๔. จตุตฺถวคฺโค

๑. จตุธาตุสุตฺตํ

๑๑๔. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม…เป… ‘‘จตสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, ธาตุโย. กตมา จตสฺโส? ปถวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ – อิมา โข, ภิกฺขเว, จตสฺโส ธาตุโย’’ติ. ปฐมํ.

๒. ปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตํ

๑๑๕. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ – ‘โก นุ โข ปถวีธาตุยา อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ; โก อาโปธาตุยา อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ; โก เตโชธาตุยา อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ; โก วาโยธาตุยา อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’’’นฺติ?

‘‘ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘ยํ โข ปถวีธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ปถวีธาตุยา อสฺสาโท; ยํ [ยา (สี.)] ปถวีธาตุ อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ ปถวีธาตุยา อาทีนโว; โย ปถวีธาตุยา ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ ปถวีธาตุยา นิสฺสรณํ. ยํ อาโปธาตุํ ปฏิจฺจ…เป… ยํ เตโชธาตุํ ปฏิจฺจ…เป… ยํ วาโยธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ วาโยธาตุยา อสฺสาโท; ยํ วาโยธาตุ อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ วาโยธาตุยา อาทีนโว; โย วาโยธาตุยา ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ วาโยธาตุยา นิสฺสรณํ’’’.

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ จตุนฺนํ ธาตูนํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ น อพฺภญฺญาสึ, เนว ตาวาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ [อภิสมฺพุทฺโธ (สี. สฺยา. กํ.)] ปจฺจญฺญาสึ.

‘‘ยโต จ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ จตุนฺนํ ธาตูนํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญาสึ, อถาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ [เจโตวิมุตฺติ (สี. ปี. ก.)], อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. ทุติยํ.

๓. อจรึสุตฺตํ

๑๑๖. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ปถวีธาตุยาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ, โย ปถวีธาตุยา อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ, ยาวตา ปถวีธาตุยา อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. ปถวีธาตุยาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ, โย ปถวีธาตุยา อาทีนโว ตทชฺฌคมํ, ยาวตา ปถวีธาตุยา อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. ปถวีธาตุยาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ, ยํ ปถวีธาตุยา นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ, ยาวตา ปถวีธาตุยา นิสฺสรณํ ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ’’.

‘‘อาโปธาตุยาหํ, ภิกฺขเว…เป… เตโชธาตุยาหํ, ภิกฺขเว… วาโยธาตุยาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ, โย วาโยธาตุยา อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ, ยาวตา วาโยธาตุยา อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. วาโยธาตุยาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ, โย วาโยธาตุยา อาทีนโว ตทชฺฌคมํ, ยาวตา วาโยธาตุยา อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. วาโยธาตุยาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ, ยํ วาโยธาตุยา นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ, ยาวตา วาโยธาตุยา นิสฺสรณํ ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ.

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ จตุนฺนํ ธาตูนํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ น อพฺภญฺญาสึ, เนว ตาวาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ ปจฺจญฺญาสึ.

‘‘ยโต จ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ จตุนฺนํ ธาตูนํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญาสึ, อถาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. ตติยํ.

๔. โนเจทํสุตฺตํ

๑๑๗. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘โน เจทํ, ภิกฺขเว, ปถวีธาตุยา อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ปถวีธาตุยา สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ปถวีธาตุยา อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา ปถวีธาตุยา สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, ปถวีธาตุยา อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ปถวีธาตุยา นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ปถวีธาตุยา อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา ปถวีธาตุยา นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, ปถวีธาตุยา นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ปถวีธาตุยา นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ปถวีธาตุยา นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา ปถวีธาตุยา นิสฺสรนฺติ’’.

‘‘โน เจทํ, ภิกฺขเว, อาโปธาตุยา อสฺสาโท อภวิสฺส…เป… โน เจทํ, ภิกฺขเว, เตโชธาตุยา…เป… โน เจทํ, ภิกฺขเว, วาโยธาตุยา อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา วาโยธาตุยา สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ วาโยธาตุยา อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา วาโยธาตุยา สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, วาโยธาตุยา อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา วาโยธาตุยา นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ วาโยธาตุยา อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา วาโยธาตุยา นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, วาโยธาตุยา นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา วาโยธาตุยา นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ วาโยธาตุยา นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา วาโยธาตุยา นิสฺสรนฺติ.

‘‘ยาวกีวญฺจิเม, ภิกฺขเว, สตฺตา อิมาสํ จตุนฺนํ ธาตูนํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ น อพฺภญฺญํสุ, เนว ตาวิเม ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสํยุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรึสุ.

‘‘ยโต จ โข, ภิกฺขเว, สตฺตา อิมาสํ จตุนฺนํ ธาตูนํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญํสุ, อถ, ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสํยุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรนฺตี’’ติ. จตุตฺถํ.

๕. เอกนฺตทุกฺขสุตฺตํ

๑๑๘. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘ปถวีธาตุ เจ [จ (สี. สฺยา. กํ.)] หิทํ, ภิกฺขเว, เอกนฺตทุกฺขา อภวิสฺส ทุกฺขานุปติตา ทุกฺขาวกฺกนฺตา อนวกฺกนฺตา สุเขน, นยิทํ สตฺตา ปถวีธาตุยา สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, ปถวีธาตุ สุขา สุขานุปติตา สุขาวกฺกนฺตา อนวกฺกนฺตา ทุกฺเขน, ตสฺมา สตฺตา ปถวีธาตุยา สารชฺชนฺติ’’.

‘‘อาโปธาตุ เจ หิทํ, ภิกฺขเว…เป… เตโชธาตุ เจ หิทํ, ภิกฺขเว… วาโยธาตุ เจ หิทํ, ภิกฺขเว, เอกนฺตทุกฺขา อภวิสฺส ทุกฺขานุปติตา ทุกฺขาวกฺกนฺตา อนวกฺกนฺตา สุเขน, นยิทํ สตฺตา วาโยธาตุยา สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, วาโยธาตุ สุขา สุขานุปติตา สุขาวกฺกนฺตา อนวกฺกนฺตา ทุกฺเขน, ตสฺมา สตฺตา วาโยธาตุยา สารชฺชนฺติ.

‘‘ปถวีธาตุ เจ หิทํ, ภิกฺขเว, เอกนฺตสุขา อภวิสฺส สุขานุปติตา สุขาวกฺกนฺตา อนวกฺกนฺตา ทุกฺเขน, นยิทํ สตฺตา ปถวีธาตุยา นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, ปถวีธาตุ ทุกฺขา ทุกฺขานุปติตา ทุกฺขาวกฺกนฺตา อนวกฺกนฺตา สุเขน, ตสฺมา สตฺตา ปถวีธาตุยา นิพฺพินฺทนฺติ.

‘‘อาโปธาตุ เจ หิทํ, ภิกฺขเว…เป… เตโชธาตุ เจ หิทํ, ภิกฺขเว… วาโยธาตุ เจ หิทํ, ภิกฺขเว, เอกนฺตสุขา อภวิสฺส สุขานุปติตา สุขาวกฺกนฺตา อนวกฺกนฺตา ทุกฺเขน, นยิทํ สตฺตา วาโยธาตุยา นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, วาโยธาตุ ทุกฺขา ทุกฺขานุปติตา ทุกฺขาวกฺกนฺตา อนวกฺกนฺตา สุเขน, ตสฺมา สตฺตา วาโยธาตุยา นิพฺพินฺทนฺตี’’ติ. ปญฺจมํ.

๖. อภินนฺทสุตฺตํ

๑๑๙. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘โย, ภิกฺขเว, ปถวีธาตุํ อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย อาโปธาตุํ อภินนฺทติ…เป… โย เตโชธาตุํ… โย วาโยธาตุํ อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ’’.

‘‘โย จ โข, ภิกฺขเว, ปถวีธาตุํ นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย อาโปธาตุํ…เป… โย เตโชธาตุํ… โย วาโยธาตุํ นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๗. อุปฺปาทสุตฺตํ

๑๒๐. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘โย, ภิกฺขเว, ปถวีธาตุยา อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท โรคานํ ฐิติ ชรามรณสฺส ปาตุภาโว. โย อาโปธาตุยา…เป… โย เตโชธาตุยา… โย วาโยธาตุยา อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท โรคานํ ฐิติ ชรามรณสฺส ปาตุภาโว’’.

‘‘โย จ โข, ภิกฺขเว, ปถวีธาตุยา นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ โรคานํ วูปสโม ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม. โย อาโปธาตุยา…เป… โย เตโชธาตุยา… โย วาโยธาตุยา นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ โรคานํ วูปสโม ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม’’ติ. สตฺตมํ.

๘. สมณพฺราหฺมณสุตฺตํ

๑๒๑. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘จตสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, ธาตุโย. กตมา จตสฺโส? ปถวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อิมาสํ จตุนฺนํ ธาตูนํ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ, น เม เต, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมเณสุ วา สมณสมฺมตา พฺราหฺมเณสุ วา พฺราหฺมณสมฺมตา; น จ ปน เต อายสฺมนฺโต สามญฺญตฺถํ วา พฺรหฺมญฺญตฺถํ วา ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺติ’’.

‘‘เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อิมาสํ จตุนฺนํ ธาตูนํ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, เต จ โข เม, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมเณสุ เจว สมณสมฺมตา พฺราหฺมเณสุ จ พฺราหฺมณสมฺมตา; เต จ ปนายสฺมนฺโต สามญฺญตฺถญฺจ พฺรหฺมญฺญตฺถญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๙. ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตํ

๑๒๒. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘จตสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, ธาตุโย. กตมา จตสฺโส? ปถวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อิมาสํ จตุนฺนํ ธาตูนํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ…เป… ปชานนฺติ…เป… สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. นวมํ.

๑๐. ตติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตํ

๑๒๓. สาวตฺถิยํ วิหรติ…เป… ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ปถวีธาตุํ นปฺปชานนฺติ, ปถวีธาตุสมุทยํ นปฺปชานนฺติ, ปถวีธาตุนิโรธํ นปฺปชานนฺติ, ปถวีธาตุนิโรธคามินึ ปฏิปทํ นปฺปชานนฺติ…เป… อาโปธาตุํ นปฺปชานนฺติ… เตโชธาตุํ นปฺปชานนฺติ… วาโยธาตุํ นปฺปชานนฺติ, วาโยธาตุสมุทยํ นปฺปชานนฺติ, วาโยธาตุนิโรธํ นปฺปชานนฺติ, วาโยธาตุนิโรธคามินึ ปฏิปทํ นปฺปชานนฺติ, น เม เต, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมเณสุ วา สมณสมฺมตา พฺราหฺมเณสุ วา พฺราหฺมณสมฺมตา; น จ ปน เต อายสฺมนฺโต สามญฺญตฺถํ วา พฺรหฺมญฺญตฺถํ วา ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺติ’’.

‘‘เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ปถวีธาตุํ ปชานนฺติ, ปถวีธาตุสมุทยํ ปชานนฺติ, ปถวีธาตุนิโรธํ ปชานนฺติ, ปถวีธาตุนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ปชานนฺติ… เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา…เป… อาโปธาตุํ ปชานนฺติ… เตโชธาตุํ ปชานนฺติ… วาโยธาตุํ ปชานนฺติ, วาโยธาตุสมุทยํ ปชานนฺติ, วาโยธาตุนิโรธํ ปชานนฺติ, วาโยธาตุนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ปชานนฺติ, เต จ โข เม, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมเณสุ เจว สมณสมฺมตา พฺราหฺมเณสุ จ พฺราหฺมณสมฺมตา; เต จ ปนายสฺมนฺโต สามญฺญตฺถญฺจ พฺรหฺมญฺญตฺถญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. ทสมํ.

จตุตฺโถ วคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

จตสฺโส ปุพฺเพ อจรึ, โนเจทญฺจ ทุกฺเขน จ;

อภินนฺทญฺจ อุปฺปาโท, ตโย สมณพฺราหฺมณาติ.

ธาตุสํยุตฺตํ สมตฺตํ.