๔๙. ปํสุกูลวคฺโค

๑. ปํสุกูลสญฺญกตฺเถรอปทานํ

๑. ‘‘ติสฺโส นามาสิ ภควา, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;

ปํสุกูลํ ฐเปตฺวาน, วิหารํ ปาวิสี ชิโน.

๒. ‘‘วินตํ [สชฺชิตํ (สฺยา.), ติยนฺตํ (ปี.)] ธนุมาทาย, ภกฺขตฺถาย จรึ อหํ;

มณฺฑลคฺคํ คเหตฺวาน, กานนํ ปาวิสึ อหํ.

๓. ‘‘ตตฺถทฺทสํ ปํสุกูลํ, ทุมคฺเค ลคฺคิตํ ตทา;

จาปํ ตตฺเถว นิกฺขิปฺป, สิเร กตฺวาน อญฺชลึ.

๔. ‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, วิปุลาย จ ปีติยา;

พุทฺธเสฏฺฐํ สริตฺวาน, ปํสุกูลํ อวนฺทหํ.

๕. ‘‘เทฺวนวุเต อิโต กปฺเป, ปํสุกูลมวนฺทหํ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, วนฺทนาย อิทํ ผลํ.

๖. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.

๗. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๘. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปํสุกูลสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

ปํสุกูลสญฺญกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฐมํ.

๒. พุทฺธสญฺญกตฺเถรอปทานํ

๙. ‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;

ลกฺขเณ อิติหาเส จ, สนิฆณฺฑุสเกฏุเภ.

๑๐. ‘‘นทีโสตปฏิภาคา, สิสฺสา อายนฺติ เม ตทา;

เตสาหํ มนฺเต [มนฺตํ (สฺยา. ก.)] วาเจมิ, รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต.

๑๑. ‘‘สิทฺธตฺโถ นาม สมฺพุทฺโธ, โลเก อุปฺปชฺชิ ตาวเท;

ตมนฺธการํ นาเสตฺวา, ญาณาโลกํ ปวตฺตยิ.

๑๒. ‘‘มม อญฺญตโร สิสฺโส, สิสฺสานํ โส กเถสิ เม;

สุตฺวาน เต เอตมตฺถํ, อาโรเจสุํ มมํ ตทา.

๑๓. ‘‘พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน, สพฺพญฺญู โลกนายโก;

ตสฺสานุวตฺตติ ชโน, ลาโภ อมฺหํ น วิชฺชติ [น เหสฺสติ (สี. ปี.)].

๑๔. ‘‘อธิจฺจุปฺปตฺติกา พุทฺธา, จกฺขุมนฺโต มหายสา;

ยํนูนาหํ พุทฺธเสฏฺฐํ, ปสฺเสยฺยํ โลกนายกํ.

๑๕. ‘‘อชินํ เม คเหตฺวาน, วากจีรํ กมณฺฑลุํ;

อสฺสมา อภินิกฺขมฺม, สิสฺเส อามนฺตยึ อหํ.

๑๖. ‘‘โอทุมฺพริกปุปฺผํว, จนฺทมฺหิ สสกํ ยถา;

วายสานํ ยถา ขีรํ, ทุลฺลโภ โลกนายโก [ทุลฺลภา โลกนายกา (สี.), ทุลฺลภํ โลกนายกํ (สฺยา. ปี. ก.)].

๑๗. ‘‘พุทฺโธ โลกมฺหิ อุปฺปนฺโน, มนุสฺสตฺตมฺปิ ทุลฺลภํ;

อุโภสุ วิชฺชมาเนสุ, สวนญฺจ สุทุลฺลภํ.

๑๘. ‘‘พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน, จกฺขุํ ลจฺฉาม โน ภวํ;

เอถ สพฺเพ คมิสฺสาม, สมฺมาสมฺพุทฺธสนฺติกํ.

๑๙. ‘‘กมณฺฑลุธรา สพฺเพ, ขราชินนิวาสิโน;

เต ชฏา ภารภริตา, นิกฺขมุํ วิปินา ตทา.

๒๐. ‘‘ยุคมตฺตํ เปกฺขมานา, อุตฺตมตฺถํ คเวสิโน;

อาสตฺติโทสรหิตา, อสมฺภีตาว เกสรี.

๒๑. ‘‘อปฺปกิจฺจา อโลลุปฺปา, นิปกา สนฺตวุตฺติโน;

อุญฺฉาย จรมานา เต, พุทฺธเสฏฺฐมุปาคมุํ.

๒๒. ‘‘ทิยฑฺฒโยชเน เสเส, พฺยาธิ เม อุปปชฺชถ;

พุทฺธเสฏฺฐํ สริตฺวาน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.

๒๓. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ สญฺญมลภึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสญฺญายิทํ ผลํ.

๒๔. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.

๒๕. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๒๖. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พุทฺธสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

พุทฺธสญฺญกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.

๓. ภิสทายกตฺเถรอปทานํ

๒๗. ‘‘โอคยฺห ยํ [โอคยฺหาหํ (สี. สฺยา. ปี.)] โปกฺขรณึ, นานากุญฺชรเสวิตํ;

อุทฺธรามิ ภิสํ ตตฺถ, ฆาสเหตุ [อสนเหตุ (สฺยา.)] อหํ ตทา.

๒๘. ‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย, ปทุมุตฺตรสวฺหโย;

รตฺตมฺพรธโร [รตฺตกมฺพลธโร (สฺยา.)] พุทฺโธ, คจฺฉติ อนิลญฺชเส.

๒๙. ‘‘ธุนนฺโต ปํสุกูลานิ, สทฺทมสฺโสสหํ ตทา;

อุทฺธํ นิชฺฌายมาโนหํ, อทฺทสํ โลกนายกํ.

๓๐. ‘‘ตตฺเถว ฐิตโก สนฺโต, อายาจึ โลกนายกํ;

มธุํ ภิเสหิ สวติ, ขีรํ สปฺปึ มุฬาลิภิ.

๓๑. ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ เม พุทฺโธ, อนุกมฺปาย จกฺขุมา;

ตโต การุณิโก สตฺถา, โอรุหิตฺวา มหายโส.

๓๒. ‘‘ปฏิคฺคณฺหิ มมํ ภิกฺขํ, อนุกมฺปาย จกฺขุมา;

ปฏิคฺคเหตฺวา สมฺพุทฺโธ, อกา เม อนุโมทนํ.

๓๓. ‘‘‘สุขี โหตุ [โหหิ (สี. สฺยา. ปี. ก.)] มหาปุญฺญ, คติ ตุยฺหํ สมิชฺฌตุ;

อิมินา ภิสทาเนน, ลภสฺสุ วิปุลํ สุขํ’.

๓๔. ‘‘อิทํ วตฺวาน สมฺพุทฺโธ, ชลชุตฺตมนามโก;

ภิกฺขมาทาย สมฺพุทฺโธ, อมฺพเรนาคมา ชิโน.

๓๕. ‘‘ตโต ภิสํ คเหตฺวาน, อาคจฺฉึ มม อสฺสมํ;

ภิสํ รุกฺเข ลเคตฺวาน [ลคฺคิตฺวาน (สฺยา. ก.)], มม ทานมนุสฺสรึ.

๓๖. ‘‘มหาวาโต วุฏฺฐหิตฺวา, สญฺจาเลสิ วนํ ตทา;

อากาโส อภินาทิตฺถ, อสนิยา ผลนฺติยา.

๓๗. ‘‘ตโต เม อสนิปาโต, มตฺถเก นิปตี ตทา;

โสหํ นิสินฺนโก สนฺโต, ตตฺถ กาลงฺกโต อหุํ.

๓๘. ‘‘ปุญฺญกมฺเมน สํยุตฺโต, ตุสิตํ อุปปชฺชหํ;

กเฬวรํ เม ปติตํ, เทวโลเก รมึ อหํ.

๓๙. ‘‘ฉฬสีติสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สายปาตํ [สายํ ปาตํ (สฺยา. ก.)] อุปฏฺฐนฺติ, ภิสทานสฺสิทํ ผลํ.

๔๐. ‘‘มนุสฺสโยนิมาคนฺตฺวา, สุขิโต โหมหํ สทา;

โภเค เม อูนตา นตฺถิ, ภิสทานสฺสิทํ ผลํ.

๔๑. ‘‘อนุกมฺปิตโก เตน, เทวเทเวน ตาทินา;

สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

๔๒. ‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ ภิสํ [ภิกฺขํ (สพฺพตฺถ)] อททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ภิสทานสฺสิทํ ผลํ.

๔๓. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.

๔๔. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๔๕. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ภิสทายโก เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

ภิสทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.

๔. ญาณถวิกตฺเถรอปทานํ

๔๖. ‘‘ทกฺขิเณ หิมวนฺตสฺส, สุกโต อสฺสโม มม;

อุตฺตมตฺถํ คเวสนฺโต, วสามิ วิปิเน ตทา.

๔๗. ‘‘ลาภาลาเภน สนฺตุฏฺโฐ, มูเลน จ ผเลน จ;

อเนฺวสนฺโต อาจริยํ, วสามิ เอกโก อหํ.

๔๘. ‘‘สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ, โลเก อุปฺปชฺชิ ตาวเท;

จตุสจฺจํ ปกาเสติ, อุทฺธรนฺโต มหาชนํ.

๔๙. ‘‘นาหํ สุโณมิ สมฺพุทฺธํ, นปิ เม โกจิ สํสติ [ภาสติ (สี.), สาสติ (สฺยา. ปี.)];

อฏฺฐวสฺเส อติกฺกนฺเต, อสฺโสสึ โลกนายกํ.

๕๐. ‘‘อคฺคิทารุํ นีหริตฺวา, สมฺมชฺชิตฺวาน อสฺสมํ;

ขาริภารํ คเหตฺวาน, นิกฺขมึ วิปินา อหํ.

๕๑. ‘‘เอกรตฺตึ วสนฺโตหํ, คาเมสุ นิคเมสุ จ;

อนุปุพฺเพน จนฺทวตึ, ตทาหํ อุปสงฺกมึ.

๕๒. ‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย, สุเมโธ โลกนายโก;

อุทฺธรนฺโต พหู สตฺเต, เทเสติ อมตํ ปทํ.

๕๓. ‘‘ชนกายมติกฺกมฺม, วนฺทิตฺวา ชินสาครํ;

เอกํสํ อชินํ กตฺวา, สนฺถวึ โลกนายกํ.

๕๔. ‘‘‘ตุวํ สตฺถา จ เกตุ จ, ธโช ยูโป จ ปาณินํ;

ปรายโน [ปรายโณ (สี. ปี.)] ปติฏฺฐา จ, ทีโป จ ทฺวิปทุตฺตโม.

เอกวีสติมํ ภาณวารํ.

๕๕. ‘‘‘เนปุญฺโญ ทสฺสเน วีโร, ตาเรสิ ชนตํ ตุวํ;

นตฺถญฺโญ ตารโก โลเก, ตวุตฺตริตโร มุเน.

๕๖. ‘‘‘สกฺกา เถเว [หเว (สี. ปี.) ภเว (สฺยา. ก.)] กุสคฺเคน, ปเมตุํ สาครุตฺตเม [สาครุตฺตโม (สี. สฺยา. ปี.)];

นเตฺวว ตว สพฺพญฺญุ, ญาณํ สกฺกา ปเมตเว.

๕๗. ‘‘‘ตุลทณฺเฑ [ตุลมณฺฑเล (สี. ปี.)] ฐเปตฺวาน, มหึ [มหี (สฺยา. ปี.)] สกฺกา ธเรตเว;

นเตฺวว ตว ปญฺญาย, ปมาณมตฺถิ จกฺขุม.

๕๘. ‘‘‘อากาโส มินิตุํ สกฺกา, รชฺชุยา องฺคุเลน วา;

นเตฺวว ตว สพฺพญฺญุ, สีลํ สกฺกา ปเมตเว.

๕๙. ‘‘‘มหาสมุทฺเท อุทกํ, อากาโส จ วสุนฺธรา;

ปริเมยฺยานิ เอตานิ, อปฺปเมยฺโยสิ จกฺขุม’.

๖๐. ‘‘ฉหิ คาถาหิ สพฺพญฺญุํ, กิตฺตยิตฺวา มหายสํ;

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ตุณฺหี อฏฺฐาสหํ ตทา.

๖๑. ‘‘ยํ วทนฺติ สุเมโธติ, ภูริปญฺญํ สุเมธสํ;

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.

๖๒. ‘‘‘โย เม ญาณํ ปกิตฺเตสิ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.

๖๓. ‘‘‘สตฺตสตฺตติ กปฺปานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;

สหสฺสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ.

๖๔. ‘‘‘อเนกสตกฺขตฺตุญฺจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.

๖๕. ‘‘‘เทวภูโต มนุสฺโส วา, ปุญฺญกมฺมสมาหิโต;

อนูนมนสงฺกปฺโป, ติกฺขปญฺโญ ภวิสฺสติ’.

๖๖. ‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

๖๗. ‘‘อคารา อภินิกฺขมฺม, ปพฺพชิสฺสติ กิญฺจโน;

ชาติยา สตฺตวสฺเสน, อรหตฺตํ ผุสิสฺสติ.

๖๘. ‘‘ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ สาสนํ;

เอตฺถนฺตเร น ชานามิ, เจตนํ อมโนรมํ.

๖๙. ‘‘สํสริตฺวา ภเว สพฺเพ, สมฺปตฺตานุภวึ อหํ;

โภเค เม อูนตา นตฺถิ, ผลํ ญาณสฺส โถมเน.

๗๐. ‘‘ติยคฺคี นิพฺพุตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

๗๑. ‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ยํ ญาณมถวึ อหํ [มภิโถมยึ (สี. ปี.), มภิโถมหํ (สฺยา.)];