๔๔. เอกวิหาริวคฺโค

๑. เอกวิหาริกตฺเถรอปทานํ

๑. ‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

๒. ‘‘นิปฺปปญฺโจ นิราลมฺโพ, อากาสสมมานโส;

สุญฺญตาพหุโล ตาที, อนิมิตฺตรโต วสี.

๓. ‘‘อสงฺคจิตฺโต นิเกฺลโส [นิลฺเลโป (สฺยา. ก.)], อสํสฏฺโฐ กุเล คเณ;

มหาการุณิโก วีโร, วินโยปายโกวิโท.

๔. ‘‘อุยฺยุตฺโต ปรกิจฺเจสุ, วินยนฺโต สเทวเก;

นิพฺพานคมนํ มคฺคํ, คตึ ปงฺกวิโสสนํ.

๕. ‘‘อมตํ ปรมสฺสาทํ, ชรามจฺจุนิวารณํ;

มหาปริสมชฺเฌ โส, นิสินฺโน โลกตารโก.

๖. ‘‘กรวีกรุโต [กรวีกรุโท (สฺยา. ปี. ก.)] นาโถ, พฺรหฺมโฆโส ตถาคโต;

อุทฺธรนฺโต มหาทุคฺคา, วิปฺปนฏฺเฐ อนายเก.

๗. ‘‘เทเสนฺโต วิรชํ ธมฺมํ, ทิฏฺโฐ เม โลกนายโก;

ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

๘. ‘‘ปพฺพชิตฺวา ตทาปาหํ, จินฺเตนฺโต ชินสาสนํ;

เอกโกว วเน รมฺเม, วสึ สํสคฺคปีฬิโต.

๙. ‘‘สกฺกายวูปกาโส เม, เหตุภูโต มมาภวี [มมาคมี (สฺยา. ปี.)];

มนโส วูปกาสสฺส, สํสคฺคภยทสฺสิโน.

๑๐. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.

๑๑. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๑๒. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกวิหาริโก เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

เอกวิหาริกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฐมํ.

๒. เอกสงฺขิยตฺเถรอปทานํ

๑๓. ‘‘วิปสฺสิโน ภควโต, มหาโพธิมโห อหุ;

มหาชนา สมาคมฺม, ปูเชนฺติ โพธิมุตฺตมํ.

๑๔. ‘‘น หิ ตํ โอรกํ มญฺเญ, พุทฺธเสฏฺโฐ ภวิสฺสติ;

ยสฺสายํ อีทิสา โพธิ, ปูชนียา [อีทิโส โพธิ, ปูชนีโย (สฺยา.)] จ สตฺถุโน.

๑๕. ‘‘ตโต สงฺขํ คเหตฺวาน, โพธิรุกฺขมุปฏฺฐหึ;

ธมนฺโต สพฺพทิวสํ, อวนฺทึ โพธิมุตฺตมํ.

๑๖. ‘‘อาสนฺนเก กตํ กมฺมํ, เทวโลกํ อปาปยี;

กเฬวรํ เม ปติตํ, เทวโลเก รมามหํ.

๑๗. ‘‘สฏฺฐิตุริยสหสฺสานิ, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา;

สทา มยฺหํ อุปฏฺฐนฺติ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๑๘. ‘‘เอกสตฺตติเม กปฺเป, ราชา อาสึ สุทสฺสโน;

จาตุรนฺโต วิชิตาวี, ชมฺพุมณฺฑสฺส อิสฺสโร.

๑๙. ‘‘ตโต องฺคสตา ตุริยา [ตูรา (สี. ก.)], ปริวาเรนฺติ มํ สทา;

อนุโภมิ สกํ กมฺมํ, อุปฏฺฐานสฺสิทํ ผลํ.

๒๐. ‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;

มาตุกุจฺฉิคตสฺสาปิ, วชฺชเร เภริโย สทา.

๒๑. ‘‘อุปฏฺฐิตฺวาน สมฺพุทฺธํ, อนุภุตฺวาน สมฺปทา;

สิวํ สุเขมํ อมตํ, ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ.

๒๒. ‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๒๓. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.

๒๔. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๒๕. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกสงฺขิโย เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

เอกสงฺขิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.

๓. ปาฏิหีรสญฺญกตฺเถรอปทานํ

๒๖. ‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

วสีสตสหสฺเสหิ, นครํ ปาวิสี ตทา.

๒๗. ‘‘นครํ ปวิสนฺตสฺส, อุปสนฺตสฺส ตาทิโน;

รตนานิ ปชฺโชตึสุ [ปนาทึสุ (ปี.)], นิคฺโฆโส อาสิ ตาวเท.

๒๘. ‘‘พุทฺธสฺส อานุภาเวน, เภรี วชฺชุมฆฏฺฏิตา;

สยํ วีณา ปวชฺชนฺติ, พุทฺธสฺส ปวิสโต ปุรํ.

๒๙. ‘‘พุทฺธเสฏฺฐํ นมสฺสามิ [น ปสฺสามิ (สี.)], ปทุมุตฺตรมหามุนึ;

ปาฏิหีรญฺจ ปสฺสิตฺวา, ตตฺถ จิตฺตํ ปสาทยึ.

๓๐. ‘‘อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม, อโห โน สตฺถุสมฺปทา;

อเจตนาปิ ตุริยา, สยเมว ปวชฺชเร.

๓๑. ‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ สญฺญมลภึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสญฺญายิทํ ผลํ.

๓๒. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.

๓๓. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๓๔. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปาฏิหีรสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

ปาฏิหีรสญฺญกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.

๔. ญาณตฺถวิกตฺเถรอปทานํ

๓๕. ‘‘กณิการํว ชลิตํ, ทีปรุกฺขํว โชติตํ;

กญฺจนํว วิโรจนฺตํ, อทฺทสํ ทฺวิปทุตฺตมํ.

๓๖. ‘‘กมณฺฑลุํ ฐเปตฺวาน, วากจีรญฺจ กุณฺฑิกํ;

เอกํสํ อชินํ กตฺวา, พุทฺธเสฏฺฐํ ถวึ อหํ.

๓๗. ‘‘‘ตมนฺธการํ วิธมํ, โมหชาลสมากุลํ;

ญาณาโลกํ ทสฺเสตฺวาน, นิตฺติณฺโณสิ มหามุนิ.

๓๘. ‘‘‘สมุทฺธรสิมํ โลกํ, สพฺพาวนฺตมนุตฺตรํ;

ญาเณ เต อุปมา นตฺถิ, ยาวตาชคโตคติ [ยาวตา จ คโตคติ (ปี. ก.)].

๓๙. ‘‘‘เตน ญาเณน สพฺพญฺญู, อิติ พุทฺโธ ปวุจฺจติ;

วนฺทามิ ตํ มหาวีรํ, สพฺพญฺญุตมนาวรํ’.

๔๐. ‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, พุทฺธเสฏฺฐํ ถวึ อหํ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ญาณตฺถวายิทํ ผลํ;

๔๑. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว;

๔๒. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๔๓. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ญาณตฺถวิโก เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

ญาณตฺถวิกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.

๕. อุจฺฉุขณฺฑิกตฺเถรอปทานํ

๔๔. ‘‘นคเร พนฺธุมติยา, ทฺวารปาโล อโหสหํ;

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, สพฺพธมฺมาน ปารคุํ.

๔๕. ‘‘อุจฺฉุขณฺฑิกมาทาย, พุทฺธเสฏฺฐสฺสทาสหํ;

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.

๔๖. ‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ อุจฺฉุมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อุจฺฉุขณฺฑสฺสิทํ ผลํ.

๔๗. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.

๔๘. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๔๙. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุจฺฉุขณฺฑิโก เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

อุจฺฉุขณฺฑิกตฺเถรสฺสาปทานํ ปญฺจมํ.

๖. กฬมฺพทายกตฺเถรอปทานํ

๕๐. ‘‘โรมโส นาม สมฺพุทฺโธ, วสเต ปพฺพตนฺตเร;

กฬมฺพํ ตสฺส ปาทาสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

๕๑. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, กฬมฺพสฺส อิทํ ผลํ.

๕๒. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.

๕๓. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๕๔. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กฬมฺพทายโก เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

กฬมฺพทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺฐํ.

๗. อมฺพาฏกทายกตฺเถรอปทานํ

๕๕. ‘‘วิปิเน พุทฺธํ ทิสฺวาน, สยมฺภุํ อปราชิตํ;

อมฺพาฏกํ คเหตฺวาน, สยมฺภุสฺส อทาสหํ.

๕๖. ‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ผลมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.

๕๗. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.

๕๘. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๕๙. ‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อมฺพาฏกทายโก เถโร อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ.

อมฺพาฏกทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.

๘. หรีตกทายกตฺเถรอปทานํ

๖๐. ‘‘หรีตกํ อามลกํ, อมฺพชมฺพุวิภีตกํ;

โกลํ ภลฺลาตกํ พิลฺลํ, สยเมว หรามหํ.

๖๑. ‘‘ทิสฺวาน ปพฺภารคตํ, ฌายึ ฌานรตํ มุนึ;

อาพาเธน อาปีเฬนฺตํ, อทุตียํ มหามุนึ.

๖๒. ‘‘หรีตกํ คเหตฺวาน, สยมฺภุสฺส อทาสหํ;

ขาทมตฺตมฺหิ เภสชฺเช, พฺยาธิ ปสฺสมฺภิ [ปสฺสทฺธิ (ก.)] ตาวเท.

๖๓. ‘‘ปหีนทรโถ พุทฺโธ, อนุโมทมกาสิ เม;

‘เภสชฺชทาเนนิมินา, พฺยาธิวูปสเมน จ.

๖๔. ‘‘‘เทวภูโต มนุสฺโส วา, ชาโต วา อญฺญชาติยา;

สพฺพตฺถ สุขิโต โหตุ, มา จ เต พฺยาธิมาคมา’.

๖๕. ‘‘อิทํ วตฺวาน สมฺพุทฺโธ, สยมฺภู อปราชิโต;

นภํ อพฺภุคฺคมี ธีโร, หํสราชาว อมฺพเร.

๖๖. ‘‘ยโต หรีตกํ ทินฺนํ, สยมฺภุสฺส มเหสิโน;

อิมํ ชาตึ อุปาทาย, พฺยาธิ เม นุปปชฺชถ.

๖๗. ‘‘อยํ ปจฺฉิมโก มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;

ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๖๘. ‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, เภสชฺชมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เภสชฺชสฺส อิทํ ผลํ.

๖๙. ‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.

๗๐. ‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.