฺตมฺปิ เอวํ สุขุมมฺปีติ อธิปฺปาโย. สนฺตารมฺมณตายาติ สนฺตํ อารมฺมณํ เอตสฺสาติ สนฺตารมฺมณา, ตพฺภาโว สนฺตารมฺมณตา, ตาย, น ฌานสนฺตตาย. น หิ ตติยารุปฺปสมาปตฺติ จตุตฺถารุปฺปโต สนฺตตรา. โจทโก ยํ สนฺตโต มนสิ กโรติ, น ตตฺถ อาทีนวทสฺสนํ ภเวยฺย. อสติ จ อาทีนวทสฺสเน น สมติกฺกโม เอว สิยาติ ‘‘สนฺตโต เจ มนกฺกาโร กถญฺจ สมติกฺกโม’’ติ อาห. อิตโร ‘‘อนาปชฺชิตุกามตฺตา’’ติอาทินา ปริหารมาห. เตน อาทีนวทสฺสนมฺปิ อตฺเถวาติ ทสฺเสติ. ยสฺมิญฺหิ ฌาเน อภิรติ, ตตฺถ อาวชฺชนสมาปชฺชนาทิปฏิปตฺติยา ภวิตพฺพํ. สา ปนสฺส ตติยารุปฺเป สพฺพโสว นตฺถิ, เกวลํ สุญฺญภาวโต อารมฺมณกรณมตฺตเมว. ตถา เหส กิญฺจาปิ ตํ สนฺตโต มนสิ กโรติ, อถ ขฺวสฺส ‘‘อหเมตํ อาวชฺชิสฺสามิ, สมาปชฺชิสฺสามี’’ติ อาโภโค สมนฺนาหาโร น โหติ. กสฺมา? อากิญฺจญฺญายตนโต เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา ปณีตตรตาย. ยถา หิ ราชา มหตา ราชานุภาเวน นครวีถิยํ จรนฺโต ทนฺตการาทโย กมฺมกาเร เฉเก อเนกานิ ทนฺตวิกติอาทีนิ สิปฺปานิ กโรนฺเต ทิสฺวา ‘‘อโห วต เร เฉกา อาจริยา, อีทิสานิ สิปฺปานิ กริสฺสนฺตี’’ติ เอวํ เตสํ เฉกตาย ตุสฺสติ, น จสฺส เอวํ โหติ ‘‘อโห วตาหมฺปิ รชฺชํ ปหาย เอวรูโป สิปฺปิโก ภเวยฺย’’นฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? รชฺชสิริยา มหานิสํสตาย, โส เตสํ ชีวิตํ ติณายปิ อมญฺญมาโน เต สมติกฺกมิตฺวา คจฺฉติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๐๓๒. สุขุมํ ปรนฺติ อุกฺกํสโต สุขุมํ, ปฐมชฺฌานูปจารโต ปฏฺฐาย หิ ตจฺเฉนฺติยา วิย ปวตฺตมานาย ภาวนาย อนุกฺกเมน สงฺขารา ตตฺถ อนฺติมโกฏฺฐาสตํ ปาปิตาติ. ยทิ เอวํ กถํ ภาวนา อตฺตโน กิจฺจํ สาเธติ, นนุ เจสา ตทวตฺถํ ปาปิตา อารมฺมณํ น สมฺมา อุปนิชฺฌายตีติ? นยิทเมว ทฏฺฐพฺพํ. ภาวนาพเลน สุขุมภาวํ ปาปิตาปิ เจสา อตฺตโน กิจฺเจ ทุพฺพลตฺตํ น ปาปิตา, อถ โข วิปฺผาริกตาภาวํ คมิตา, เตน ตถา สุขุมาปิ อตฺตโน กิจฺเจ น ทุพฺพลา เอวาติ น ตตฺถ ตสฺสา อสามตฺถิยํ โหติ.

๑๐๓๓-๔. ยาย สญฺญายาติ ยาทิสาย สญฺญาย สทฺทปฺปวตฺติเหตุภูตาย. โส เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมงฺคี ปุคฺคโล. เนวสญฺญี จ นาสญฺญี โหติ เนวสญฺญานาสญฺญาสมงฺคี โหติ. น เกวลํ ตุ สญฺญาว เอทิสี สุขุมา เนวสญฺญานาสญฺญา โหติ, อถ โข ปน เวทนาทโยปิ สุขุมา, เวทนาปิ เนวเวทนานาเวทนา, จิตฺตมฺปิ เนวจิตฺตํนาจิตฺตํ, ผสฺโสปิ เนวผสฺโสนาผสฺโส. เอส นโย เสสสมฺปยุตฺตธมฺเมสุ. สญฺญาสีเสน ปน ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตน’’นฺติ วุตฺตํ ‘‘นานตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๒, ๓๔๑, ๓๕๗, ๓๕๙; อ. นิ. ๗.๔๔; ๙.๒๔) วิย. นนุ เจตฺถ ยทิ สญฺญา อตฺถิ, กถํ เนวสญฺญาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ยทิ นตฺถิ, กถํ นาสญฺญาติ อนุโยคํ สนฺธาย อิมมตฺถํ อุปมาหิ สาเธตุํ ‘‘ปตฺตมกฺขนเตเลนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปตฺตมกฺขณเตเลนาติ อนฺโตวุตฺถตาย ยาคุยา สทฺธึ อกปฺปิยฏฺเฐน เตลํ อตฺถีติ, นาฬิปูราทีนํ วเสน นตฺถีติ จ วตฺตพฺเพน ปตฺเต มกฺขิตเตเลน. มคฺคสฺมึ อุทเกน จาติ อุปาหนเตมนมตฺตฏฺเฐน อุทกํ อตฺถีติ, นหานวเสน นตฺถีติ จ วตฺตพฺเพน มคฺคสฺมึ อุทเกน.

๑๐๓๕-๗. อยํ อตฺโถติ กิญฺจิ วิเสสํ อุปาทาย สภาวโต อตฺถีติ วตฺตพฺพสฺเสว ธมฺมสฺส กิญฺจิ วิเสสํ อุปาทาย นตฺถีติ วตฺตพฺพตาสงฺขาโต อยมตฺโถ. ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย หิ เนวสญฺญตา, สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน นาสญฺญตา จ โหติ. เตนาห ‘‘ปฏุสญฺญาย กิจฺจสฺสา’’ติอาทิ. อารมฺมณสญฺชานนญฺเจว วิปสฺสนาย วิสยภาวํ อุปคนฺตฺวา นิพฺพิทาชนนญฺจ ปฏุสญฺญากิจฺจํ กถมยํ สญฺญาว สมานา สญฺญากิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกตีติ อาห ‘‘ยถา ทหนกิจฺจ’’นฺติอาทิ. นฺหาตุกามสฺส อุณฺหสีตภาวํ อกตฺวา สุขชนนตาย สุโขทกํ, ตสฺมึ. เตโชธาตุ ยถา ทหนกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวเมสา อติสนฺตารมฺมเณ ปวตฺตตฺตา อารมฺมณสญฺชานนํ กาตุํ น สกฺโกติ, ปรมสุขุมตฺตํ คตาว. เตเนว เหสา อกตาภินิเวสสฺส วิปสฺสนาญาเณน สุขคฺคยฺหา น โหตีติ เสสสมาปตฺตีสุ สญฺญา วิย วิปสฺสนาย วิสยภาวํ อุปคนฺตฺวา นิพฺพิทาชนนมฺปิ กาตุํ น สกฺโกติ, อญฺเญสุ หิ ขนฺเธสุ อกตวิปสฺสนาภินิเวโส ภิกฺขุ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกฺขนฺเธ สมฺมสิตฺวา นิพฺพิทํ ปตฺตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, อปิ อายสฺมา สาริปุตฺโต. ปกติวิปสฺสโก ปน สาริปุตฺตสทิโส ภิกฺขุ ขนฺธาทิมุเขน วิปสฺสนํ อภินิวิสิตฺวา ทฺวารารมฺมเณหิ สทฺธึ ทฺวารปฺปวตฺตธมฺมานํ วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ฐิโต สกฺกุเณยฺย ตพฺพิสยํ อุทยพฺพยญาณํ อุปฺปาเทตุํ, โสปิ กลาปสมฺมสนวเสเนว, โน อนุปทธมฺมวิปสฺสนาวเสน. น หิ สาริปุตฺตสทิโส ภิกฺขุ จตุตฺถารุปฺปปริยาปนฺเนสุ ผสฺสาทิธมฺเมสุ วินิพฺภุชิตฺวา วิสุํ วิสุํ สรูปโต คเหตฺวา อนิจฺจาทิวเสน สมฺมสิตุํ สกฺโกติ. เกวลํ ปน อวินิพฺภุชฺช เอกโต คเหตฺวา กลาปโต สมูหโตเยว สมฺมสิตุํ สมตฺโถ โหติ, เอวํ สุขุมตฺเตเนสา วิชฺชติ.

๑๐๓๘-๔๐. รูปนฺติ กสิณรูปสงฺขาตํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ. อากาสนฺติ กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ. วิญฺญาณนฺติ อากาเส ปวตฺตวิญฺญาณํ. ตทภาวกนฺติ ตสฺส อากาเส ปวตฺตวิญฺญาณสฺส อภาวกํ. กมโตติ ปฐมารุปฺปํ สมติกฺกมิตฺวา โหตีติอาทินา อนุกฺกมโต. อตฺตนา วุตฺตมตฺถํ อฏฺฐกถาวจนํ อาหริตฺวา สาเธนฺโต ‘‘อาห จา’’ติอาทิมาห. อิธาติ อิมาสุ จตูสุ อรูปสมาปตฺตีสุ. ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา สมาปตฺติโย หิ ปุริมาปุริมาหิ สมาปตฺตีหิ สุปณีตตรา สุฏฺฐุ ปณีตตรา, สุนฺทรปณีตตราติ วา อตฺโถ. ปาสาทตลสาฏิกาติ จตุภูมกปาสาทสฺส เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมโต อุปรูปริ สวิเสสา ปญฺจ กามคุณา, จตฺตาโร ปาสาทตลา จ ถูลสณฺหสณฺหตรสณฺหตมสุตฺเตหิ วิหิตา อายามวิตฺถารโต สมปฺปมาณา สาฏิกา จ.

๑๐๔๒. รูปารูปภวํ อภิภุยฺย นิพฺพานํ ยาติ, อถ วา นีวรเณ อภิภุยฺย รูปารูปภวํ ยาตีติ อตฺโถ.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิกาสินิยา นาม

อภิธมฺมาวตารสํวณฺณนาย

อรูปาวจรสมาธิภาวนานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.