๖. โอปมฺมกถาปโญฺห
มาติกา
ภนฺเต นาคเสน, กติหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อรหตฺตํ สจฺฉิกโรตีติ?
อิธ, มหาราช, อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุกาเมน ภิกฺขุนา –
คทฺรภสฺส [โฆรสฺสรสฺส (สี. สฺยา. ปี.)] เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
กุกฺกุฏสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
กลนฺทกสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
ทีปินิยา เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
ทีปิกสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
กุมฺมสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
วํสสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
จาปสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
วายสสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
มกฺกฏสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
คทฺรภวคฺโค ปฐโม.
ลาพุลตาย เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
ปทุมสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
พีชสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
สาลกลฺยาณิกาย เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
นาวาย ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
นาวาลคฺคนกสฺส [นาวาลคนกสฺส (สี. ปี.)] เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
กูปสฺส [กูปกสฺส (ก.)] เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
นิยามกสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
กมฺมการสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
สมุทฺทสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
สมุทฺทวคฺโค ทุติโย.
ปถวิยา ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
อาปสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
เตชสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
วายุสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
ปพฺพตสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
อากาสสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
จนฺทสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
สูริยสฺส สตฺต องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
สกฺกสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
จกฺกวตฺติสฺส จตฺตาริ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
ปถวีวคฺโค ตติโย.
อุปจิกาย เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
พิฬารสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
อุนฺทูรสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
วิจฺฉิกสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
นกุลสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
ชรสิงฺคาลสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
มิคสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
โครูปสฺส จตฺตาริ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
วราหสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
หตฺถิสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
อุปจิกาวคฺโค จตุตฺโถ.
สีหสฺส สตฺต องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
จกฺกวากสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
เปณาหิกาย เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
ฆรกโปตสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
อุลูกสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
สตปตฺตสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
วคฺคุลิสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
ชลูกาย เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
สปฺปสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
อชครสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
สีหวคฺโค ปญฺจโม.
ปนฺถมกฺกฏกสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
ถนสิตทารกสฺส [ถนปีตทารกสฺส (สฺยา.)] เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
จิตฺตกธรกุมฺมสฺส [จิตฺตกถลกุมฺมสฺส (ก.)] เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
ปวนสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
รุกฺขสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
เมฆสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
มณิรตนสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
มาควิกสฺส จตฺตาริ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
พาฬิสิกสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
ตจฺฉกสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
มกฺกฏวคฺโค ฉฏฺโฐ.
กุมฺภสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
กาฬายสสฺส [กาฬหํสสฺส (ก.)] เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
ฉตฺตสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
เขตฺตสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
อคทสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
โภชนสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
อิสฺสาสสฺส จตฺตาริ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
กุมฺภวคฺโค สตฺตโม.
รญฺโญ จตฺตาริ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
โทวาริกสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
นิสทาย เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
ปทีปสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
มยูรสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
ตุรงฺคสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
โสณฺฑิกสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
อินฺทขีลสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
ตุลาย เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
ขคฺคสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
มจฺฉสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
อิณคฺคาหกสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
พฺยาธิตสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
มตสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
นทิยา เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
อุสภสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
มคฺคสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
สุงฺกสายิกสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
โจรสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
สกุณคฺฆิยา เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
สุนขสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
ติกิจฺฉกสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
คพฺภินิยา เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
จมริยา เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
กิกิยา เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
กโปติกาย ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
เอกนยนสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
กสฺสกสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
ชมฺพุกสิงฺคาลิยา เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
จงฺควารกสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
ทพฺพิยา เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
อิณสาธกสฺส ตีณิ องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
อนุวิจินกสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
สารถิสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
โภชกสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานิ.
ตุนฺนวายสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
นาวิกสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
ภมรสฺส เทฺว องฺคานิ คเหตพฺพานีติ.
มาติกา นิฏฺฐิตา.
๑. คทฺรภวคฺโค
๑. คทฺรภงฺคปโญฺห
๑. ‘‘ภนฺเต นาคเสน, ‘คทฺรภสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพ’นฺติ ยํ วเทสิ, กตมํ ตํ เอกํ องฺคํ คเหตพฺพ’’นฺติ? ‘‘ยถา, มหาราช, คทฺรโภ นาม สงฺการกูเฏปิ จตุกฺเกปิ สิงฺฆาฏเกปิ คามทฺวาเรปิ ถุสราสิมฺหิปิ ยตฺถ กตฺถจิ สยติ, น สยนพหุโล โหติ, เอวเมว โข, มหาราช, โยคินา โยคาวจเรน ติณสนฺถาเรปิ ปณฺณสนฺถาเรปิ กฏฺฐมญฺจเกปิ ฉมายปิ ยตฺถ กตฺถจิ จมฺมขณฺฑํ ปตฺถริตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ สยิตพฺพํ, น สยนพหุเลน ภวิตพฺพํ. อิทํ, มหาราช, คทฺรภสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ. ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, ภควตา เทวาติเทเวน ‘กลิงฺครูปธานา, ภิกฺขเว, เอตรหิ มม สาวกา วิหรนฺติ อปฺปมตฺตา อาตาปิโน ปธานสฺมิ’นฺติ. ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, เถเรน สาริปุตฺเตน ธมฺมเสนาปตินาปิ –
‘‘‘ปลฺลงฺเกน นิสินฺนสฺส, ชณฺณุเกนาภิวสฺสติ;
อลํ ผาสุวิหาราย, ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน’’’ติ.
คทฺรภงฺคปโญฺห ปฐโม.
๒. กุกฺกุฏงฺคปโญฺห
๒. ‘‘ภนฺเต นาคเสน, ‘กุกฺกุฏสฺส ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานี’ติ ยํ วเทสิ, กตมานิ ตานิ ปญฺจ องฺคานิ คเหตพฺพานี’’ติ? ‘‘ยถา, มหาราช, กุกฺกุโฏ กาเลน สมเยน ปฏิสลฺลียติ, เอวเมว โข, มหาราช, โยคินา โยคาวจเรน กาเลน สมเยเนว เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปตฺวา สรีรํ ปฏิชคฺคิตฺวา นหายิตฺวา เจติยํ วนฺทิตฺวา วุฑฺฒานํ ภิกฺขูนํ ทสฺสนาย คนฺตฺวา กาเลน สมเยน สุญฺญาคารํ ปวิสิตพฺพํ. อิทํ, มหาราช, กุกฺกุฏสฺส ปฐมํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, กุกฺกุโฏ กาเลน สมเยเนว วุฏฺฐาติ. เอวเมว โข, มหาราช, โยคินา โยคาวจเรน กาเลน สมเยเนว วุฏฺฐหิตฺวา เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปตฺวา สรีรํ ปฏิชคฺคิตฺวา เจติยํ วนฺทิตฺวา ปุนเทว สุญฺญาคารํ ปวิสิตพฺพํ. อิทํ, มหาราช, กุกฺกุฏสฺส ทุติยํ องฺคํ คเหตพฺพํ.
‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, กุกฺกุโฏ ปถวึ ขณิตฺวา ขณิตฺวา อชฺโฌหารํ อชฺโฌหรติ. เอวเมว โข, มหาราช, โยคินา โยคาวจเรน ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวา อชฺโฌหารํ อชฺโฌหริตพฺพํ ‘เนว ทวาย น มทาย น มณฺฑนาย น วิภูสนาย, ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย วิหึสูปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย, อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’ติ. อิทํ, มหาราช, กุกฺกุฏสฺส ตติยํ องฺคํ คเหตพฺพํ. ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, ภควตา เทวาติเทเวน –
‘‘‘กนฺตาเร ปุตฺตมํสํว, อกฺขสฺสพฺภญฺชนํ ยถา;
เอวํ อาหริ อาหารํ, ยาปนตฺถมมุจฺฉิโต’ติ.
‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, กุกฺกุโฏ สจกฺขุโกปิ รตฺตึ อนฺโธ โหติ. เอวเมว โข, มหาราช, โยคินา โยคาวจเรน อนนฺเธเนว อนฺเธน วิย ภวิตพฺพํ, อรญฺเญปิ โคจรคาเม ปิณฺฑาย จรนฺเตนปิ รชนีเยสุ รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพธมฺเมสุ อนฺเธน พธิเรน มูเคน วิย ภวิตพฺพํ, น นิมิตฺตํ คเหตพฺพํ, นานุพฺยญฺชนํ คเหตพฺพํ. อิทํ, มหาราช, กุกฺกุฏสฺส จตุตฺถํ องฺคํ คเหตพฺพํ. ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, เถเรน มหากจฺจายเนน –
‘จกฺขุมาสฺส ยถา อนฺโธ, โสตวา พธิโร ยถา;
ปญฺญวาสฺส [ชิวฺหาวสฺส (สี. ปี.)] ยถา มูโค, พลวา ทุพฺพโลริว;
อตฺตอตฺเถ [อถ อตฺเถ (สี. ปี.)] สมุปฺปนฺเน, สเยถ มตสายิก’นฺติ.
‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, กุกฺกุโฏ เลฑฺฑุทณฺฑลคุฬมุคฺคเรหิ ปริปาติยนฺโตปิ สกํ เคหํ น วิชหติ. เอวเมว โข, มหาราช, โยคินา โยคาวจเรน จีวรกมฺมํ กโรนฺเตนปิ นวกมฺมํ กโรนฺเตนปิ วตฺตปฺปฏิวตฺตํ กโรนฺเตนปิ อุทฺทิสนฺเตนปิ อุทฺทิสาเปนฺเตนปิ โยนิโส มนสิกาโร น วิชหิตพฺโพ, สกํ โข ปเนตํ, มหาราช, โยคิโน เคหํ, ยทิทํ โยนิโส มนสิกาโร. อิทํ, มหาราช, กุกฺกุฏสฺส ปญฺจมํ องฺคํ คเหตพฺพํ. ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, ภควตา เทวาติเทเวน ‘โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโย? ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’ติ. ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, เถเรน สาริปุตฺเตน ธมฺมเสนาปตินาปิ –
‘‘‘ยถา สุทนฺโต มาตงฺโค, สกํ โสณฺฑํ น มทฺทติ;
ภกฺขาภกฺขํ วิชานาติ, อตฺตโน วุตฺติกปฺปนํ.
‘‘‘ตเถว พุทฺธปุตฺเตน, อปฺปมตฺเตน วา ปน;
ชินวจนํ น มทฺทิตพฺพํ, มนสิการวรุตฺตม’’’นฺติ.
กุกฺกุฏงฺคปโญฺห ทุติโย.
๓. กลนฺทกงฺคปโญฺห
๓. ‘‘ภนฺเต นาคเสน, ‘กลนฺทกสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพ’นฺติ ยํ วเทสิ, กตมํ ตํ เอกํ องฺคํ คเหตพฺพ’’นฺติ? ‘‘ยถา, มหาราช, กลนฺทโก ปฏิสตฺตุมฺหิ โอปตนฺเต นงฺคุฏฺฐํ ปปฺโผเฏตฺวา มหนฺตํ กตฺวา เตเนว นงฺคุฏฺฐลคุเฬน ปฏิสตฺตุํ ปฏิพาหติ, เอวเมว โข, มหาราช, โยคินา โยคาวจเรน กิเลสสตฺตุมฺหิ โอปตนฺเต สติปฏฺฐานลคุฬํ ปปฺโผเฏตฺวา มหนฺตํ กตฺวา เตเนว สติปฏฺฐานลคุเฬน สพฺพกิเลสา ปฏิพาหิตพฺพา. อิทํ, มหาราช, กลนฺทกสฺส เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ. ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, เถเรน จูฬปนฺถเกน –
‘ยทา กิเลสา โอปตนฺติ, สามญฺญคุณธํสนา;
สติปฏฺฐานลคุเฬน, หนฺตพฺพา เต ปุนปฺปุน’’’นฺติ.
กลนฺทกงฺคปโญฺห ตติโย.
๔. ทีปินิยงฺคปโญฺห
๔. ‘‘ภนฺเต นาคเสน, ‘ทีปินิยา เอกํ องฺคํ คเหตพฺพ’นฺติ ยํ วเทสิ, กตมํ ตํ เอกํ องฺคํ คเหตพฺพ’’นฺติ? ‘‘ยถา, มหาราช, ทีปินี สกึ เยว คพฺภํ คณฺหาติ, น ปุนปฺปุนํ ปุริสํ อุเปติ? เอวเมว โข, มหาราช, โยคินา โยคาวจเรน อายตึ ปฏิสนฺธึ อุปฺปตฺตึ คพฺภเสยฺยํ จุตึ เภทํ ขยํ วินาสํ สํสารภยํ ทุคฺคตึ วิสมํ สมฺปีฬิตํ ทิสฺวา ‘ปุนพฺภเว นปฺปฏิสนฺทหิสฺสามี’ติ โยนิโส มนสิกาโร กรณีโย. อิทํ, มหาราช, ทีปินิยา เอกํ องฺคํ คเหตพฺพํ. ภาสิตมฺเปตํ, มหาราช, ภควตา เทวาติเทเวน สุตฺตนิปาเต ธนิยโคปาลกสุตฺเต –
‘‘‘อุสโภริว เฉตฺว พนฺธนานิ, นาโค ปูติลตํว ทาลยิตฺวา;
นาหํ ปุนุเปสฺสํ คพฺภเสยฺยํ, อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’’ติ.
ทีปินิยงฺคปโญฺห จตุตฺโถ.