๓. ตติโย ปริจฺเฉโท

เจตสิกวิภาคนิทฺเทสวณฺณนา

๘๙. นามสามญฺญโตเยว เทฺวปญฺญาสาติ ผสฺสาทินามสามญฺเญน ทฺวีหิ อธิกา ปณฺณาส โหนฺติ, สมฺปยุตฺตธมฺมเภทโต ปน เอกูนนวุติจิตฺตสมฺปยุตฺโต ผสฺโส เอกูนนวุติวิโธติ เอวมาทินา พหุวิธาปิ โหนฺตีติ อตฺโถ.

นนุ จ ผสฺสาทโย เหฏฺฐา ปาฬิกฺกเมน ทสฺสิตา, อิธ ปน กสฺมา น ตถา วุตฺตาติ? เอเกกสภาววนฺตานํ ตํตํสามญฺญาเปกฺขาย เอกสฺมึ ฐาเน นิทฺทิสิตุกามตฺตา. ผสฺสาทโย หิ มนกฺการาวสานา เตรส กุสลากุสลาพฺยากตสามญฺญโต เอกโต วุตฺตา, มชฺฌตฺตาทโย มุทิตาวสานา ปญฺจวีสติ กุสลาพฺยากตสามญฺญโต, โลภาทโย ปน อโนตฺตปฺปาวสานา อกุสลภาวสามญฺญโตติ เอวํ ตํตํสามญฺญาเปกฺขาย สมานสภาวา ธมฺมา เอกโต วุตฺตาติ.

๙๐. เอวํ ผสฺสาทโย ธมฺเม อุทฺทิสิตฺวา อิทานิ ‘‘เอตฺตเกสุ อยํ ธมฺโม สมุปลพฺภตี’’ติ จิตฺตุปฺปาเทสุ เตสํ ปโยคํ ทสฺเสตุํ ปฐมํ ตาว จิตฺตคณนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุปญฺญาสธา’’ติอาทิ. กาเมติ กามาวจเรติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ ‘‘รูเป อรูเป’’ติ เอตฺถาปิ. อาสววิสยตฺตาภาวโต น วิชฺชนฺติ เอเตสุ อาสวาติ อนาสวา.

๙๑-๒. สมาสโตติ วิตฺถาราเปกฺขาย วุตฺตํ, น อิโตปิ สมาสสฺส อภาวโต. อติสงฺเขปโต ปน เอกูนนวุติ จิตฺตุปฺปาทา โหนฺติ. เอเตสูติ อิเมสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ. เตสํ ผสฺสาทีนํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺตึ เอเกกํ อุทฺธริตฺวา จิตฺตเจตสิเกสุ ภิกฺขูนํ ปาฏวตฺถาย ปวกฺขามีติ สมฺพนฺโธ. เอกกนฺติ เอเกกํ, คาถาพนฺธวเสน เอ-การโลโป.

๙๓. เจตสิกวิภาคํ วตฺตุกาโมปิ อวินิพฺโภคธมฺเม ทสฺเสตุํ จิตฺเตน สห เอกโต กตฺวา อาห ‘‘ผสฺสปญฺจก’’นฺติ. เอกโต อุปฺปาโท เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทา, สห ขียนฺตีติ สหกฺขยา, เอกโต อุปฺปชฺชิตฺวา เอกโต นิรุชฺฌนกาติ อตฺโถ.

๙๔. สพฺเพเสฺวว เอกวีสสเตสุ จิตฺเตสุ สมุปลพฺภนโต สพฺพสาธารณา. กิญฺจาปิ อนนฺตรคาถาย จิตฺเตน สห เอกุปฺปาทาทิภาวกถเนเนว อิเมสํ สพฺพสาธารณตา วุตฺตา, ตตฺถ ปน เอกุปฺปาทาทิมตฺตกถนเมว อิจฺฉิตํ, น สพฺพสาธารณตา. วุตฺโตปิ วายมตฺโถ ตตฺถ อปากฏตฺตา ปุน ปากฏํ กตฺวา อิธ วุตฺโตติ.

๙๕-๑๐๐. ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตจตุจตฺตาลีสกามาวจรจิตฺเตสุ, โลกิยโลกุตฺตรวเสน เอกาทสสุ ปฐมชฺฌานิกจิตฺเตสุ จาติ ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตสุ วิตกฺกสฺส เทสิตตฺตา อาห ‘‘วิตกฺโก…เป… สมุทีริโต’’ติ. วิจาโร ปญฺจปญฺญาสสวิตกฺกจิตฺเตสุ เจว เอกาทสสุ ทุติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ จาติ ฉสฏฺฐิจิตฺเตสุ อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘จาโร…เป… ชายเต’’ติ.

เอกปญฺญาสจิตฺเตสุ ปีตีติ กายวิญฺญาณวชฺชิเตสุ อฏฺฐารสสุ โสมนสฺสสหคตกามาวจรจิตฺเตสุ เจว จตุตฺถปญฺจมชฺฌานวชฺชิตเตตฺตึสรูปชฺฌานิกจิตฺเตสุ จาติ เอกปญฺญาสจิตฺเตสุ ปีติ ชายติ. เตสฏฺฐิยา สุขนฺติ เอกปณฺณาสสปฺปีติกจิตฺเตสุ เจว เอกาทสสุ จตุตฺถชฺฌานิกจิตฺเตสุ, กุสลวิปากกายวิญฺญาเณ จาติ เตสฏฺฐิยา จิตฺเตสุ สุขํ ชายติ. เตสฏฺฐิสุขสหคตจิตฺตานิ เจว ตีณิ จ ทุกฺขสหคตานีติ ฉสฏฺฐิจิตฺเต วชฺเชตฺวา อวเสสปญฺจปณฺณาสจิตฺเตสุ อุเปกฺขา อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘อุเปกฺขา ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตสู’’ติ. ทุกฺขํ ตีสูติ ทฺวีสุ ปฏิฆจิตฺเตสุ เจว อกุสลวิปากกายวิญฺญาเณ จาติ ตีสุ จิตฺเตสุ ทุกฺขํ ชายติ. โหติ…เป… โสมนสฺสินฺทฺริยนฺติ เตสฏฺฐิยา สุขสหคตจิตฺเตสุ เอกเมว กายวิญฺญาณํ อปเนตฺวา อวเสเสสุ โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ. อกุสลวิปากกายวิญฺญาณวเสน เอกเมว ทุกฺขินฺทฺริยสหคตํ, ตถา กุสลวิปากกายวิญฺญาณเมว สุขินฺทฺริยสมฺปยุตฺตนฺติ อาห ‘‘ทุกฺขินฺทฺริยํ…เป… สุขินฺทฺริย’’นฺติ.

อเหตุกวิปากกิริยามโนธาตุวชฺชิเตสุ มชฺฌิมคณนาย ปญฺจาธิกสตปริมิเตสุ กุสลากุสลวิปากกิริยาจิตฺเตสุ วีริยํ เทสิตนฺติ อาห ‘‘ปญฺจุตฺตร…เป… อาหา’’ติ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺเถสุ สตฺเต วิเนติ, วิคโต วา นายโก อิมสฺส, วิสิฏฺโฐ วา สพฺพโลกสฺส นายโก สามิ, วิเสเสน วา วิเนยฺยสตฺเต นิพฺพานปุรํ เนตีติ วินายโก. สมาธินฺทฺริยํ วิจิกิจฺฉาวชฺชิตวีริยสหคตจิตฺเตสุ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘จตุตฺตรสเต’’ติอาทิ.

อฏฺฐารส อเหตุกจิตฺตานิ, เทฺว เอกเหตุกจิตฺตานิ จ วชฺเชตฺวา อวเสสเอกุตฺตรสเต จิตฺเต ฉนฺโท อุปฺปชฺชตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพาเหตุกจิตฺตานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทส วิญฺญาเณติ กุสลากุสลวิปากวเสน ทฺวิคุณิเต จกฺขาทิเก ปญฺจวิญฺญาเณ.

๑๐๒-๖. นิยตา น เยวาปนกา วิย กทาจีติ อตฺโถ. กถํ ปเนเต เอกนวุติยา จิตฺเตเสฺวว ชายนฺตีติ อาห ‘‘อเหตุเกสู’’ติอาทิ. เอกูนาสีติยาติ ทฺวาทส ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรานิ, ปญฺจทส รูปาวจรานิ, ทฺวาทส อรูปาวจรานิ, สมจตฺตาลีส โลกุตฺตรจิตฺตานีติ เอวํ เอกูนาสีติยา ติเหตุกจิตฺเตสุ. อฏฺฐวีสติยา จิตฺเตติ โสฬสสุ กามาวจรกุสลมหากิริยาสุ, ทฺวาทสสุ จ โลกิยจตุตฺถชฺฌานจิตฺเตสุ จาติ อฏฺฐวีสติจิตฺเตสุ. สาฏฺฐเก จตฺตาลีสวิเธติ อฏฺฐสหิเต จตฺตาลีสวิเธ, อฏฺฐจตฺตาลีสวิเธติ วุตฺตํ โหติ. ฉ ยุคฬานีติ กายปสฺสทฺธิจิตฺตปสฺสทฺธาทีนิ ฉ ยุคฬานิ. กุสลาพฺยากตา จาติ กุสลจิตฺตสมฺปโยคโต กุสลา, อพฺยากตจิตฺตสมฺปโยคโต อพฺยากตาติ กุสเลนปกาสนวิธาเนสุ เฉเกน สตฺถุนา ปกาสิตา เทสิตาติ อตฺโถ.

๑๐๘-๑๑๑. สํสโยติ วิจิกิจฺฉา. สา หิ สํเสติ สมนฺตโต เสติ, ‘‘เอวํ นุ โข, โน นุ โข’’ติ ปริสปฺปตีติ สํสโย. มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทิเก เอสติ คเวสตีติ มเหสี. เตน มเหสินา สมฺมาสมฺพุทฺเธน. อฏฺฐสูติ อฏฺฐโลภสหคตจิตฺเตสุ. จตูสูติ เตเสฺวว ทิฏฺฐิสหคตจิตฺเตสุ. ทิฏฺฐิวิยุตฺเตสุ จตูสูติ สมฺพนฺโธ. ทฺวีเสฺววาติ ทฺวีสุ โทสมูลกจิตฺเตสุ. ทฺวีสุ ชายนฺติ โน สหาติ โทสมูเลเสฺวว ทฺวีสุ ชายนฺติ, สห ปน น อุปฺปชฺชนฺติ, อุสูยนกาเล อิสฺสา, มจฺฉรณกาเล มจฺเฉรนฺติอาทินา นานา หุตฺวาว อุปฺปชฺชนฺติ. ปญฺจสูติ ปญฺจสุ สสงฺขาริกจิตฺเตสุ.

๑๑๒. จิตฺตสฺส เจตสิกตฺตาภาเวปิ กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมานํ คณนฏฺฐานโต ‘‘มโน’’ติ จิตฺตมฺปิ วุตฺตํ.

๑๑๔-๕. เอตฺตาวตา เจตสิกวิภาคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอเกกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท ลพฺภมานราสีสุ องฺควิภาคทสฺสนตฺถํ ‘‘เอกูนตึสจิตฺเตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. นนุ จ ผสฺสปญฺจมกราสิ สพฺพปฐมํ อาคตา, สา กสฺมา น วุตฺตาติ? สพฺพสาธารณภาวโต. น หิ โส จิตฺตุปฺปาโท อตฺถิ, โย ผสฺสปญฺจมกวินิมุตฺโตติ. เอกาทส ปฐมชฺฌานิกานิ โสมนสฺสสหคตานิ, ทฺวาทส สเหตุกกามาวจรานิ, ตถา จตฺตาริ อกุสลานิ, สุขสนฺตีรณหสิตุปฺปาทานิ เทฺวติ เอกูนตึสจิตฺเตสุ ปญฺจงฺคิกํ ฌานํ ปญฺจกราสิสงฺขาตํ มตํ. จตุ…เป… นิทฺทิเสติ เอกาทส ทุติยชฺฌานิกานิ, กุสลวิปากกิริยาวเสน ทฺวาทส อุเปกฺขาสหคตสเหตุกกามาวจรานิ, อุเปกฺขาโทมนสฺสสหคตานิ อฏฺฐ อกุสลานิ, ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตอุเปกฺขาสหคตานิ ฉ อเหตุกจิตฺตานิ จาติ อิมานิ สตฺตตึส จิตฺตานิ ยถาโยคํ จตูหิ ฌานงฺเคหิ ยุตฺตานิ. เอตฺถ หิ เอกาทส ทุติยชฺฌานิกานิ วิจารปีติสุขสมาธีหิ สหคตานิ, อิตรานิ ยถาโยคํ อุเปกฺขาโทมนสฺเสสุ เอเกเกน วิตกฺกวิจารสมาธีหีติ จตูหิ สมฺปยุตฺตานิ.

เอกาทสวิธนฺติ เอกาทสวิธํ ตติยชฺฌานิกจิตฺตํ ปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาโยคโต ติวงฺคิกมุทีริตํ. จตุตฺตึส…เป… มุทีริตนฺติ ทฺวาทส อรูปาวจรจิตฺตานิ, ทฺวาวีสติ จตุตฺถปญฺจมชฺฌานิกานิ สาสวานาสวานีติ จตุตฺตึส จิตฺตานิ ยถาโยคํ อุเปกฺเขกคฺคตาโยคโต, สุเขกคฺคตาโยคโต จ ทุวงฺคิกมุทีริตํ. จตุตฺถชฺฌานิกานิ หิ เอกาทส สุเขกคฺคตาสหิตานิ, เสสานิ เตวีสติ อุเปกฺเขกคฺคตาสหิตานิ.

๑๑๖. สภาเวนาวิตกฺเกสูติ ทุติยชฺฌานาทโย วิย ภาวนาพเลน วินา สภาเวเนว อวิตกฺเกสุ ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสุ. เตสุ หิ วิชฺชมานานิปิ เสสฌานงฺคานิ วิตกฺกวิรเหน อุปนิชฺฌานกิจฺเจสุ อสมตฺถานิ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายมฺปิ ‘‘วิตกฺกปจฺฉิมกญฺหิ ฌานงฺคํ นามา’’ติ วุตฺตํ. ภาวนาย อวิตกฺกภาวปฺปตฺตานิ ปน ภาวนาพเลเนว อุปนิชฺฌานกิจฺเจสุ ปฏุตรา, ตสฺมา สภาเวนาวิตกฺเกสุ ฌานงฺคานิ น อุทฺธเรยฺย. ‘‘น อุทฺธฏา’’ติ วา ปาโฐ, น อุทฺธฏานีติ อตฺโถ.

ยทิ เอวํ กสฺมา ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสุ สรูเปเนว จิตฺเตกคฺคตา วุตฺตา, นนุ ตสฺสา วิตกฺกวิรเหน ฌานงฺคกิจฺเจ อสมตฺถตาย ราสิภชนาภาวโต เยวาปนกวเสน วจนํ ยุตฺตนฺติ? วุจฺจเต – กุสลากุสเลสุ อวิชฺชมานธมฺมสฺส วิปาเกสุปิ อนุปลพฺภนโต ฌานงฺคกิจฺจสฺส อกรเณปิ กุสลากุสเลสุ เทสิตนิยาเมเนว สรูเปน อิธาปิ วุตฺตา. โหตุ ตาว เอตํ, ฌานราสิยํ เวทนา กสฺมา วุตฺตา. สา หิ สพฺพจิตฺตสาธารณภาวโต ผสฺสปญฺจกราสิมฺหิ เจว, อุเปกฺขาทิอินฺทฺริยภาวโต อินฺทฺริยราสิมฺหิเยว วตฺตพฺพา, น อิตรตฺถ ตทภาวโตติ? สจฺจํ, เวทนา ปน สพฺพเวทนานํ สามญฺญสภาเวน ผสฺสปญฺจเก อาคตเวทนา จ อปเรน วิเสสวจเนน ตตฺถ นิทฺทิฏฺฐา, น ตตฺถ อนฺโตกรณตฺถํ. เตเนว หิ ธมฺมสงฺคณิยํ ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสุ สงฺคหวาเร ฌานงฺคราสิ น อุทฺธฏาติ รูปธาตุยํ ติณฺณํ มหาภูตานํ อปฺปฏิฆภาเวปิ กามธาตุยํ สปฺปฏิฆมหาภูเตหิ สมานภาวโต ตตฺถาปิ สปฺปฏิฆภาโว วิย ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสุ เวทนาจิตฺเตกคฺคตานํ วิตกฺกวิโยเคน ฌานกิจฺจากรเณปิ สวิตกฺกจิตฺเตสุ ฌานจิตฺตสมงฺคีเวทนาทีหิ สมานตฺตา ฌานงฺคภาเวน วจนํ นาม ยุตฺตํ. เตเนว จ นามรูปสมาเส ‘‘ผสฺสปญฺจกราสิฌานทุกราสิอินฺทฺริยตฺติกราสี’’ติ วุตฺตนฺติ. อถ วา กึ เอตาย ยุตฺติจินฺตาย, ธมฺมสภาวเวทินา ตถาคเตน ธมฺมสภาวํ อวิรชฺฌิตฺวา เทสิตนฺติ น เอตฺถ อนุโยโค กาตพฺโพติ. อเหตุกจิตฺตานํ อารมฺมเณ สุปฺปติฏฺฐิตตาภาเวน อนิยฺยานิกตฺตา วุตฺตํ ‘‘สพฺพา…เป… น อุทฺธเร’’ติ. วุตฺตเญฺหตํ อฏฺฐกถายมฺปิ ‘‘เหตุปจฺฉิมโก มคฺโค’’ติ.

๑๑๗. ตีณิ โสฬสจิตฺเตสูติ ปนฺนรสสุ อเหตุกวิปากจิตฺเตสุ เจว กิริยามโนธาตุมฺหิ จาติ โสฬสสุ จิตฺเตสุ. มนินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ เวทนินฺทฺริเยสุ ลพฺภมานเมกนฺติ ตีณินฺทฺริยานิ โหนฺติ. อิเมสุปิ กุสลวิปากกายวิญฺญาณธาตุยํ มนินฺทฺริยสุขินฺทฺริยชีวิตินฺทฺริยวเสน ตีณินฺทฺริยานิ, อกุสลวิปากกายวิญฺญาณธาตุยํ ทุกฺขินฺทฺริเยน สห ตีณิ, สุขสนฺตีรเณ โสมนสฺสินฺทฺริเยน สห ตีณิ, อวเสสเตรสจิตฺเตสุ อุเปกฺขินฺทฺริเยน สห ตีณีติ. เอตฺถ จิตฺตนฺติ สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส อธิปฺเปตตฺตา มนินฺทฺริยสฺสาปิ อาธารภาโว ยุชฺเชยฺย. อิตรถา หิ มนินฺทฺริยนฺติ จิตฺตสฺเสว คหเณ ตสฺส อตฺตโน จ อาธารภาโว น ยุชฺชตีติ. เอกสฺมึ ปน จตฺตารีติ เอกสฺมึ วิจิกิจฺฉาสหคเต วีริยินฺทฺริยมนินฺทฺริยชีวิตินฺทฺริยอุเปกฺขินฺทฺริยวเสน จตฺตาริ. ปญฺจ เตรสสูติ ฐเปตฺวา วิจิกิจฺฉาสหคตํ อวเสสานิ เอกาทส อกุสลจิตฺตานิ, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุทฺวยนฺติ เตรสสุ จิตฺเตสุ วีริยินฺทฺริยาทีนิ ตีณิ, สมาธินฺทฺริยํ, เวทนินฺทฺริเยสุ ลพฺภมานํ เอกนฺติ ปญฺจินฺทฺริยานิ. เอตฺถ หิ ทฺวีสุ โทสมูเลสุ วีริยินฺทฺริยสมาธินฺทฺริยมนินฺทฺริยชีวิตินฺทฺริยโทมนสฺสินฺทฺริยวเสน ปญฺจ, ปญฺจสุ โสมนสฺสสหคเตสุ ปุริมานิ จตฺตาริ โสมนสฺสินฺทฺริเยน สทฺธึ ปญฺจ, เสเสสุ อุเปกฺขินฺทฺริเยน สทฺธึ ปญฺจ โหนฺติ.

๑๑๘. สตฺต ทฺวาทสจิตฺเตสูติ ทฺวาทสสุ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตสุ สทฺธาสติสมาธิวีริยชีวิตมนินฺทฺริยานิ จ เวทนินฺทฺริเยสุ ลพฺภมานเมกนฺติ สตฺต อินฺทฺริยานิ. ตตฺถ หิ ฉสุ โสมนสฺสสหคเตสุ สทฺธินฺทฺริยาทีนิ ฉ โสมนสฺสินฺทฺริเยน สทฺธึ สตฺต, อิตเรสุ ฉสุ อุเปกฺขินฺทฺริเยน สทฺธึ สตฺต โหนฺติ. เอเกนูเนสุ…เป… มเนสุ จาติ ทฺวาทส ญาณสมฺปยุตฺตานิ กามาวจรานิ, สตฺตวีสติ โลกิยชฺฌานจิตฺตานิ จาติ เอกูนจตฺตาลีสวิเธสุ โลกิยจิตฺเตสุ ปุริมานิ สตฺต, ปญฺญินฺทฺริยญฺจาติ อฏฺเฐว อินฺทฺริยานิ. เอตฺถ หิ โสมนสฺสสหคเตสุ ฉสุ กามาวจเรสุ, ทฺวาทสสุ รูปาวจรจตุกฺกชฺฌาเนสุ จาติ อฏฺฐารสจิตฺเตสุ โสมนสฺสินฺทฺริเยน, เสเสสุ จ อุเปกฺขินฺทฺริเยน สทฺธึ โยเชตฺวา อฏฺฐินฺทฺริยานิ เวทิตพฺพานิ.

๑๑๙. จตฺตาลีสาย จิตฺเตสุ นวกนฺติ สมจตฺตาลีสวิเธสุ โลกุตฺตรจิตฺเตสุ ปุริมานิ อฏฺฐอินฺทฺริยานิ, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ อิเมสุ ลพฺภมานเมกนฺติ อินฺทฺริยานํ นวกา. โสตาปตฺติมคฺเคสุ หิ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ ลพฺภติ. โสตาปตฺติผลโต ปฏฺฐาย อรหตฺตมคฺคปริโยสาเนสุ ตํ น ลพฺภติ. ตสฺส ฐาเน อญฺญินฺทฺริยํ. อรหตฺตผเล ตมฺปิ น ลพฺภติ. ตสฺส ฐาเน อญฺญาตาวินฺทฺริยํ ติฏฺฐตีติ. เอวนฺติ ฉหิ อินฺทฺริเยหิ สมฺปยุตฺตสฺส อภาวโต กตฺถจิ ตีณิ, กตฺถจิ จตฺตาริ, กตฺถจิ ปญฺจ, กตฺถจิ สตฺต, กตฺถจิ อฏฺฐ, กตฺถจิ นวินฺทฺริยานีติ เอวํ ฉหิ อากาเรหิ อินฺทฺริยโยโคปิ, น เกวลํ ฌานงฺคโยโคว, อถ โข อินฺทฺริเยหิ สห จิตฺตุปฺปาทานํ สมฺปโยโคปิ เวทิตพฺโพติ.

๑๒๐-๓. อิทานิ มคฺคงฺคสมฺปโยคํ ทสฺเสนฺโต ปฐมํ ตาว เยสุ จิตฺเตสุ มคฺคงฺคานิ น ลพฺภนฺติ, ตานิ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา มคฺคงฺคโยคจิตฺตุปฺปาเท ทสฺเสตุํ ‘‘อมคฺคงฺคานี’’ติอาทิมาห. เอตฺถาติ เอตสฺมึ เอกวีสสตปฺปเภเท จิตฺตสฺมึ, อิมสฺมึ มคฺคงฺคาธิกาเร วา. วิญฺญาเณสุ ทฺวิปญฺจสูติ สภาวาวิตกฺเกสุ จกฺขาทีสุ ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสุ. กิญฺจาปิ เหฏฺฐา ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสุ ฌานงฺคาภาโว, อเหตุเกสุ จ มคฺคงฺคาภาโว วุตฺโตว, อฌานงฺคานิ ปน ตตฺถ อธิการวเสน วุตฺตานิ, อิธ ปสงฺคาคตวเสน. อมคฺคงฺคานิ ตตฺถ ปสงฺคาคตวเสน, อิธ อธิการวเสนาติ น โกจิ ปุนรุตฺติโทโส.

เอกนฺติ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ. ตญฺหิ มิจฺฉาสงฺกปฺปมิจฺฉาวายามโยคโต เทฺว มคฺคงฺคานิ เอตฺถาติ ทุมคฺคงฺคํ. ติมคฺคงฺคานิ สตฺตสูติ จตฺตาริ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ, เทฺว โทสมูลานิ, อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตนฺติ สตฺตสุ มิจฺฉาสงฺกปฺปมิจฺฉาวายามมิจฺฉาสมาธิโยคโต ติมคฺคงฺคานิ. จตฺตาลีส…เป… จตุรงฺคิโกติ ทฺวาทส ญาณวิปฺปยุตฺตานิ, จตฺตาริ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ, ปฐมชฺฌานิกวชฺชานิ จตุวีสติ มหคฺคตจิตฺตานีติ จตฺตาลีสจิตฺเตสุ โย มคฺโค ลพฺภติ, โส ยถาโยคํ สมฺมาสงฺกปฺปสมฺมาวายามสมฺมาสติสมฺมาสมาธิโยคโต, มิจฺฉาทิฏฺฐิมิจฺฉาสงฺกปฺปมิจฺฉาวายามมิจฺฉาสมาธิโยคโต, สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาวายามสมฺมาสติสมฺมาสมาธิโยคโต จ จตุรงฺคิโก มโต. ตตฺถ ญาณวิปฺปยุตฺเตสุ ทฺวาทสสุ ปฐมานิ จตฺตาริ, ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตสุ มชฺฌิมานิ, เสเสสุ ปจฺฉิมานิ ลพฺภนฺติ.

ปญฺจทฺทสสุ…เป… ปญฺจงฺคิโกติ ทฺวาทสสุ ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจเรสุ เจว ตีสุ โลกิยปฐมชฺฌานิเกสุ จาติ ปนฺนรสสุ จิตฺเตสุ สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺปสมฺมาวายามสมฺมาสติสมฺมาสมาธิวเสน ปญฺจงฺคิโก มคฺโค. นนุ จ สมฺมาวาจาทโย กามาวจเรสุ ลพฺภนฺตีติ? สจฺจํ ลพฺภนฺติ, ปาเฐ ปน อนาคตตฺตา อิธ ปริจฺจตฺตาติ. ทฺวตฺตึสจิตฺเตสูติ ปฐมชฺฌานิกวชฺเชสุ ทฺวตฺตึสโลกุตฺตรจิตฺเตสุ. สตฺตงฺคิโกติ อวิตกฺกตฺตา สมฺมาสงฺกปฺโป น ลพฺภตีติ ตํ ปริจฺจชิตฺวา อวเสสสตฺตมคฺคงฺควเสน สตฺตงฺคิโก วุตฺโต.

ยตฺถ ปน สมฺมาสงฺกปฺโป ลพฺภติ, ตตฺถ เตน สห อฏฺฐงฺคิโกติ อาห ‘‘มคฺโค อฏฺฐสู’’ติอาทิ. ตตฺถ อฏฺฐสุ จิตฺเตสูติ ปฐมชฺฌานิเกสุ อฏฺฐสุ โลกุตฺตรจิตฺเตสุ. เอวนฺติ ฉหิ มคฺคงฺเคหิ สมฺปยุตฺตสฺส อภาวโต กตฺถจิ เทฺว มคฺคงฺคานิ, กตฺถจิ ตีณิ, กตฺถจิ จตฺตาริ, กตฺถจิ ปญฺจ, กตฺถจิ สตฺต, กตฺถจิ อฏฺฐาติ เอวํ ฉหิ ปกาเรหิ.

๑๒๔-๖. อิทานิ พลสมฺปโยคํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘พลานิ เทฺว’’ติอาทิ. ตตฺถ วีริยพลสมาธิพลวเสน เทฺว พลานิ กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุทฺวเย วิภงฺควาเร อาคตานิ วีริยพลสมาธิพลานิ ปจฺเจกํ ลพฺภนฺตีติ ‘‘เทฺว ทฺวิจิตฺเตสู’’ติ วุตฺตํ. เอกสฺมึ ตีณีติ เอกสฺมึ วิจิกิจฺฉาสหคเต วีริยพลอหิริกพลอโนตฺตปฺปพลวเสน ตีณิ พลานิ. เอกาทสสุ จตฺตารีติ วิจิกิจฺฉาสหคตวชฺเชสุ เอกาทสสุ อกุสลจิตฺเตสุ สมาธิพลญฺเจว ปุพฺเพ วุตฺตานิ ตีณีติ จตฺตาริพลานิ. ฉ ทฺวาทสสูติ ทฺวาทสสุ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตสุ สทฺธาวีริยสติสมาธิหิริโอตฺตปฺปวเสน ฉ พลานิ.

เอกูนาสีติยา สตฺตาติ ทฺวาทสสุ ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรจิตฺเตสุ เจว สตฺตวีสติมหคฺคตจิตฺเตสุ จ จตฺตาลีสาย โลกุตฺตรจิตฺเตสุ จาติ เอกูนาสีติวิเธสุ จิตฺเตสุ สทฺธาวีริยสติสมาธิปญฺญาหิริโอตฺตปฺปวเสน สตฺต พลานิ. โสฬเสวาพลานีติ ปญฺจทส อเหตุกวิปากานิ, กิริยามโนธาตุอาวชฺชนญฺจาติ โสฬส พลวิปฺปโยคโต อพลจิตฺตานิ. เอวนฺติ ปญฺจหิ พเลหิ สมฺปยุตฺตสฺส อภาวโต กตฺถจิ เทฺว, กตฺถจิ ตีณิ, กตฺถจิ จตฺตาริ, กตฺถจิ ฉ, กตฺถจิ สตฺตาติ ปญฺจหิ อากาเรหิ สพลํ, อิเมสุ เอกสฺสาปิ อภาวโต อพลมฺปิ จ วิญฺเญยฺยํ, วิชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เหตุราสิอาทโย วินิจฺฉยภาวโต น วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. เยสุ จิตฺเตสุ ยานิ ฌานงฺคมคฺคงฺคพลินฺทฺริยานิ ชายนฺตีติ สมฺพนฺโธ. คาถาพนฺธสุขตฺถํ อินฺทฺริยานํ โอสานกรณํ.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิกาสินิยา นาม

อภิธมฺมาวตารสํวณฺณนาย

เจตสิกวิภาคนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.