๑. ปฐมวคฺโค

๑. จกฺขุสุตฺตํ

๑๘๘. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ โข อายสฺมา ราหุโล เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา ราหุโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, จกฺขุํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ? ‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘โสตํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป…. ‘‘ฆานํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป… ‘‘ชิวฺหา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘กาโย นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ? ‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’ …เป… ‘‘มโน นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ? ‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’. ‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ? ‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ …เป… โสตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ… ฆานสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ… ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ… กายสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ; นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ปฐมํ.

๒. รูปสุตฺตํ

๑๘๙. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, รูปา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา นิจฺจา วา อนิจฺจา วาติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ… สทฺเทสุปิ นิพฺพินฺทติ… คนฺเธสุปิ นิพฺพินฺทติ… รเสสุปิ นิพฺพินฺทติ… โผฏฺฐพฺเพสุปิ นิพฺพินฺทติ… ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ; นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ…เป… ปชานาตี’’ติ. ทุติยํ.

๓. วิญฺญาณสุตฺตํ

๑๙๐. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, จกฺขุวิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป… ‘‘โสตวิญฺญาณํ…เป… ฆานวิญฺญาณํ… ชิวฺหาวิญฺญาณํ… กายวิญฺญาณํ… มโนวิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’ …เป… ‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุวิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… โสตวิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ… ฆานวิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ… ชิวฺหาวิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ… กายวิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ… มโนวิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ; นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ…เป… ปชานาตี’’ติ. ตติยํ.

๔. สมฺผสฺสสุตฺตํ

๑๙๑. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, จกฺขุสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ? ‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป… ‘‘โสตสมฺผสฺโส…เป… ฆานสมฺผสฺโส… ชิวฺหาสมฺผสฺโส… กายสมฺผสฺโส… มโนสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ? ‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป… ‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสมฺผสฺสสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… โสตสมฺผสฺสสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ… ฆานสมฺผสฺสสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ… ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ… กายสมฺผสฺสสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ… มโนสมฺผสฺสสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ; นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ…เป… ปชานาตี’’ติ. จตุตฺถํ.

๕. เวทนาสุตฺตํ

๑๙๒. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘โสตสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… ฆานสมฺผสฺสชา เวทนา… ชิวฺหาสมฺผสฺสชา เวทนา… กายสมฺผสฺสชา เวทนา… มโนสมฺผสฺสชา เวทนา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ…เป… โสต… ฆาน… ชิวฺหา… กาย… มโนสมฺผสฺสชาย เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ปชานาตี’’ติ. ปญฺจมํ.

๖. สญฺญาสุตฺตํ

๑๙๓. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, รูปสญฺญา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘สทฺทสญฺญา…เป… คนฺธสญฺญา… รสสญฺญา… โผฏฺฐพฺพสญฺญา… ธมฺมสญฺญา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก รูปสญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ…เป… สทฺทสญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ… คนฺธสญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ… รสสญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ… โผฏฺฐพฺพสญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ… ธมฺมสญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ปชานาตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๗. สญฺเจตนาสุตฺตํ

๑๙๔. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, รูปสญฺเจตนา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘สทฺทสญฺเจตนา…เป… คนฺธสญฺเจตนา… รสสญฺเจตนา … โผฏฺฐพฺพสญฺเจตนา… ธมฺมสญฺเจตนา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก รูปสญฺเจตนายปิ นิพฺพินฺทติ…เป… สทฺทสญฺเจตนายปิ นิพฺพินฺทติ… คนฺธสญฺเจตนายปิ นิพฺพินฺทติ… รสสญฺเจตนายปิ นิพฺพินฺทติ… โผฏฺฐพฺพสญฺเจตนายปิ นิพฺพินฺทติ… ธมฺมสญฺเจตนายปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

๘. ตณฺหาสุตฺตํ

๑๙๕. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, รูปตณฺหา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘สทฺทตณฺหา…เป… คนฺธตณฺหา… รสตณฺหา… โผฏฺฐพฺพตณฺหา… ธมฺมตณฺหา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก รูปตณฺหายปิ นิพฺพินฺทติ…เป… สทฺทตณฺหายปิ นิพฺพินฺทติ… คนฺธตณฺหายปิ นิพฺพินฺทติ… รสตณฺหายปิ นิพฺพินฺทติ… โผฏฺฐพฺพตณฺหาย นิพฺพินฺทติ… ธมฺมตณฺหายปิ นิพฺพินฺทติ …เป… ปชานาตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๙. ธาตุสุตฺตํ

๑๙๖. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, ปถวีธาตุ นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘อาโปธาตุ…เป… เตโชธาตุ… วาโยธาตุ… อากาสธาตุ… วิญฺญาณธาตุ นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… ‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก ปถวีธาตุยาปิ นิพฺพินฺทติ…เป… อาโปธาตุยาปิ นิพฺพินฺทติ… เตโชธาตุยาปิ นิพฺพินฺทติ… วาโยธาตุยาปิ นิพฺพินฺทติ… อากาสธาตุยาปิ นิพฺพินฺทติ… วิญฺญาณธาตุยาปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ปชานาตี’’ติ. นวมํ.

๑๐. ขนฺธสุตฺตํ

๑๙๗. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป… ‘‘เวทนา…เป… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ? ‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป… ‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก รูปสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ… สญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ… สงฺขาเรสุปิ นิพฺพินฺทติ… วิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ; นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ทสมํ.

ปฐโม วคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

จกฺขุ รูปญฺจ วิญฺญาณํ, สมฺผสฺโส เวทนาย จ;

สญฺญา สญฺเจตนา ตณฺหา, ธาตุ ขนฺเธน เต ทสาติ.