๕. ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

ภูมิปุคฺคลจิตฺตุปฺปตฺตินิทฺเทสวณฺณนา

๑๘๒-๘. พุทฺธิยา วุทฺธึ วิรุฬฺหึ กโรตีติ พุทฺธิวุทฺธิกรํ. ยสฺส ยสฺส นยสฺส กถนํ ปฏิญฺญาตํ, ตํ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จิตฺตานํ ภูมีสุปฺปตฺติ’’นฺติ. ตํ วตฺวา ภูมีนํ อาธารวเสน ปสงฺคาคตํ คติเภทํ, ภวเภทญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘เทวา เจวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘จตสฺโสปายภูมิโย’’ติ วตฺวา อสุรคติยา เปตคติยํเยว สงฺคหิตตฺตา ‘‘คติโย ปญฺจา’’ติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. มยํ ปน ‘‘ติสฺโสวาปายภูมิโย’’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพนฺติ มญฺญาม. น หิ เอส อนากุลวจโน อาจริโย อีทิสํ ปุพฺพาปรวิรุทฺธํ วิย สมฺโมหชนกํ วจนํ ภาสติ. ปาฬิยมฺปิ หิ –

‘‘ปญฺจ โข อิมา, สาริปุตฺต, คติโย. กตมา ปญฺจ? นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย มนุสฺสา เทวา’’ติ (อ. นิ. ๙.๖๘) –

เอวํ ติณฺณเมว อปายานํ วเสน วุตฺตํ. กามรูปารูปวเสน ตโย ภวา. ตตฺถาติ เตสุ ตีสุ ภเวสุ. ตึเสวาติ จตสฺโส อปายภูมิโย, สตฺตวิธา กามสุคติภูมิ, โสฬส รูปีพฺรหฺมโลกา, จตสฺโส อรูปภูมิโยติ เอกตึสภูมีนมนฺตเร จิตฺตปฺปวตฺติอธิการตฺตา อสญฺญภูมึ อปเนตฺวา อวเสสา ตึเสว ภูมิโยติ อตฺโถ. ตาสุ ตึเสว ปุคฺคลาติ ตาสุ ภูมีสุ อุปฺปนฺนา ปุคฺคลา ภูมิคณนวเสน ตึเสว โหนฺติ. ภูมิวเสน ตึสวิธาปิ ปน ปฏิสนฺธิจิตฺตคณนาย เอกูนวีสติ โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภูมีเสฺวตาสู’’ติอาทิ.

ปฏิสนฺธิกจิตฺตานนฺติ ทส กามาวจรปฏิสนฺธิจิตฺตานิ, ปญฺจ รูปาวจรปฏิสนฺธิจิตฺตานิ, จตฺตาริ อรูปาวจรปฏิสนฺธิจิตฺตานีติ อิเมสํ เอกูนวีสติปฏิสนฺธิจิตฺตานํ วเสน. อสญฺญีนมจิตฺตกาติ อสญฺญสตฺตานํ อจิตฺตกา ปฏิสนฺธิ. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘อสญฺญสตฺตา เทวา อเหตุกา อนาหารกา อผสฺสกา อเวทนกา อสญฺญกา อเจตนกา อจิตฺตกา ปาตุภวนฺตี’’ติ.

ยทิ ปฏิสนฺธิวเสน วีสติ ปุคฺคลา, กถํ ภูมิวเสน ตึสาติ วุตฺตา. เอกตึสาติ หิ วตฺตพฺพนฺติ อาห ‘‘อิธา’’ติอาทิ.

น วิชฺชติ เหตุ อิเมสนฺติ อเหตู, ทุเว, ตีณิ จ เหตู อิเมสนฺติ ทฺวิติเหตู, ปฏิสนฺธิวเสน อเหตุกา, ทุเหตุกา, ติเหตุกา จาติ อตฺโถ. ตตฺถ อเหตุกา อาปายิกา จ, เอกจฺเจ ภูมเทวา, มนุสฺเสสุ ชจฺจนฺธชจฺจพธิรชจฺจุมฺมตฺตกนปุํสกอุภโตพฺยญฺชนกาทโย จ. วุตฺตาวเสสา กามสุคติวาสิโนว ทุเหตุกา. ติเหตุกา ปน กามสุคติวาสิโนว. อริยา ปน อฏฺฐาติ จตุนฺนํ อริยมคฺคสมงฺคีนํ, จตุนฺนญฺจ อริยผลสมงฺคีนํ วเสน อฏฺฐ อริยปุคฺคลา. นนุ จ อริยาปิ ติเหตุกาเยวาติ? สจฺจํ, จิตฺตุปฺปาทํ ปน ปตฺวา เตสํ วิเสสสพฺภาวโต วิสุํเยว อุทฺธฏาติ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๘๙-๙๒. ‘‘ภูมีสุปฺปตฺตึ ภณโต เม นิโพธถา’’ติ สุตฺวา โจทโก ‘‘ตึสภูมีสู’’ติอาทินา สพฺเพสํ ภูมีนํ สาธารณจิตฺตานิ ปุจฺฉติ, อิตโร ‘‘จุทฺทเสวา’’ติ วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ อฏฺฐ ปริตฺตกุสลานิ, จตฺตาริ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ, อุทฺธจฺจสหคตํ, มโนทฺวาราวชฺชนญฺจาติ จุทฺทเสว, น อูนานิ นาธิกานิ, สพฺพาสุ ตึสภูมีสุ โหนฺติ, สพฺพภูมีนํ สาธารณานีติ อตฺโถ.

สทา…เป… สิยุนฺติ เทฺว โทสมูลานิ, กุสลวิปากจกฺขุโสตวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณทฺวยวชฺชิตานิ อฏฺฐารส กามาวจรวิปากจิตฺตานีติ วีสติ จิตฺตานิ สทา กาเมเยว ภเว สิยุํ, น กทาจิ อญฺญตฺถ อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. นนุ จ พฺรหฺมูนมฺปิ อกุสลวิปากานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ? สจฺจํ อุปฺปชฺชนฺติ, ตานิ กามภเว อนิฏฺฐรูปาทโย อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺติ พฺรหฺมโลเก เตสํ อภาวโตติ กามภเวเยว นิยมิตานิ. รูปาวจรวิปากจิตฺตานิ ปญฺจ รูปาวจรภเวเยว สิยุํ, จตฺตาโร จ อรูปาวจรวิปากา อรูปีสูติ อาห ‘‘ปญฺจ รูปภเว’’ติอาทิ.

กาม …เป… ภวนฺตีติ รูปาวจรกุสลกิริยจิตฺตานิ เจว กุสลวิปากานิ จ จกฺขุโสตวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณานิ โวฏฺฐพฺพนวชฺชานิ จ เทฺว อเหตุกกิริยจิตฺตานิ ปฐมมคฺควิญฺญาณนฺติ อฏฺฐารส จิตฺตานิ กามรูปภเวเยว ภวนฺติ, น อรูปภเว. ตตฺถ หิ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกนฺตตฺตา รูปาวจรกุสลกิริยา นุปฺปชฺชนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ วตฺถุทฺวารวิรหโต, หสิตุปฺปาโท เอกนฺตวตฺถุนิสฺสยตฺตา, โสตาปตฺติมคฺโค ปรโตโฆสปจฺจยาเยว นิพฺพตฺตนโต น อุปฺปชฺชติ. เทฺวจตฺตาลีสาติ อฏฺฐ ปริตฺตกุสลานิ, จตฺตาริ อรูปกุสลานิ, ปฐมมคฺควชฺชานิ สตฺต โลกุตฺตรจิตฺตานิ, ปฏิฆทฺวยวชฺชิตานิ จ ทส อกุสลจิตฺตานิ, ปุพฺเพ วุตฺตอเหตุกกิริยาทฺวยวชฺชิตานิ นว กามาวจรกิริยจิตฺตานิ, จตฺตาริ อรูปาวจรกิริยจิตฺตานีติ เอวํ เทฺวจตฺตาลีส จิตฺตานิ ตีสุ ภเวสุ โหนฺติ.

๑๙๓-๒๐๔. เอวํ ภววเสน จิตฺตุปฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กาลวเสน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฐเปตฺวา ปนา’’ติอาทิ. สพฺพาสนฺติ นิทฺธารณตฺเถ สามิวจนํ. อฏฺฐ มหากิริยา, อรหตฺตมคฺคผลจิตฺตานิ, อนาคามิผลํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลกิริยาติ เตรเสว จิตฺตานิ อปายรหิตาสุ ฉพฺพีสภูมีสุ โหนฺติ อปาเยสุ วิปากาวรณสพฺภาเว เอเตสํ อนุปฺปชฺชนโต. อปรานิ ฉ จิตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. ตานิ ปน รูปภวสาธารณานํ ปญฺจปริตฺตวิปากานํ, กิริยมโนธาตุยา จ วเสน เวทิตพฺพานิ.

ปญฺจ จิตฺตานีติ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตวิจิกิจฺฉาวเสน ปญฺจ จิตฺตานิ. ตานิ หิ ปญฺจสุ สุทฺธาวาสภูมีสุ น ลพฺภนฺติ. ตตฺถ อนาคามิขีณาสวานเมว อธิวุตฺถตฺตา, เตสญฺจ ปฐมมคฺเคเนว อิเมสํ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปาทิตตฺตา.

อปรานิ ทุเวติ ตติยารุปฺปกุสลกิริยจิตฺตานิ. ตานิ หิ เนวสญฺญานาสญฺญายตเนสุ อติกฺกนฺตารมฺมณตฺตา, อปาเยสุ จ อเหตุกปฏิสนฺธิกตฺตา นุปฺปชฺชนฺติ. จตุวีสตีภูมิสุ เทฺว จาติ วิญฺญาณญฺจายตนกุสลกิริยาวเสน เทฺว จิตฺตานิ. เตวีสภูมิสุ เทฺวเยวาติ อากาสานญฺจายตนกุสลกิริยจิตฺตานิ.

เอกาทสวิธนฺติ รูปาวจรกุสลกิริยา หสิตุปฺปาโทติ เอกาทส. โสตาปตฺติผลํ ยาว อนาคามิมคฺโค จตฺตาริ จ จิตฺตานิ สุทฺธาวาสอปายวชฺชาสุ เอกวีสติภูมีสุ ภวนฺติ. เอกํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ สุทฺธาวาสอปายอรูปภูมิวชฺเชสุ สตฺตรสสุ ภูมีสุ ชายติ. เทฺว โทสมูลานิ, กุสลวิปากฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานิ, สตฺต อกุสลวิปากาติ ทฺวาทส จิตฺตานิ มหคฺคตภูมิวชฺชาสุ เอกาทสสุ กามภูมีสุ ชายนฺติ. อฏฺฐ มหาวิปากจิตฺตานิ กามาวจรเทวมนุสฺสวเสน สตฺตภูมีสุ ชายนฺติ. ฉสุ ภูมิสูติ เวหปฺผลสุทฺธาวาสสงฺขาตาสุ ฉสุ ปญฺจมชฺฌานภูมีสุ.

จตฺตาริ…เป… ภูมิสูติ จตุตฺถชฺฌานวิปาโก ปริตฺตสุภอปฺปมาณสุภสุภกิณฺหวเสน ตีสุ ภูมีสุ ชายติ, ทุติยชฺฌานวิปาโก, ตติยชฺฌานวิปาโก จ ปริตฺตาภาอปฺปมาณาภาอาภสฺสรวเสน ตีสุ ภูมีสุ, ปฐมชฺฌานวิปาโก พฺรหฺมปาริสชฺชพฺรหฺมปุโรหิตมหาพฺรหฺมาวเสน ตีสุ ภูมีสุ โหตีติ เอวํ จตฺตาริ จิตฺตานิ เอเกกวเสน ตีสุ ตีสุ ภูมีสุ ชายนฺติ.

๒๐๖-๙. เอวํ เอตฺตกาเนว จิตฺตานิ เอตฺตกาสุ ภูมีสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ จิตฺตนิยมวเสน อุปฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอตฺตกาสุ เอว ภูมีสุ เอตฺตกาเนว จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ภูมินิยมวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘กุสลากุสลา กาเม’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ กาเม กุสลากุสลา วีสติ, เตสํ ปนฺนรส อเหตุกา ปากา, อาวชฺชนทฺวยญฺจาติ สตฺตตึเสว มานสา นรกาทีสุ จตูสุปิ อปาเยสุ ชายเร. อวเสสานิ ปน สตฺตรส กามาวจรวิปากกิริยจิตฺตานิ, ปญฺจตึส มหคฺคตโลกุตฺตรานีติ เทฺวปญฺญาส มานสา กทาจิปิ เตสุ นุปฺปชฺชนฺติ อภูมิภาวโตติ อตฺโถ.

อสีติ หทยาติ วุตฺตาวเสสานิ อสีติ จิตฺตานิ. ฆานาทิวิญฺญาณตฺตยนฺติ กุสลวิปากฆานาทิวิญฺญาณตฺตยํ. ‘‘อปุญฺญชา ปากา’’ติ อกุสลวิปากานํ สพฺเพสเมว คหิตตฺตา ฆานาทิวิญฺญาณตฺตยํ อคฺคหิตวิเสสมฺปิ ปาริเสสญาเยน กุสลวิปากเมว วิญฺญายติ.

๒๑๓. โทมนสฺสนฺติ โทมนสฺสสหคตํ. กฺริยา จ เทฺวติ โวฏฺฐพฺพนวชฺชิตา เทฺว อเหตุกกิริยา.

๒๑๔. ภูมิวเสเนวาติ ปุคฺคเล อนามสิตฺวา เกวลํ ภูมิวเสน. ปุคฺคลานํ วเสน จ ภูมิวเสน จ จิตฺตุปฺปตฺตึ วิภาวเยติ สมฺพนฺโธ.

๒๑๖-๘. ปญฺจภูมิสูติ จตุราปายมนุสฺสวเสน ปญฺจภูมีสุ. อเหตุกานํ ปฏิสนฺธิสทิสตทารมฺมณวเสน ‘‘สตฺตตึเสวา’’ติ วุตฺตํ, อญฺญกมฺเมน ปน ทฺวิเหตุกตทารมฺมณสฺสาปิ สมฺภวโต เอกจตฺตาลีส โหนฺติ. อาจริยโชติปาลตฺเถรสฺส อธิปฺปาเยน ติเหตุกวิปาเกหิปิ สทฺธึ ปญฺจจตฺตาลีเสวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อเหตุกสฺส วุตฺเตหีติ อเหตุกสตฺตสฺส วุตฺเตหิ สตฺตตึสมานเสหิ สห. นว กฺริยาติ อฏฺฐ มหากิริยา, หสิตุปฺปาโท จาติ อิมานิ อสาธารณกิริยจิตฺตานิ นว.

๒๒๐-๑. ‘‘จตุปญฺญาส มานสา’’ติ วตฺวา เตสํ สรูปโต ทสฺสนตฺถํ อาห ‘‘ทฺวิเหตุกสฺสา’’ติอาทิ. ปุน ‘‘จตุปญฺญาสา’’ติอาทิ ปน นิคมนํ.

๒๒๓-๔. ปญฺญาเสวสฺส จิตฺตานีติ ติเหตุกสฺส ปุถุชฺชนสฺส วุตฺตจตุปญฺญาสจิตฺเตสุ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสหคตวชฺชานิ เอกูนปญฺญาส, โสตาปตฺติผลนฺติ อิมานิ ปญฺญาเสว จิตฺตานิ อสฺส กามาวจรสฺส โสตาปนฺนเทหิโน ชายนฺเต. นวตึเสวาติ เอกูนจตฺตาลีสจิตฺตานิ. ปฐมํ ผลนฺติ โสตาปตฺติผลํ.

๒๒๕-๘. ทุติยญฺจ ผลํ หิตฺวาติ สกทาคามิผลํ หิตฺวา. จ-สทฺเทน โสตาปตฺติผลญฺจ หิตฺวาติ อตฺโถ. อตฺตโน ผเลน สห ยานิ อฏฺฐจตฺตาลีส จิตฺตานิ, ตานิ อนาคามิสฺส สตฺตสฺส ชายนฺติ. จตฺตาลีสญฺจ จตฺตารีติ เตวีสติ กามาวจรวิปากจิตฺตานิ, วีสติ กิริยจิตฺตานิ, อรหตฺตผลญฺจาติ จตุจตฺตาลีส จิตฺตานิ. สกํ สกนฺติ ‘‘โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, สกทาคามิโน สกทาคามิมคฺคจิตฺต’’นฺติอาทินา อตฺตโน อตฺตโน มคฺคจิตฺตํ. กสฺมา ปน เตสํ เอเกกเมว จิตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘เอกจิตฺตกฺขณาหิ เต’’ติ. ปญฺจตึเสวาติ สตฺตรส กามรูปารูปกุสลจิตฺตานิ, ปฏิฆทฺวยวชฺชานิ ทส อกุสลานิ, รูปภเว ลพฺภมานกานิ ปญฺจ อเหตุกวิปากานิ, อาวชฺชนทฺวยํ, ปฐมชฺฌานวิปาโก จาติ ปญฺจตึส จิตฺตานิ ตีสุ ปฐมชฺฌานภูมีสุ ปุถุชฺชนสฺส ชายนฺติ.

๒๓๒-๕. หิตฺวา จาติ เอตฺถ จ-สทฺเทน ปฐมผลสฺส คหณํ ทสฺเสติ. เตน อปุญฺญปญฺจกํ หิตฺวา ปฐมํ ผลํ คเหตฺวา จาติ อตฺโถ. อปุญฺญปญฺจกนฺติ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตวิจิกิจฺฉาสหคตวเสน ปญฺจ อกุสลจิตฺตานิ. ตตฺถาติ เตสุ โสตาปนฺนสฺส วุตฺเตสุ. ตตฺเถวาติ สกทาคามิสฺส วุตฺเตสุ. ปุญฺญชํ สมฺปฏิจฺฉนํ สนฺตีรณทฺวยญฺเจวาติ สมฺพนฺโธ.

๒๓๗. เอวํ ปฐมชฺฌานภูมิยํ ปุถุชฺชนโสตาปนฺนาทิวเสน จิตฺตสมฺภวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตสเมว วเสน ทุติยชฺฌานภูมิยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุถุชฺชนสฺสา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ทุติยชฺฌานตติยชฺฌานวิปากานํ เอกสตฺตสฺเสว อสมฺภเวปิ ทุติยชฺฌานตเล นิพฺพตฺเต ปุถุชฺชนาทโย ปุถุชฺชนาทิภาวสามญฺเญน เอกโต คเหตฺวา ‘‘ทุติยชฺฌานตติยชฺฌานปากโต’’ติ วุตฺตํ.

๒๔๒. ปริตฺตสุภาทิโต ปฏฺฐาย ยาว อกนิฏฺฐา ตติยจตุตฺถชฺฌานภูมีสุ ปฐมชฺฌานภูมิยํ วุตฺตคณนาย จิตฺตปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘ปริตฺตกสุภาทีน’’นฺติอาทิ.

๒๔๗. จตุวีสติ จิตฺตานีติ อฏฺฐปริตฺตกุสลานิ, จตฺตาริ อรูปกุสลานิ, ปฏิฆทฺวยวชฺชิตานิ ทส อกุสลจิตฺตานิ, ปฐมารุปฺปวิปาโก, มโนทฺวาราวชฺชนญฺจาติ จตุวีสติ จิตฺตานิ ปฐมารุปฺปภูมิยํ ปุถุชฺชนสฺส ชายนฺติ.

๒๕๐-๓. ทส ปญฺจาติ อฏฺฐ มหากิริยา, จตสฺโส อรูปกิริยา, มโนทฺวาราวชฺชนํ, ปฐมารุปฺปวิปาโก, อรหตฺตผลญฺจาติ ปนฺนรส จิตฺตานิ ปฐมารุปฺปภูมิยํ อรหโต โหนฺติ.

เตวีสาติ ปฐมารุปฺปภูมิยํ ปุถุชฺชนสฺส วุตฺเตสุ จตุวีสติจิตฺเตสุ อากาสานญฺจายตนกุสลวิปากวชฺชา พาวีสติ จ ทุติยารุปฺปวิปาโก จาติ เตวีสติ ทุติยารุปฺปภูมิยํ ปุถุชฺชนสฺส โหนฺติ. ตตฺเถว ติณฺณํ ผลฏฺฐเสขานํ ปุถุชฺชนสฺส วุตฺเตสุ อกุสลปญฺจกวชฺชานิ อฏฺฐารส, ตํตํผลญฺจาติ เอกูนวีสติ จิตฺตานิ โหนฺติ.

กฺริยา ทฺวาทสาติ อฏฺฐ มหากิริยา, อากาสานญฺจายตนวชฺชิตา ติสฺโส อรูปกิริยา, มโนทฺวาราวชฺชนนฺติ ทฺวาทส กิริยจิตฺตานิ. ปาเกโกติ เอโก อรูปวิปาโก.

ทุติยารุปฺปภูมิยํ ปุถุชฺชนสฺส วุตฺเตสุ วิญฺญาณญฺจายตนกุสลวิปากวชฺชานิ เอกวีสติ, อากิญฺจญฺญายตนวิปาโก จาติ พาวีสติ จิตฺตานิ ตติยารุปฺปภูมิยํ ปุถุชฺชนสฺส อุปฺปชฺชนฺติ.

๒๕๔-๖๐. ปุถุชฺชนสฺส วุตฺเตสุ อปุญฺญปญฺจกวชฺชานิ สตฺตรส, ปฐมผลญฺจาติ อฏฺฐารส ตติยารุปฺปภูมิยํ โสตาปนฺนสฺส อุปฺปชฺชนฺติ. ตานีติ ตาเนว อฏฺฐารส จิตฺตานิ. ‘‘ฐเปตฺวา ปฐมํ ผล’’นฺติ หิ วจนโต ทุติยผลํ ปกฺขิปิตฺวาติ อยมตฺโถ อวุตฺตสิทฺโธ. น หิ สกทาคามิโน สกทาคามิผลญฺจ นุปฺปชฺชติ. เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ฐเปตฺวา ทุติยํ ผล’’นฺติ. เอตฺถาปิ อนาคามิผลํ ปกรณสิทฺธเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐ มหากิริยา, เทฺว ตติยจตุตฺถารุปฺปกิริยา, มโนทฺวาราวชฺชนํ, อากิญฺจญฺญายตนวิปาโก, อรหตฺตผลนฺติ เตรส จิตฺตานิ ตติยารุปฺปภูมิยํ ขีณาสวสฺส ชายนฺติ. ตติยารุปฺปภูมิยํ ปุถุชฺชนสฺส วุตฺเตสุ ทฺวาวีสติจิตฺเตสุ อากิญฺจญฺญายตนกุสลวิปากวชฺชาติ วีสติ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปาโกติ เอกวีสติ จิตฺตานิ จตุตฺถารุปฺปภูมิยํ ปุถุชฺชนสฺส ชายนฺติ. ปุถุชฺชนสฺส วุตฺเตสุ อปุญฺญปญฺจกวชฺชานิ โสฬส, โสตาปตฺติผลญฺจาติ สตฺตรส ตตฺเถว โสตาปนฺนสฺส โหนฺติ. อฏฺฐ มหากิริยา, เทฺว จ เนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากกิริยา, มโนทฺวาราวชฺชนํ, อรหตฺตผลญฺจาติ ทฺวาทส จิตฺตานิ ตตฺเถว อรหโต อุปฺปชฺชนฺติ.

๒๖๑-๓. อรูปกุสลา เจว กิริยาปิ จ อุปฺปชฺชนฺติ, น ปน วิปากาติ อธิปฺปาโย. อุทฺธมุทฺธมรูปีนนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนาทีสุ อรูปีนํ. เหฏฺฐิมาติ วิญฺญาณญฺจายตนิกานํ อากาสานญฺจายตนกุสลวิปากา นุปฺปชฺชนฺติ, อากิญฺจญฺญายตนิกานํ อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณญฺจายตนกุสลวิปากาติ เอวมาทินา เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา อรูปา นุปฺปชฺชนฺติ. กสฺมาติ อาห ‘‘ทิฏฺฐาทีนวโต กิรา’’ติ. กิราติ อนุสฺสุติยํ. ทิฏฺฐาทีนวโตติ อารมฺมเณ, ฌาเน จ ทิฏฺฐโทสตฺตา. กุสลานุตฺตราติ โลกุตฺตรกุสลา.

๒๖๖. สพฺโพ รูโป มหคฺคโตติ สพฺโพ รูปาวจรมหคฺคตจิตฺตุปฺปาโท. มโนธาตูติ กิริยามโนธาตุวิปากมโนธาตูนํ กามวิปาก-คฺคหเณน คหิตตฺตา.

๒๖๙-๗๓. เอวํ…เป… เหฏฺฐิมนฺติ ทุติยารุปฺปภูมิยํ วุตฺเตสุ ทุติยารุปฺปตฺตยํ ฐเปตฺวา อตฺตโน ปาเกน สห ตติยารุปฺปภูมิยํ เอกูนจตฺตาลีส จิตฺตานิ ตตฺถวุตฺเตสุ ตติยารุปฺปตฺตยํ ฐเปตฺวา อตฺตโน ปาเกน สห สตฺตตึสาติ เอวํ เสสทฺวเยปิ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมํ หิตฺวา จิตฺตคณนา เญยฺยา. อตฺตโน อตฺตโนติ ปฐมารุปฺปภูมิยํ ปฐมารุปฺปวิปาโก, ทุติยารุปฺปภูมิยํ ทุติยารุปฺปวิปาโกติ เอวํ อตฺตโน อตฺตโน วิปากา จตฺตาโร จ อนาสวา โลกุตฺตรวิปากาติ เอวํ จตูสุ อรูปภูมีสุ เอเกกาย ภูมิยา ปญฺจ ปญฺจ วิปากา ชายนฺติ. ยา กิริยา เตรเสว สิยุํ, ตา สพฺพปฐมารุปฺปภูมิยํ ขีณาสวสฺส ชายนฺเตติ สมฺพนฺโธ. ทุติยารุปฺปภูมิยํ ขีณาสวสฺส ปฐมารุปฺปกิริยจิตฺตํ วชฺเชตฺวา ทฺวาทเสว กฺริยา โหนฺติ. ตติยารุปฺปภูมิยํ ทุติยารุปฺปกิริยจิตฺตํ วชฺเชตฺวา เอกาทส. จตุตฺถารุปฺปภูมิยํ ตติยารุปฺปกิริยจิตฺตํ วชฺเชตฺวา ทเสว วิญฺเญยฺยา.

๒๗๔-๕. อิทานิ เกวลํ ปุคฺคลวเสน เตสเมว ปุคฺคลานํ อาเวณิกจิตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อรหโต ปนา’’ติอาทินา อรหโตเยว อุปฺปชฺชนกจิตฺตํ ทสฺเสตฺวา อนาคามิอาทีนํ ปาฏิปุคฺคลิกํ สกสกผลจิตฺตํ ปากฏเมวาติ สํขิตฺตํ. อรหโตติ ขีณาสวสฺส. อรหโต ภาโว อรหตฺตํ, อรหตฺตผลนฺติ อตฺโถ. ตญฺหิ ‘‘อรีนํ หตตฺตา อรหา’’ติอาทินา อรหนฺต-สทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตภาเวน ‘‘อรหตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. อิทานิ เตสํ เตสํ ปุคฺคลานํ สาธารณจิตฺตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘จตุนฺนญฺจ ผลฏฺฐาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

๒๙๐. สุสารนฺติ อตฺถพฺยญฺชนวเสน ปริจฺจชิตพฺพสฺส เผคฺคุสฺส อภาวโต สุฏฺฐุ สารํ, สพฺพโส สารนฺติ อตฺโถ. ปรนฺติ สุสารตฺตา เอว ปรํ. สตฺตานํ อิธโลกปรโลกหิตปฏิจฺฉาทกสฺส อวิชฺชนฺธการสฺส วิธมนโต โมหนฺธการปฺปทีปํ. จินฺเตตีติ อตฺถวเสน จินฺเตติ. วาเจตีติ พฺยญฺชนวเสน สชฺฌายติ. ราคโทสานํ โมเหน สห อวินาภาวโต ตสฺส อนุปคมนํ อตฺถสิทฺธเมวาติ ‘‘โมหนฺธการปฺปทีป’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘นรํ…เป… โนปยนฺตี’’ติ ราคโทสานุปคมนเมว วุตฺตํ. ‘‘โมหนฺธการปฺปทีป’’นฺติ วา วจเนเนว โมหสฺส อนุปคโม วุตฺโต โหตีติ ราคโทสานเมว อนุปคมนํ วุตฺตํ. มูลภูตานํ ปน ติณฺณํ อนุปคมนวจเนน เสสกิเลสานมฺปิ อนุปคมนํ วุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิกาสินิยา นาม

อภิธมฺมาวตารสํวณฺณนาย

ภูมิปุคฺคลจิตฺตุปฺปตฺตินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

อภิธมฺมาวตาร-อภินวฏีกา

(ทุติโย ภาโค)