เอกุตฺตริกนโย

เอกกวารวณฺณนา

๓๒๑. อาปตฺติกรา ธมฺมา ชานิตพฺพาติอาทิมฺหิ เอกุตฺตริกนเย อาปตฺติกรา ธมฺมา นาม ฉ อาปตฺติสมุฏฺฐานานิ. เอเตสญฺหิ วเสน ปุคฺคโล อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘อาปตฺติกรา’’ติ วุตฺตา. อนาปตฺติกรา นาม สตฺต สมถา. อาปตฺติ ชานิตพฺพาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สิกฺขาปเท จ วิภงฺเค จ วุตฺตา อาปตฺติ ชานิตพฺพา. อนาปตฺตีติ ‘‘อนาปตฺติ ภิกฺขุ อสาทิยนฺตสฺสา’’ติอาทินา นเยน อนาปตฺติ ชานิตพฺพา. ลหุกาติ ลหุเกน วินยกมฺเมน วิสุชฺฌนโต ปญฺจวิธา อาปตฺติ. ครุกาติ ครุเกน วินยกมฺเมน วิสุชฺฌนโต สงฺฆาทิเสสา อาปตฺติ. เกนจิ อากาเรน อนาปตฺติภาวํ อุปเนตุํ อสกฺกุเณยฺยโต ปาราชิกาปตฺติ จ. สาวเสสาติ ฐเปตฺวา ปาราชิกํ เสสา. อนวเสสาติ ปาราชิกาปตฺติ. เทฺว อาปตฺติกฺขนฺธา ทุฏฺฐุลฺลา; อวเสสา อทุฏฺฐุลฺลา. สปฺปฏิกมฺมทุกํ สาวเสสทุกสทิสํ. เทสนาคามินิทุกํ ลหุกทุกสงฺคหิตํ.

อนฺตรายิกาติ สตฺตปิ อาปตฺติโย สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตา สคฺคนฺตรายญฺเจว โมกฺขนฺตรายญฺจ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา. อชานนฺเตน วีติกฺกนฺตา ปน ปณฺณตฺติวชฺชาปตฺติ เนว สคฺคนฺตรายํ น โมกฺขนฺตรายํ กโรตีติ อนนฺตรายิกา. อนฺตรายิกํ อาปนฺนสฺสาปิ เทสนาคามินึ เทเสตฺวา วุฏฺฐานคามินิโต วุฏฺฐาย สุทฺธิปตฺตสฺส สามเณรภูมิยํ ฐิตสฺส จ อวาริโต สคฺคโมกฺขมคฺโคติ. สาวชฺชปญฺญตฺตีติ โลกวชฺชา. อนวชฺชปญฺญตฺตีติ ปณฺณตฺติวชฺชา. กิริยโต สมุฏฺฐิตา นาม ยํ กโรนฺโต อาปชฺชติ ปาราชิกาปตฺติ วิย. อกิริยโตติ ยํ อกโรนฺโต อาปชฺชติ, จีวรอนธิฏฺฐานาปตฺติ วิย. กิริยากิริยโตติ ยํ กโรนฺโต จ อกโรนฺโต จ อาปชฺชติ, กุฏิการาปตฺติ วิย.

ปุพฺพาปตฺตีติ ปฐมํ อาปนฺนาปตฺติ. อปราปตฺตีติ ปาริวาสิกาทีหิ ปจฺฉา อาปนฺนาปตฺติ. ปุพฺพาปตฺตีนํ อนฺตราปตฺติ นาม มูลวิสุทฺธิยา อนฺตราปตฺติ. อปราปตฺตีนํ อนฺตราปตฺติ นาม อคฺฆวิสุทฺธิยา อนฺตราปตฺติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ปุพฺพาปตฺติ นาม ปฐมํ อาปนฺนา. อปราปตฺติ นาม มานตฺตารหกาเล อาปนฺนา. ปุพฺพาปตฺตีนํ อนฺตราปตฺติ นาม ปริวาเส อาปนฺนา. อปราปตฺตีนํ อนฺตราปตฺติ นาม มานตฺตจาเร อาปนฺนา’’ติ วุตฺตํ. อิทมฺปิ เอเกน ปริยาเยน ยุชฺชติ.

เทสิตา คณนูปคา นาม ยา ธุรนิกฺเขปํ กตฺวา ปุน น อาปชฺชิสฺสามีติ เทสิตา โหติ. อคณนูปคา นาม ยา ธุรนิกฺเขปํ อกตฺวา สอุสฺสาเหเนว จิตฺเตน อปริสุทฺเธน เทสิตา โหติ. อยญฺหิ เทสิตาปิ เทสิตคณนํ น อุเปติ. อฏฺฐเม วตฺถุสฺมึ ภิกฺขุนิยา ปาราชิกเมว โหติ. ปญฺญตฺติ ชานิตพฺพาติอาทีสุ นวสุ ปเทสุ ปฐมปาราชิกปุจฺฉาย วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

ถุลฺลวชฺชาติ ถุลฺลโทเส ปญฺญตฺตา ครุกาปตฺติ. อถุลฺลวชฺชาติ ลหุกาปตฺติ. คิหิปฏิสํยุตฺตาติ สุธมฺมตฺเถรสฺส อาปตฺติ, ยา จ ธมฺมิกสฺส ปฏิสฺสวสฺส อสจฺจาปเน อาปตฺติ, อวเสสา น คิหิปฏิสํยุตฺตา. ปญฺจานนฺตริยกมฺมาปตฺติ นิยตา, เสสา อนิยตา. อาทิกโรติ สุทินฺนตฺเถราทิ อาทิกมฺมิโก. อนาทิกโรติ มกฺกฏิสมณาทิ อนุปญฺญตฺติการโก. อธิจฺจาปตฺติโก นาม โย กทาจิ กรหจิ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. อภิณฺหาปตฺติโก นาม โย นิจฺจํ อาปชฺชติ.

โจทโก นาม โย วตฺถุนา วา อาปตฺติยา วา ปรํ โจเทติ. โย ปน เอวํ โจทิโต อยํ จุทิตโก นาม. ปญฺจทสสุ ธมฺเมสุ อปฺปติฏฺฐหิตฺวา อภูเตน วตฺถุนา โจเทนฺโต อธมฺมโจทโก นาม, เตน ตถา โจทิโต อธมฺมจุทิตโก นาม. วิปริยาเยน ธมฺมโจทกจุทิตกา เวทิตพฺพา. มิจฺฉตฺตนิยเตหิ วา สมฺมตฺตนิยเตหิ วา ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต นิยโต, วิปรีโต อนิยโต.

สาวกา ภพฺพาปตฺติกา นาม, พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ อภพฺพาปตฺติกา นาม. อุกฺเขปนียกมฺมกโต อุกฺขิตฺตโก นาม, อวเสสจตุพฺพิธตชฺชนียาทิกมฺมกโต อนุกฺขิตฺตโก นาม. อยญฺหิ อุโปสถํ วา ปวารณํ วา ธมฺมปริโภคํ วา อามิสปริโภคํ วา น โกเปติ. ‘‘เมตฺติยํ ภิกฺขุนึ นาเสถ, ทูสโก นาเสตพฺโพ, กณฺฏโก สมณุทฺเทโส นาเสตพฺโพ’’ติ เอวํ ลิงฺคทณฺฑกมฺม-สํวาสนาสนาหิ นาสิตพฺโพ นาสิตโก นาม. เสสา สพฺเพ อนาสิตกา. เยน สทฺธึ อุโปสถาทิโก สํวาโส อตฺถิ, อยํ สมานสํวาสโก, อิตโร นานาสํวาสโก. โส กมฺมนานาสํวาสโก ลทฺธินานาสํวาสโกติ ทุวิโธ โหติ. ฐปนํ ชานิตพฺพนฺติ ‘‘เอกํ ภิกฺขเว อธมฺมิกํ ปาติโมกฺขฏฺฐปน’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตํ ปาติโมกฺขฏฺฐปนํ ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

เอกกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุกวารวณฺณนา

๓๒๒. ทุเกสุ สจิตฺตกา อาปตฺติ สญฺญาวิโมกฺขา, อจิตฺตกา โนสญฺญาวิโมกฺขา. ลทฺธสมาปตฺติกสฺส อาปตฺติ นาม ภูตาโรจนาปตฺติ, อลทฺธสมาปตฺติกสฺส อาปตฺติ นาม อภูตาโรจนาปตฺติ. สทฺธมฺมปฏิสญฺญุตฺตา นาม ปทโสธมฺมาทิกา, อสทฺธมฺมปฏิสญฺญุตฺตา นาม ทุฏฺฐุลฺลวาจาปตฺติ. สปริกฺขารปฏิสญฺญุตฺตา นาม นิสฺสคฺคิยวตฺถุโน อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริโภเค, ปตฺตจีวรานํ นิทหเน, กิลิฏฺฐจีวรานํ อโธวเน, มลคฺคหิตปตฺตสฺส อปจเนติ เอวํ อยุตฺตปริโภเค อาปตฺติ. ปรปริกฺขารปฏิสญฺญุตฺตา นาม สงฺฆิกมญฺจปีฐาทีนํ อชฺโฌกาเส สนฺถรณอนาปุจฺฉาคมนาทีสุ อาปชฺชิตพฺพา อาปตฺติ. สปุคฺคลปฏิสญฺญุตฺตา นาม ‘‘มุทุปิฏฺฐิกสฺส ลมฺพิสฺส อูรุนา องฺคชาตํ ปีเฬนฺตสฺสา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตาปตฺติ. ปรปุคฺคลปฏิสญฺญุตฺตา นาม เมถุนธมฺมกายสํสคฺคปหารทานาทีสุ วุตฺตาปตฺติ, ‘‘สิขรณีสี’’ติ สจฺจํ ภณนฺโต ครุกํ อาปชฺชติ, ‘‘สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติย’’นฺติ มุสา ภณนฺโต ลหุกํ. อภูตาโรจเน มุสา ภณนฺโต ครุกํ. ภูตาโรจเน สจฺจํ ภณนฺโต ลหุกํ.

‘‘สงฺฆกมฺมํ วคฺคํ กริสฺสามี’’ติ อนฺโตสีมาย เอกมนฺเต นิสีทนฺโต ภูมิคโต อาปชฺชติ นาม. สเจ ปน องฺคุลิมตฺตมฺปิ อากาเส ติฏฺเฐยฺย, น อาปชฺเชยฺย, เตน วุตฺตํ ‘‘โน เวหาสคโต’’ติ. เวหาสกุฏิยา อาหจฺจปาทกํ มญฺจํ วา ปีฐํ วา อภินิสีทนฺโต เวหาสคโต อาปชฺชติ นาม. สเจ ปน ตํ ภูมิยํ ปญฺญาเปตฺวา นิปชฺเชยฺย น อาปชฺเชยฺย, เตน วุตฺตํ – ‘‘โน ภูมิคโต’’ติ. คมิโย คมิยวตฺตํ อปูเรตฺวา คจฺฉนฺโต นิกฺขมนฺโต อาปชฺชติ นาม, โน ปวิสนฺโต. อาคนฺตุโก อาคนฺตุกวตฺตํ อปูเรตฺวา สฉตฺตุปาหโน ปวิสนฺโต ปวิสนฺโต อาปชฺชติ นาม, โน นิกฺขมนฺโต.

อาทิยนฺโต อาปชฺชติ นาม ภิกฺขุนี อติคมฺภีรํ อุทกสุทฺธิกํ อาทิยมานา; ทุพฺพณฺณกรณํ อนาทิยิตฺวา จีวรํ ปริภุญฺชนฺโต ปน อนาทิยนฺโต อาปชฺชติ นาม. มูคพฺพตาทีนิ ติตฺถิยวตฺตานิ สมาทิยนฺโต สมาทิยนฺโต อาปชฺชติ นาม. ปาริวาสิกาทโย ปน ตชฺชนียาทิกมฺมกตา วา อตฺตโน วตฺตํ อสมาทิยนฺตา อาปชฺชนฺติ, เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อตฺถาปตฺติ น สมาทิยนฺโต อาปชฺชตี’’ติ. อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ สิพฺพนฺโต เวชฺชกมฺมภณฺฑาคาริกกมฺมจิตฺตกมฺมาทีนิ วา กโรนฺโต กโรนฺโต อาปชฺชติ นาม. อุปชฺฌายวตฺตาทีนิ อกโรนฺโต อกโรนฺโต อาปชฺชติ นาม. อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ ททมาโน เทนฺโต อาปชฺชติ นาม. สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกานํ จีวราทีนิ อเทนฺโต อเทนฺโต อาปชฺชติ นาม. อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ คณฺหนฺโต ปฏิคฺคณฺหนฺโต อาปชฺชติ นาม. ‘‘น ภิกฺขเว โอวาโท น คเหตพฺโพ’’ติ วจนโต โอวาทํ อคณฺหนฺโต น ปฏิคฺคณฺหนฺโต อาปชฺชติ นาม.

นิสฺสคฺคิยวตฺถุํ อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริภุญฺชนฺโต ปริโภเคน อาปชฺชติ นาม. ปญฺจาหิกํ สงฺฆาฏิจารํ อติกฺกามยมานา อปริโภเคน อาปชฺชติ นาม. สหคารเสยฺยํ รตฺตึ อาปชฺชติ นาม, โน ทิวา, ทฺวารํ อสํวริตฺวา ปฏิสลฺลียนฺโต ทิวา อาปชฺชติ, โน รตฺตึ. เอกรตฺตฉารตฺตสตฺตาหทสาหมาสาติกฺกเมสุ วุตฺตอาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต อรุณุคฺเค อาปชฺชติ นาม, ปวาเรตฺวา ภุญฺชนฺโต น อรุณุคฺเค อาปชฺชติ นาม.

ภูตคามญฺเจว องฺคชาตญฺจ ฉินฺทนฺโต ฉินฺทนฺโต อาปชฺชติ นาม, เกเส วา นเข วา น ฉินฺทนฺโต น ฉินฺทนฺโต อาปชฺชติ นาม. อาปตฺตึ ฉาเทนฺโต ฉาเทนฺโต อาปชฺชติ นาม, ‘‘ติเณน วา ปณฺเณน วา ปฏิจฺฉาเทตฺวา อาคนฺตพฺพํ, นเตฺวว นคฺเคน อาคนฺตพฺพํ, โย อาคจฺเฉยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ อิมํ ปน อาปตฺตึ น ฉาเทนฺโต อาปชฺชติ นาม. กุสจีราทีนิ ธาเรนฺโต ธาเรนฺโต อาปชฺชติ นาม, ‘‘อยํ เต ภิกฺขุ ปตฺโต ยาว เภทนาย ธาเรตพฺโพ’’ติ อิมํ อาปตฺตึ น ธาเรนฺโต อาปชฺชติ นาม.

‘‘อตฺตนา วา อตฺตานํ นานาสํวาสกํ กโรตี’’ติ เอกสีมายํ ทฺวีสุ สงฺเฆสุ นิสินฺเนสุ เอกสฺมึ ปกฺเข นิสีทิตฺวา ปรปกฺขสฺส ลทฺธึ คณฺหนฺโต ยสฺมึ ปกฺเข นิสินฺโน เตสํ อตฺตนาว อตฺตานํ นานาสํวาสกํ กโรติ นาม. เยสํ สนฺติเก นิสินฺโน เตสํ คณปูรโก หุตฺวา กมฺมํ โกเปติ, อิตเรสํ หตฺถปาสํ อนาคตตฺตา. สมานสํวาสเกปิ เอเสว นโย. เยสญฺหิ โส ลทฺธึ โรเจติ, เตสํ สมานสํวาสโก โหติ, อิตเรสํ นานาสํวาสโก. สตฺต อาปตฺติโย สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธาติ อาปชฺชิตพฺพโต อาปตฺติโย, ราสฏฺเฐน ขนฺธาติ เอวํ เทฺวเยว นามานิ โหนฺตีติ นามวเสน ทุกํ ทสฺสิตํ. กมฺเมน วา สลากคฺคาเหน วาติ เอตฺถ อุทฺเทโส เจว กมฺมญฺจ เอกํ, โวหาโร เจว อนุสฺสาวนา จ สลากคฺคาโห จ เอกํ, โวหารานุสฺสาวนสลากคฺคาหา ปุพฺพภาคา, กมฺมญฺเจว อุทฺเทโส จ ปมาณํ.

อทฺธานหีโน นาม อูนวีสติวสฺโส. องฺคหีโน นาม หตฺถจฺฉินฺนาทิเภโท. วตฺถุวิปนฺโน นาม ปณฺฑโก ติรจฺฉานคโต อุภโตพฺยญฺชนโก จ. อวเสสา เถยฺยสํวาสกาทโย อฏฺฐ อภพฺพปุคฺคลา กรณทุกฺกฏกา นาม. ทุกฺกฏกิริยา ทุกฺกฏกมฺมา, อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว กเตน อตฺตโน กมฺเมน อภพฺพฏฺฐานํ ปตฺตาติ อตฺโถ. อปริปูโร นาม อปริปุณฺณปตฺตจีวโร. โน จ ยาจติ นาม อุปสมฺปทํ น ยาจติ. อลชฺชิสฺส จ พาลสฺส จาติ อลชฺชี สเจปิ เตปิฏโก โหติ, พาโล จ สเจปิ สฏฺฐิวสฺโส โหติ, อุโภปิ นิสฺสาย น วตฺถพฺพํ. พาลสฺส จ ลชฺชิสฺส จาติ เอตฺถ พาลสฺส ‘‘ตฺวํ นิสฺสยํ คณฺหา’’ติ อาณายปิ นิสฺสโย ทาตพฺโพ, ลชฺชิสฺส ปน ยาจนฺตสฺเสว. สาติสารนฺติ สโทสํ; ยํ อชฺฌาจรนฺโต อาปตฺตึ อาปชฺชติ.

กาเยน ปฏิกฺโกสนา นาม หตฺถวิการาทีหิ ปฏิกฺโกสนา. กาเยน ปฏิชานาตีติ หตฺถวิการาทีหิ ปฏิชานาติ. อุปฆาติกา นาม อุปฆาตา. สิกฺขูปฆาติกา นาม สิกฺขูปฆาโต. โภคูปฆาติกา นาม ปริโภคูปฆาโต, ตตฺถ ติสฺโส สิกฺขา อสิกฺขโต สิกฺขูปฆาติกาติ เวทิตพฺพา. สงฺฆิกํ วา ปุคฺคลิกํ วา ทุปฺปริโภคํ ภุญฺชโต โภคูปฆาติกาติ เวทิตพฺพา. เทฺว เวนยิกาติ เทฺว อตฺถา วินยสิทฺธา. ปญฺญตฺตํ นาม สกเล วินยปิฏเก กปฺปิยากปฺปิยวเสน ปญฺญตฺตํ. ปญฺญตฺตานุโลมํ นาม จตูสุ มหาปเทเสสุ ทฏฺฐพฺพํ. เสตุฆาโตติ ปจฺจยฆาโต; เยน จิตฺเตน อกปฺปิยํ กเรยฺย, ตสฺส จิตฺตสฺสาปิ อนุปฺปาทนนฺติ อตฺโถ. มตฺตการิตาติ มตฺตาย ปมาเณน กรณํ; ปมาเณ ฐานนฺติ อตฺโถ. กาเยน อาปชฺชตีติ กายทฺวาริกํ กาเยน อาปชฺชติ; วจีทฺวาริกํ วาจาย. กาเยน วุฏฺฐาตีติ ติณวตฺถารกสมเถ วินาปิ เทสนาย กาเยเนว วุฏฺฐาติ; เทเสตฺวา วุฏฺฐหนฺโต ปน วาจาย วุฏฺฐาติ. อพฺภนฺตรปริโภโค นาม อชฺโฌหรณปริโภโค. พาหิรปริโภโค นาม สีสมกฺขนาทิ.

อนาคตํ ภารํ วหตีติ อเถโรว สมาโน เถเรหิ วหิตพฺพํ พีชนคาหธมฺมชฺเฌสนาทิภารํ วหติ; ตํ นิตฺถริตุํ วีริยํ อารภติ. อาคตํ ภารํ น วหตีติ เถโร เถรกิจฺจํ น กโรติ, ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว เถเรน ภิกฺขุนา สามํ วา ธมฺมํ ภาสิตุํ, ปรํ วา อชฺเฌสิตุํ, อนุชานามิ ภิกฺขเว เถราเธยฺยํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทิ สพฺพํ ปริหาเปตีติ อตฺโถ. น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ กุกฺกุจฺจายตีติ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ กุกฺกุจฺจายิตฺวา กโรติ. กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ น กุกฺกุจฺจายตีติ กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ น กุกฺกุจฺจายิตฺวา กโรติ. เอเตสํ ทฺวินฺนํ ทิวา จ รตฺโต จ อาสวา วฑฺฒนฺตีติ อตฺโถ. อนนฺตรทุเกปิ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมวาติ.

ทุกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ติกวารวณฺณนา

๓๒๓. ติเกสุ อตฺถาปตฺติ ติฏฺฐนฺเต ภควติ อาปชฺชตีติ อตฺถิ อาปตฺติ, ยํ ติฏฺฐนฺเต ภควติ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. ตตฺถ โลหิตุปฺปาทาปตฺตึ ติฏฺฐนฺเต อาปชฺชติ. ‘‘เอตรหิ โข ปนานนฺท, ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ อาวุโสวาเทน สมุทาจรนฺติ, น โว มมจฺจเยน เอวํ สมุทาจริตพฺพํ, นวเกน, อานนฺท, ภิกฺขุนา เถโร ภิกฺขู ‘ภนฺเต’ติ วา ‘อายสฺมา’ติ วา สมุทาจริตพฺโพ’’ติ วจนโต เถรํ อาวุโสวาเทน สมุทาจรณปจฺจยา อาปตฺตึ ปรินิพฺพุเต ภควติ อาปชฺชติ, โน ติฏฺฐนฺเต. อิมา เทฺว อาปตฺติโย ฐเปตฺวา อวเสสา ธรนฺเตปิ ภควติ อาปชฺชติ, ปรินิพฺพุเตปิ.

ปวาเรตฺวา อนติริตฺตํ ภุญฺชนฺโต อาปตฺตึ กาเล อาปชฺชติ โน วิกาเล. วิกาลโภชนาปตฺตึ ปน วิกาเล อาปชฺชติ โน กาเล. อวเสสา กาเล เจว อาปชฺชติ วิกาเล จ. สหคารเสยฺยํ รตฺตึ อาปชฺชติ, ทฺวารํ อสํวริตฺวา ปฏิสลฺลียนํ ทิวา. เสสา รตฺติญฺเจว ทิวา จ. ‘‘ทสวสฺโสมฺหิ อติเรกทสวสฺโสมฺหี’’ติ พาโล อพฺยตฺโต ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต ทสวสฺโส อาปชฺชติ โน อูนทสวสฺโส. ‘‘อหํ ปณฺฑิโต พฺยตฺโต’’ติ นโว วา มชฺฌิโม วา ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต อูนทสวสฺโส อาปชฺชติ โน ทสวสฺโส. เสสา ทสวสฺโส เจว อาปชฺชติ อูนทสวสฺโส จ. ‘‘ปญฺจวสฺโสมฺหี’’ติ พาโล อพฺยตฺโต อนิสฺสาย วสนฺโต ปญฺจวสฺโส อาปชฺชติ. ‘‘อหํ ปณฺฑิโต พฺยตฺโต’’ติ นวโก อนิสฺสาย วสนฺโต อูนปญฺจวสฺโส อาปชฺชติ. เสสํ ปญฺจวสฺโส เจว อาปชฺชติ อูนปญฺจวสฺโส จ. อนุปสมฺปนฺนํ ปทโสธมฺมํ วาเจนฺโต, มาตุคามสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต เอวรูปํ อาปตฺตึ กุสลจิตฺโต อาปชฺชติ, ปาราชิก-สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ-กายสํสคฺค-ทุฏฺฐุลฺล-อตฺตกามปาริจริย-ทุฏฺฐโทส-สงฺฆเภทปหารทาน-ตลสตฺติกาทิเภทํ อกุสลจิตฺโต อาปชฺชติ, อสญฺจิจฺจ สหคารเสยฺยาทึ อพฺยากตจิตฺโต อาปชฺชติ, ยํ อรหาว อาปชฺชติ, สพฺพํ อพฺยากตจิตฺโตว อาปชฺชติ, เมถุนธมฺมาทิเภทมาปตฺตึ สุขเวทนาสมงฺคี อาปชฺชติ, ทุฏฺฐโทสาทิเภทํ ทุกฺขเวทนาสมงฺคี, ยํ สุขเวทนาสมงฺคี อาปชฺชติ, ตํเยว มชฺฌตฺโต หุตฺวา อาปชฺชนฺโต อทุกฺขมสุขเวทนาสมงฺคี อาปชฺชติ.

ตโย ปฏิกฺเขปาติ พุทฺธสฺส ภควโต ตโย ปฏิกฺเขปา. จตูสุ ปจฺจเยสุ มหิจฺฉตา อสนฺตุฏฺฐิตา กิเลสสลฺเลขนปฏิปตฺติยา อโคปายนา, อิเม หิ ตโย ธมฺมา พุทฺเธน ภควตา ปฏิกฺขิตฺตา. อปฺปิจฺฉตาทโย ปน ตโย พุทฺเธน ภควตา อนุญฺญาตา, เตน วุตฺตํ ‘‘ตโย อนุญฺญาตา’’ติ.

‘‘ทสวสฺโสมฺหี’’ติ ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต ‘‘ปญฺจวสฺโสมฺหี’’ติ นิสฺสยํ อคณฺหนฺโต พาโล อาปชฺชติ โน ปณฺฑิโต, อูนทสวสฺโส ‘‘พฺยตฺโตมฺหี’’ติ พหุสฺสุตตฺตา ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต อูนปญฺจวสฺโส จ นิสฺสยํ อคณฺหนฺโต ปณฺฑิโต อาปชฺชติ โน พาโล; อวเสสํ ปณฺฑิโต เจว อาปชฺชติ พาโล จ. วสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต กาเฬ อาปชฺชติ โน ชุเณฺห; มหาปวารณาย อปฺปวาเรนฺโต ชุเณฺห อาปชฺชติ โน กาเฬ; อวเสสํ กาเฬ เจว อาปชฺชติ ชุเณฺห จ. วสฺสูปคมนํ กาเฬ กปฺปติ โน ชุเณฺห; มหาปวารณาย ปวารณา ชุเณฺห กปฺปติ โน กาเฬ; เสสํ อนุญฺญาตกํ กาเฬ เจว กปฺปติ ชุเณฺห จ.

กตฺติกปุณฺณมาสิยา ปจฺฉิเม ปาฏิปททิวเส วิกปฺเปตฺวา ฐปิตํ วสฺสิกสาฏิกํ นิวาเสนฺโต เหมนฺเต อาปชฺชติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘กตฺติกปุณฺณมทิวเส อปจฺจุทฺธริตฺวา เหมนฺเต อาปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิ สุวุตฺตํ. ‘‘จาตุมาสํ อธิฏฺฐาตุํ ตโต ปรํ วิกปฺเปตุ’’นฺติ หิ วุตฺตํ. อติเรกมาเส เสเส คิมฺหาเน ปริเยสนฺโต อติเรกฑฺฒมาเส เสเส กตฺวา นิวาเสนฺโต จ คิเมฺห อาปชฺชติ นาม. สติยา วสฺสิกสาฏิกาย นคฺโค กายํ โอวสฺสาเปนฺโต วสฺเส อาปชฺชติ นาม. ปาริสุทฺธิอุโปสถํ วา อธิฏฺฐานุโปสถํ วา กโรนฺโต สงฺโฆ อาปชฺชติ. สุตฺตุทฺเทสญฺจ อธิฏฺฐานุโปสถญฺจ กโรนฺโต คโณ อาปชฺชติ. เอกโก สุตฺตุทฺเทสํ ปาริสุทฺธิอุโปสถญฺจ กโรนฺโต ปุคฺคโล อาปชฺชติ. ปวารณายปิ เอเสว นโย.

สงฺฆุโปสโถ จ สงฺฆปวารณา จ สงฺฆสฺเสว กปฺปติ. คณุโปสโถ จ คณปวารณา จ คณสฺเสว กปฺปติ. อธิฏฺฐานุโปสโถ จ อธิฏฺฐานปวารณา จ ปุคฺคลสฺเสว กปฺปติ. ‘‘ปาราชิกํ อาปนฺโนมฺหี’’ติอาทีนิ ภณนฺโต วตฺถุํ ฉาเทติ น อาปตฺตึ, ‘‘เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวิ’’นฺติอาทีนิ ภณนฺโต อาปตฺตึ ฉาเทติ โน วตฺถุํ, โย เนว วตฺถุํ น อาปตฺตึ อาโรเจติ, อยํ วตฺถุญฺเจว ฉาเทติ อาปตฺติญฺจ.

ปฏิจฺฉาเทตีติ ปฏิจฺฉาทิ. ชนฺตาฆรเมว ปฏิจฺฉาทิ ชนฺตาฆรปฏิจฺฉาทิ. อิตราสุปิ เอเสว นโย. ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อนฺโตชนฺตาฆเร ฐิเตน ปริกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. อุทเก โอติณฺเณนาปิ เอตเทว วฏฺฏติ. อุภยตฺถ ขาทิตุํ ภุญฺชิตุํ วา น วฏฺฏติ. วตฺถปฏิจฺฉาทิ สพฺพกปฺปิยตาย ปฏิจฺฉนฺเนน สพฺพํ กาตุํ วฏฺฏติ. วหนฺตีติ ยนฺติ นิยฺยนฺติ; นินฺทํ วา ปฏิกฺโกสํ วา น ลภนฺติ. จนฺทมณฺฑลํ อพฺภามหิกาธูมรชราหุวิมุตฺตํ วิวฏํเยว วิโรจติ, น เตสุ อญฺญตเรน ปฏิจฺฉนฺนํ. ตถา สูริยมณฺฑลํ, ธมฺมวินโยปิ วิวริตฺวา วิภชิตฺวา เทสิยมาโนว วิโรจติ โน ปฏิจฺฉนฺโน.

อญฺเญน เภสชฺเชน กรณีเยน อญฺญํ วิญฺญาเปนฺโต คิลาโน อาปชฺชติ, น เภสชฺเชน กรณีเยน เภสชฺชํ วิญฺญาเปนฺโต อคิลาโน อาปชฺชติ, อวเสสํ อาปตฺตึ คิลาโน เจว อาปชฺชติ อคิลาโน จ.

อนฺโต อาปชฺชติ โน พหีติ อนุปขชฺช เสยฺยํ กปฺเปนฺโต อนฺโต อาปชฺชติ โน พหิ, พหิ อาปชฺชติ โน อนฺโตติ สงฺฆิกํ มญฺจาทึ อชฺโฌกาเส สนฺถริตฺวา ปกฺกมนฺโต พหิ อาปชฺชติ โน อนฺโต, อวเสสํ ปน อนฺโต เจว อาปชฺชติ พหิ จ. อนฺโตสีมายาติ อาคนฺตุโก อาคนฺตุกวตฺตํ อทสฺเสตฺวา สฉตฺตุปาหโน วิหารํ ปวิสนฺโต อุปจารสีมํ โอกฺกนฺตมตฺโตว อาปชฺชติ. พหิสีมายาติ คมิโก ทารุภณฺฑปฏิสามนาทิคมิกวตฺตํ อปูเรตฺวา ปกฺกมนฺโต อุปจารสีมํ อติกฺกนฺตมตฺโตว อาปชฺชติ. อวเสสํ อนฺโตสีมาย เจว อาปชฺชติ พหิสีมาย จ. สติ วุฑฺฒตเร อนชฺฌิฏฺโฐ ธมฺมํ ภาสนฺโต สงฺฆมชฺเฌ อาปชฺชติ นาม. คณมชฺเฌปิ ปุคฺคลสนฺติเกปิ เอเสว นโย. กาเยน วุฏฺฐาตีติ ติณวตฺถารกสมเถน วุฏฺฐาติ. กายํ อจาเลตฺวา วาจาย เทเสนฺตสฺส วาจาย วุฏฺฐาติ. วจีสมฺปยุตฺตํ กายกิริยํ กตฺวา เทเสนฺตสฺส กาเยน วาจาย วุฏฺฐาติ นาม. สงฺฆมชฺเฌ เทสนาคามินีปิ วุฏฺฐานคามินีปิ วุฏฺฐาติ. คณปุคฺคลมชฺเฌ ปน เทสนาคามินีเยว วุฏฺฐาติ.

อาคาฬฺหาย เจเตยฺยาติ อาคาฬฺหาย ทฬฺหภาวาย เจเตยฺย; ตชฺชนียกมฺมาทิกตสฺส วตฺตํ น ปูรยโต อิจฺฉมาโน สงฺโฆ อุกฺเขปนียกมฺมํ กเรยฺยาติ อตฺโถ. อลชฺชี จ โหติ พาโล จ อปกตตฺโต จาติ เอตฺถ พาโล ‘‘อยํ ธมฺมาธมฺมํ น ชานาติ’’ อปกตตฺโต วา ‘‘อาปตฺตานาปตฺตึ น ชานาตี’’ติ น เอตฺตาวตา กมฺมํ กาตพฺพํ; พาลภาวมูลกํ ปน อปกตตฺตภาวมูลกญฺจ อาปตฺตึ อาปนฺนสฺส กมฺมํ กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อธิสีเล สีลวิปนฺโน นาม เทฺว อาปตฺติกฺขนฺเธ อาปนฺโน; อาจารวิปนฺโน นาม ปญฺจ อาปตฺติกฺขนฺเธ อาปนฺโน; ทิฏฺฐิวิปนฺโน นาม อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. เตสํ อาปตฺตึ อปสฺสนฺตานํ อปฺปฏิกโรนฺตานํ ทิฏฺฐิญฺจ อนิสฺสชฺชนฺตานํเยว กมฺมํ กาตพฺพํ.

กายิโก ทโว นาม ปาสกาทีหิ ชูตกีฬนาทิเภโท อนาจาโร; วาจสิโก ทโว นาม มุขาลมฺพรกรณาทิเภโท อนาจาโร; กายิกวาจสิโก นาม นจฺจนคายนาทิเภโท ทฺวีหิปิ ทฺวาเรหิ อนาจาโร. กายิโก อนาจาโร นาม กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม; วาจสิโก อนาจาโร นาม วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม; กายิกวาจสิโก นาม ทฺวารทฺวเยปิ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม. กายิเกน อุปฆาติเกนาติ กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสฺส สิกฺขาปทสฺส อสิกฺขเนน, โย หิ ตํ น สิกฺขติ, โส นํ อุปฆาเตติ, ตสฺมา ตสฺส ตํ อสิกฺขนํ ‘‘กายิกํ อุปฆาติก’’นฺติ วุจฺจติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. กายิเกน มิจฺฉาชีเวนาติ ชงฺฆเปสนิกาทินา วา คณฺฑผาลนาทินา วา เวชฺชกมฺเมน; วาจสิเกนาติ สาสนอุคฺคหณอาโรจนาทินา; ตติยปทํ อุภยสมฺปโยควเสน วุตฺตํ.

อลํ ภิกฺขุ มา ภณฺฑนนฺติ อลํ ภิกฺขุ มา ภณฺฑนํ กริ, มา กลหํ, มา วิวาทํ กรีติ อตฺโถ. น โวหริตพฺพนฺติ น กิญฺจิ วตฺตพฺพํ; วทโตปิ หิ ตาทิสสฺส วจนํ น โสตพฺพํ มญฺญนฺติ. น กิสฺมิญฺจิ ปจฺเจกฏฺฐาเนติ กิสฺมิญฺจิ พีชนคฺคาหาทิเก เอกสฺมิมฺปิ เชฏฺฐกฏฺฐาเน น ฐเปตพฺโพติ อตฺโถ. โอกาสกมฺมํ กาเรนฺตสฺสาติ ‘‘กโรตุ อายสฺมา โอกาสํ, อหํ ตํ วตฺตุกาโม’’ติ เอวํ โอกาสํ กาเรนฺตสฺส. นาลํ โอกาสกมฺมํ กาตุนฺติ ‘‘กึ ตฺวํ กริสฺสสี’’ติ โอกาโส น กาตพฺโพ. สวจนียํ นาทาตพฺพนฺติ วจนํ น อาทาตพฺพํ, วจนมฺปิ น โสตพฺพํ; ยตฺถ คเหตฺวา คนฺตุกาโม โหติ, น ตตฺถ คนฺตพฺพนฺติ อตฺโถ.

ตีหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน วินโยติ ยํ โส ชานาติ, โส ตสฺส วินโย นาม โหติ; โส น ปุจฺฉิตพฺโพติ อตฺโถ. อนุโยโค น ทาตพฺโพติ ‘‘อิทํ กปฺปตี’’ติ ปุจฺฉนฺตสฺส ปุจฺฉาย โอกาโส น ทาตพฺโพ, ‘‘อญฺญํ ปุจฺฉา’’ติ วตฺตพฺโพ. อิติ โส เนว ปุจฺฉิตพฺโพ นาสฺส ปุจฺฉา โสตพฺพาติ อตฺโถ. วินโย น สากจฺฉาตพฺโพติ วินยปโญฺห น สากจฺฉิตพฺโพ, กปฺปิยากปฺปิยกถา น สํสนฺเทตพฺพา.

อิทมปฺปหายาติ เอตํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญาตาทิกํ ลทฺธึ อวิชหิตฺวา. สุทฺธํ พฺรหฺมจารินฺติ ขีณาสวํ ภิกฺขุํ. ‘‘ปาตพฺยตํ อาปชฺชตี’’ติ ปาตพฺยภาวํ ปฏิเสวนํ อาปชฺชติ. ‘‘อิทมปฺปหายา’’ติ วจนโต ปน ตํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญาตํ ปหาย ขีณาสวํ ‘‘มุสา มยา ภณิตํ, ขมถ เม’’ติ ขมาเปตฺวา ‘‘นตฺถิ กาเมสุ โทโส’’ติ ลทฺธึ วิชหิตฺวา คติวิโสธนํ กเรยฺย. อกุสลมูลานีติ อกุสลานิ เจว มูลานิ จ, อกุสลานํ วา มูลานิ อกุสลมูลานิ. กุสลมูเลสุปิ เอเสว นโย. ทุฏฺฐุ จริตานิ วิรูปานิ วา จริตานิ ทุจฺจริตานิ. สุฏฺฐุ จริตานิ สุนฺทรานิ วา จริตานิ สุจริตานิ. กาเยน กรณภูเตน กตํ ทุจฺจริตํ กายทุจฺจริตํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เสสํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมวาติ.

ติกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จตุกฺกวารวณฺณนา

๓๒๔. จตุกฺเกสุ สกวาจาย อาปชฺชติ ปรวาจาย วุฏฺฐาตีติ วจีทฺวาริกํ ปทโสธมฺมาทิเภทํ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา ติณวตฺถารกสมถฏฺฐานํ คโต ปรสฺส กมฺมวาจาย วุฏฺฐาติ. ปรวาจาย อาปชฺชติ สกวาจาย วุฏฺฐาตีติ ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค ปรสฺส กมฺมวาจาย อาปชฺชติ, ปุคฺคลสฺส สนฺติเก เทเสนฺโต สกวาจาย วุฏฺฐาติ. สกวาจาย อาปชฺชติ สกวาจาย วุฏฺฐาตีติ วจีทฺวาริกํ ปทโสธมฺมาทิเภทํ อาปตฺตึ สกวาจาย อาปชฺชติ, เทเสตฺวา วุฏฺฐหนฺโตปิ สกวาจาย วุฏฺฐาติ. ปรวาจาย อาปชฺชติ ปรวาจาย วุฏฺฐาตีติ ยาวตติยกํ สงฺฆาทิเสสํ ปรสฺส กมฺมวาจาย อาปชฺชติ, วุฏฺฐหนฺโตปิ ปรสฺส ปริวาสกมฺมวาจาทีหิ วุฏฺฐาติ. ตโต ปเรสุ กายทฺวาริกํ กาเยน อาปชฺชติ, เทเสนฺโต วาจาย วุฏฺฐาติ. วจีทฺวาริกํ วาจาย อาปชฺชติ, ติณวตฺถารเก กาเยน วุฏฺฐาติ. กายทฺวาริกํ กาเยนอาปชฺชติ, ตเมว ติณวตฺถารเก กาเยน วุฏฺฐาติ. วจีทฺวาริกํ วาจาย อาปชฺชติ, ตเมว เทเสนฺโต วาจาย วุฏฺฐาติ. สงฺฆิกมญฺจสฺส อตฺตโน ปจฺจตฺถรเณน อนตฺถรโต กายสมฺผุสเน โลมคณนาย อาปชฺชิตพฺพาปตฺตึ สหคารเสยฺยาปตฺติญฺจ ปสุตฺโต อาปชฺชติ, ปพุชฺฌิตฺวา ปน อาปนฺนภาวํ ญตฺวา เทเสนฺโต ปฏิพุทฺโธ วุฏฺฐาติ. ชคฺคนฺโต อาปชฺชิตฺวา ปน ติณวตฺถารกสมถฏฺฐาเน สยนฺโต ปฏิพุทฺโธ อาปชฺชติ ปสุตฺโต วุฏฺฐาติ นาม. ปจฺฉิมปททฺวยมฺปิ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ.

อจิตฺตกาปตฺตึ อจิตฺตโก อาปชฺชติ นาม. ปจฺฉา เทเสนฺโต สจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. สจิตฺตกาปตฺตึ สจิตฺตโก อาปชฺชติ นาม. ติณวตฺถารกฏฺฐาเน สยนฺโต อจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. เสสปททฺวยมฺปิ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. โย สภาคํ อาปตฺตึ เทเสติ, อยํ เทสนาปจฺจยา ทุกฺกฏํ อาปชฺชนฺโต ปาจิตฺติยาทีสุ อญฺญตรํ เทเสติ, ตญฺจ เทเสนฺโต ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ. ตํ ปน ทุกฺกฏํ อาปชฺชนฺโต ปาจิตฺติยาทิโต วุฏฺฐาติ. ปาจิตฺติยาทิโต จ วุฏฺฐหนฺโต ตํ อาปชฺชติ. อิติ เอกสฺส ปุคฺคลสฺส เอกเมว ปโยคํ สนฺธาย ‘‘อาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต เทเสตี’’ติ อิทํ จตุกฺกํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

กมฺมจตุกฺเก ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺคาปตฺตึ กมฺเมน อาปชฺชติ, เทเสนฺโต อกมฺเมน วุฏฺฐาติ. วิสฺสฏฺฐิอาทิกํ อกมฺเมน อาปชฺชติ, ปริวาสาทินา กมฺเมน วุฏฺฐาติ. สมนุภาสนํ กมฺเมเนว อาปชฺชติ, กมฺเมน วุฏฺฐาติ. เสสํ อกมฺเมน อาปชฺชติ,อกมฺเมนวุฏฺฐาติ.

ปริกฺขารจตุกฺเก ปฐโม สกปริกฺขาโร, ทุติโย สงฺฆิโกว ตติโย เจติยสนฺตโก, จตุตฺโถ คิหิปริกฺขาโร. สเจ ปน โส ปตฺตจีวรนวกมฺมเภสชฺชานํ อตฺถาย อาหโฏ โหติ, อวาปุรณํ ทาตุํ อนฺโต ฐปาเปตุญฺจ วฏฺฏติ.

สมฺมุขาจตุกฺเก ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺคาปตฺตึ สงฺฆสฺส สมฺมุขา อาปชฺชติ, วุฏฺฐานกาเล ปน สงฺเฆน กิจฺจํ นตฺถีติ ปรมฺมุขา วุฏฺฐาติ. วิสฺสฏฺฐิอาทิกํ ปรมฺมุขา อาปชฺชติ, สงฺฆสฺส สมฺมุขา วุฏฺฐาติ. สมนุภาสนํ สงฺฆสฺส สมฺมุขา เอว อาปชฺชติ, สมฺมุขา วุฏฺฐาติ. เสสํ สมฺปชานมุสาวาทาทิเภทํ ปรมฺมุขาว อาปชฺชติ, ปรมฺมุขาว วุฏฺฐาติ. อชานนฺตจตุกฺกํ อจิตฺตกจตุกฺกสทิสํ.

ลิงฺคปาตุภาเวนาติ สยิตสฺเสว ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ลิงฺคปริวตฺเต ชาเต สหคารเสยฺยาปตฺติ โหติ อิทเมว ตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. อุภินฺนมฺปิ ปน อสาธารณาปตฺติ ลิงฺคปาตุภาเวน วุฏฺฐาติ. สหปฏิลาภจตุกฺเก ยสฺส ภิกฺขุโน ลิงฺคํ ปริวตฺตติ, โส สห ลิงฺคปฏิลาเภน ปฐมํ อุปฺปนฺนวเสน เสฏฺฐภาเวน จ ปุริมํ ปุริสลิงฺคํ ชหติ, ปจฺฉิเม อิตฺถิลิงฺเค ปติฏฺฐาติ, ปุริสกุตฺตปุริสาการาทิวเสน ปวตฺตา กายวจีวิญฺญตฺติโย ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ, ภิกฺขูติ วา ปุริโสติ วา เอวํ ปวตฺตา ปณฺณตฺติโย นิรุชฺฌนฺติ, ยานิ ภิกฺขุนีหิ อสาธารณานิ ฉจตฺตาลีส สิกฺขาปทานิ เตหิ อนาปตฺติเยว โหติ. ทุติยจตุกฺเก ปน ยสฺสา ภิกฺขุนิยา ลิงฺคํ ปริวตฺตติ, สา ปจฺฉาสมุปฺปตฺติยา วา หีนภาเวน วา ปจฺฉิมนฺติ สงฺขฺยํ คตํ อิตฺถิลิงฺคํ ชหติ, วุตฺตปฺปกาเรน ปุริมนฺติ สงฺขฺยํ คเต ปุริสลิงฺเค ปติฏฺฐาติ. วุตฺตวิปรีตา วิญฺญตฺติโย ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ, ภิกฺขุนีติ วา อิตฺถีติ วา เอวํ ปวตฺตา ปณฺณตฺติโยปิ นิรุชฺฌนฺติ, ยานิ ภิกฺขูหิ อสาธารณานิ สตํ ตึสญฺจ สิกฺขาปทานิ, เตหิ อนาปตฺติเยว โหติ.

จตฺตาโร สามุกฺกํสาติ จตฺตาโร มหาปเทสา, เต หิ ภควตา อนุปฺปนฺเน วตฺถุมฺหิ สยํ อุกฺกํสิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา ฐปิตตฺตา ‘‘สามุกฺกํสา’’ติ วุจฺจนฺติ. ปริโภคาติ อชฺโฌหรณียปริโภคา, อุทกํ ปน อกาลิกตฺตา อปฺปฏิคฺคหิตกํ วฏฺฏติ. ยาวกาลิกาทีนิ อปฺปฏิคฺคหิตกานิ อชฺโฌหริตุํ น วฏฺฏนฺติ. จตฺตาริ มหาวิกฏานิ กาโลทิสฺสตฺตา ยถาวุตฺเต กาเล วฏฺฏนฺติ. อุปาสโก สีลวาติ ปญฺจ วา ทส วา สีลานิ โคปยมาโน.

อาคนฺตุกาทิจตุกฺเก สฉตฺตุปาหโน สสีสํ ปารุโต วิหารํ ปวิสนฺโต ตตฺถ วิจรนฺโต จ อาคนฺตุโกว อาปชฺชติ, โน อาวาสิโก. อาวาสิกวตฺตํ อกโรนฺโต ปน อาวาสิโก อาปชฺชติ, โน อาคนฺตุโก. เสสํ กายวจีทฺวาริกํ อาปตฺตึ อุโภปิ อาปชฺชนฺติ, อสาธารณํ อาปตฺตึ เนว อาคนฺตุโก อาปชฺชติ, โน อาวาสิโก. คมิยจตุกฺเกปิ คมิยวตฺตํ อปูเรตฺวา คจฺฉนฺโต คมิโก อาปชฺชติ, โน อาวาสิโก. อาวาสิกวตฺตํ อกโรนฺโต ปน อาวาสิโก อาปชฺชติ, โน คมิโก. เสสํ อุโภปิ อาปชฺชนฺติ, อสาธารณํ อุโภปิ นาปชฺชนฺติ. วตฺถุนานตฺตตาทิจตุกฺเก จตุนฺนํ ปาราชิกานํ อญฺญมญฺญํ วตฺถุนานตฺตตาว โหติ,นอาปตฺตินานตฺตตา. สพฺพาปิ หิ สา ปาราชิกาปตฺติเยว. สงฺฆาทิเสสาทีสุปิ เอเสว นโย. ภิกฺขุสฺส จ ภิกฺขุนิยา จ อญฺญมญฺญํ กายสํสคฺเค ภิกฺขุสฺส สงฺฆาทิเสโส ภิกฺขุนิยา ปาราชิกนฺติ เอวํ อาปตฺตินานตฺตตาว โหติ, น วตฺถุนานตฺตตา, อุภินฺนมฺปิ หิ กายสํสคฺโคว วตฺถุ. ตถา ‘‘ลสุณกฺขาทเน ภิกฺขุนิยา ปาจิตฺติยํ, ภิกฺขุสฺส ทุกฺกฏ’’นฺติ เอวมาทินาเปตฺถ นเยน โยชนา เวทิตพฺพา. จตุนฺนํ ปาราชิกานํ เตรสหิ สงฺฆาทิเสเสหิ สทฺธึ วตฺถุนานตฺตตา เจว อาปตฺตินานตฺตตา จ. เอวํ สงฺฆาทิเสสาทีนํ อนิยตาทีหิ. อาทิโต ปฏฺฐาย จตฺตาริ ปาราชิกานิ เอกโต อาปชฺชนฺตานํ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ เนว วตฺถุนานตฺตตา โน อาปตฺตินานตฺตตา. วิสุํ อาปชฺชนฺเตสุปิ เสสา สาธารณาปตฺติโย อาปชฺชนฺเตสุปิ เอเสว นโย.

วตฺถุสภาคาทิจตุกฺเก ภิกฺขุสฺส จ ภิกฺขุนิยา จ กายสํสคฺเค วตฺถุสภาคตา, โน อาปตฺติสภาคตา, จตูสุ ปาราชิเกสุ อาปตฺติสภาคตา, โน วตฺถุสภาคตา. เอส นโย สงฺฆาทิเสสาทีสุ. ภิกฺขุสฺส จ ภิกฺขุนิยา จ จตูสุ ปาราชิเกสุ วตฺถุสภาคตา เจว อาปตฺติสภาคตา จ. เอส นโย สพฺพาสุ สาธารณาปตฺตีสุ. อสาธารณาปตฺติยํ เนว วตฺถุสภาคตา โน อาปตฺติสภาคตา. โย หิ ปุริมจตุกฺเก ปฐโม ปโญฺห, โส อิธ ทุติโย; โย จ ตตฺถ ทุติโย, โส อิธ ปฐโม. ตติยจตุตฺเถสุ นานากรณํ นตฺถิ.

อุปชฺฌายจตุกฺเก สทฺธิวิหาริกสฺส อุปชฺฌาเยน กตฺตพฺพวตฺตสฺส อกรเณ อาปตฺตึ อุปชฺฌาโย อาปชฺชติ, โน สทฺธิวิหาริโก อุปชฺฌายสฺส กตฺตพฺพวตฺตํ อกโรนฺโต สทฺธิวิหาริโก อาปชฺชติ, โน อุปชฺฌาโย; เสสํ อุโภปิ อาปชฺชนฺติ, อสาธารณํ อุโภปิ นาปชฺชนฺติ. อาจริยจตุกฺเกปิ เอเสว นโย.

อาทิยนฺตจตุกฺเก ปาทํ วา อติเรกปาทํ วา สหตฺถา อาทิยนฺโต ครุกํ อาปชฺชติ, อูนกปาทํ คณฺหาหีติ อาณตฺติยา อญฺญํ ปโยเชนฺโต ลหุกํ อาปชฺชติ. เอเตน นเยน เสสปทตฺตยํ เวทิตพฺพํ.

อภิวาทนารหจตุกฺเก ภิกฺขุนีนํ ตาว ภตฺตคฺเค นวมภิกฺขุนิโต ปฏฺฐาย อุปชฺฌายาปิ อภิวาทนารหา โน ปจฺจุฏฺฐานารหา. อวิเสเสน จ วิปฺปกตโภชนสฺส ภิกฺขุสฺส โย โกจิ วุฑฺฒตโร. สฏฺฐิวสฺสสฺสาปิ ปาริวาสิกสฺส สมีปคโต ตทหุปสมฺปนฺโนปิ ปจฺจุฏฺฐานารโห โน อภิวาทนารโห. อปฺปฏิกฺขิตฺเตสุ ฐาเนสุ วุฑฺโฒ นวกสฺส อภิวาทนารโห เจว ปจฺจุฏฺฐานารโห จ. นวโก ปน วุฑฺฒสฺส เนว อภิวาทนารโห น ปจฺจุฏฺฐานารโห. อาสนารหจตุกฺกสฺส ปฐมปทํ ปุริมจตุกฺเก ทุติยปเทน, ทุติยปทญฺจ ปฐมปเทน อตฺถโต สทิสํ.

กาลจตุกฺเก ปวาเรตฺวา ภุญฺชนฺโต กาเล อาปชฺชติ โน วิกาเล, วิกาลโภชนาปตฺตึ วิกาเล อาปชฺชติ โน กาเล, เสสํ กาเล เจว อาปชฺชติ วิกาเล จ, อสาธารณํ เนว กาเล โน วิกาเล. ปฏิคฺคหิตจตุกฺเก ปุเรภตฺตํ ปฏิคฺคหิตามิสํ กาเล กปฺปติ โน วิกาเล. ปานกํ วิกาเล กปฺปติ, ปุนทิวสมฺหิ โน กาเล. สตฺตาหกาลิกํ ยาวชีวิกํ กาเล เจว กปฺปติ วิกาเล จ. อตฺตโน อตฺตโน กาลาตีตํ ยาวกาลิกาทิตฺตยํ อกปฺปิยมํสํ อุคฺคหิตกมปฺปฏิคฺคหิตกญฺจ เนว กาเล กปฺปติ โน วิกาเล.

ปจฺจนฺติมจตุกฺเก สมุทฺเท สีมํ พนฺธนฺโต ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ อาปชฺชติ, โน มชฺฌิเมสุ; ปญฺจวคฺเคน คเณน อุปสมฺปาเทนฺโต คุณงฺคุณูปาหนํ ธุวนหานํ จมฺมตฺถรณานิ จ มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ อาปชฺชติ โน ปจฺจนฺติเมสุ. อิมานิ จตฺตาริ ‘‘อิธ น กปฺปนฺตี’’ติ วทนฺโตปิ ปจฺจนฺติเมสุ อาปชฺชติ, ‘‘อิธ กปฺปนฺตี’’ติ วทนฺโต ปน มชฺฌิเมสุ อาปชฺชติ. เสสาปตฺตึ อุภยตฺถ อาปชฺชติ, อสาธารณํ น กตฺถจิ อาปชฺชติ. ทุติยจตุกฺเก ปญฺจวคฺเคน คเณน อุปสมฺปทาทิ จตุพฺพิธมฺปิ วตฺถุ ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ กปฺปติ. ‘‘อิทํ กปฺปตี’’ติ ทีเปตุมฺปิ ตตฺเถว กปฺปติ โน มชฺฌิเมสุ. ‘‘อิทํ น กปฺปตี’’ติ ทีเปตุํ ปน มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ กปฺปติ โน ปจฺจนฺติเมสุ. เสสํ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจ โลณานี’’ติอาทิ อนุญฺญาตกํ อุภยตฺถ กปฺปติ. ยํ ปน อกปฺปิยนฺติ ปฏิกฺขิตฺตํ, ตํ อุภยตฺถาปิ น กปฺปติ.

อนฺโตอาทิจตุกฺเก อนุปขชฺช เสยฺยาทึ อนฺโต อาปชฺชติ โน พหิ, อชฺโฌกาเส สงฺฆิกมญฺจาทีนิ นิกฺขิปิตฺวา ปกฺกมนฺโต พหิ อาปชฺชติ โน อนฺโต, เสสํ อนฺโต เจว พหิ จ, อสาธารณํ เนว อนฺโต น พหิ. อนฺโตสีมาทิจตุกฺเก อาคนฺตุโก วตฺตํ อปูเรนฺโต อนฺโตสีมาย อาปชฺชติ, คมิโย พหิสีมาย มุสาวาทาทึ อนฺโตสีมาย จ พหิสีมาย จ อาปชฺชติ,อสาธารณํ น กตฺถจิ. คามจตุกฺเก อนฺตรฆรปฏิสํยุตฺตํ เสขิยปญฺญตฺตึ คาเม อาปชฺชติ โน อรญฺเญ. ภิกฺขุนี อรุณํ อุฏฺฐาปยมานา อรญฺเญ อาปชฺชติ โน คาเม. มุสาวาทาทึ คาเม เจว อาปชฺชติ อรญฺเญ จ, อสาธารณํ น กตฺถจิ.

จตฺตาโร ปุพฺพกิจฺจาติ ‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ อุทกํ อาสเนน จา’’ติ อิทํ จตุพฺพิธํ ปุพฺพกรณนฺติ วุจฺจตีติ วุตฺตํ. ‘‘ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท’’ติ อิเม ปน ‘‘จตฺตาโร ปุพฺพกิจฺจา’’ติ เวทิตพฺพา. จตฺตาโร ปตฺตกลฺลาติ อุโปสโถ ยาวติกา จ ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตา เต อาคตา โหนฺติ, สภาคาปตฺติโย น วิชฺชนฺติ, วชฺชนียา จ ปุคฺคลา ตสฺมึ น โหนฺติ, ปตฺตกลฺลนฺติ วุจฺจตีติ. จตฺตาริ อนญฺญปาจิตฺติยานีติ ‘‘เอตเทว ปจฺจยํ กริตฺวา อนญฺญํ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวํ วุตฺตานิ อนุปขชฺชเสยฺยากปฺปนสิกฺขาปทํ ‘‘เอหาวุโส คามํ วา นิคมํ วา’’ติ สิกฺขาปทํ, สญฺจิจฺจ กุกฺกุจฺจอุปทหนํ, อุปสฺสุติติฏฺฐนนฺติ อิมานิ จตฺตาริ. จตสฺโส ภิกฺขุสมฺมุติโยติ ‘‘เอกรตฺตมฺปิ เจ ภิกฺขุ ติจีวเรน วิปฺปวเสยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา, อญฺญํ นวํ สนฺถตํ การาเปยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา, ตโต เจ อุตฺตริ วิปฺปวเสยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา, ทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ อนุปสมฺปนฺนสฺส อาโรเจยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา’’ติ เอวํ อาคตา เตรสหิ สมฺมุตีหิ มุตฺตา สมฺมุติโย. คิลานจตุกฺเก อญฺญเภสชฺเชน กรณีเยน โลลตาย อญฺญํ วิญฺญาเปนฺโต คิลาโน อาปชฺชติ, อเภสชฺชกรณีเยน เภสชฺชํ วิญฺญาเปนฺโต อคิลาโน อาปชฺชติ, มุสาวาทาทึ อุโภปิ อาปชฺชนฺติ, อสาธารณํ อุโภปิ นาปชฺชนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

จตุกฺกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปญฺจกวารวณฺณนา

๓๒๕. ปญฺจเกสุ ปญฺจ ปุคฺคลา นิยตาติ อานนฺตริยานเมเวตํ คหณํ. ปญฺจ เฉทนกา อาปตฺติโย นาม ปมาณาติกฺกนฺเต มญฺจปีเฐ นิสีทนกณฺฑุปฺปฏิจฺฉาทิวสฺสิกสาฏิกาสุ สุคตจีวเร จ เวทิตพฺพา. ปญฺจหากาเรหีติ อลชฺชิตา, อญฺญาณตา, กุกฺกุจฺจปฺปกตตา, อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา, กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตาติ อิเมหิ ปญฺจหิ. ปญฺจ อาปตฺติโย มุสาวาทปจฺจยาติ ปาราชิกถุลฺลจฺจยทุกฺกฏสงฺฆาทิเสสปาจิตฺติยา. อนามนฺตจาโรติ ‘‘สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉา ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ กุเลสุ จาริตฺตํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ อิมสฺส อาปุจฺฉิตฺวา จารสฺส อภาโว. อนธิฏฺฐานนฺติ ‘‘คณโภชเน อญฺญตฺร สมยา’’ติ วุตฺตํ สมยํ อธิฏฺฐหิตฺวา โภชนํ อธิฏฺฐานํ นาม; ตถา อกรณํ อนธิฏฺฐานํ. อวิกปฺปนา นาม ยา ปรมฺปรโภชเน วิกปฺปนา วุตฺตา, ตสฺสา อกรณํ. อิมานิ หิ ปญฺจ ปิณฺฑปาติกสฺส ธุตงฺเคเนว ปฏิกฺขิตฺตานิ. อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิโตติ เย ปสฺสนฺติ, เย สุณนฺติ, เตหิ อุสฺสงฺกิโต เจว ปริสงฺกิโต จ. อปิ อกุปฺปธมฺโม ขีณาสโวปิ สมาโน, ตสฺมา อโคจรา ปริหริตพฺพา. น หิ เอเตสุ สนฺทิสฺสมาโน อยสโต วา ครหโต วา มุจฺจติ. โสสานิกนฺติ สุสาเน ปติตกํ. ปาปณิกนฺติ อาปณทฺวาเร ปติตกํ. ถูปจีวรนฺติ วมฺมิกํ ปริกฺขิปิตฺวา พลิกมฺมกตํ. อาภิเสกิกนฺติ นหานฏฺฐาเน วา รญฺโญ อภิเสกฏฺฐาเน วา ฉฑฺฑิตจีวรํ. ภตปฏิยาภตนฺติ สุสานํ เนตฺวา ปุน อานีตกํ. ปญฺจ มหาโจรา อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม วุตฺตา.

ปญฺจาปตฺติโย กายโต สมุฏฺฐนฺตีติ ปฐเมน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ปญฺจ อาปตฺติโย อาปชฺชติ, ‘‘ภิกฺขุ กปฺปิยสญฺญี สญฺญาจิกาย กุฏึ กโรตี’’ติ เอวํ อนฺตรเปยฺยาเล วุตฺตาปตฺติโย. ปญฺจ อาปตฺติโย กายโต จ วาจโต จาติ ตติเยน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ปญฺจ อาปตฺติโย อาปชฺชติ, ‘‘ภิกฺขุ กปฺปิยสญฺญี สํวิทหิตฺวา กุฏึ กโรตี’’ติ เอวํ ตตฺเถว วุตฺตา อาปตฺติโย. เทสนาคามินิโยติ ฐเปตฺวา ปาราชิกญฺจ สงฺฆาทิเสสญฺจ อวเสสา.

ปญฺจ กมฺมานีติ ตชฺชนียนิยสฺสปพฺพาชนียปฏิสารณียานิ จตฺตาริ อุกฺเขปนียญฺจ ติวิธมฺปิ เอกนฺติ ปญฺจ. ยาวตติยเก ปญฺจาติ อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย ภิกฺขุนิยา ยาวตติยํ สมนุภาสนาย อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺติยา ปาราชิกํ ถุลฺลจฺจยํ ทุกฺกฏนฺติ ติสฺโส, เภทกานุวตฺตกาทิสมนุภาสนาสุ สงฺฆาทิเสโส, ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค ปาจิตฺติยํ. อทินฺนนฺติ อญฺเญน อทินฺนํ. อวิทิตนฺติ ปฏิคฺคณฺหามีติ เจตนาย อภาเวน อวิทิตํ. อกปฺปิยนฺติ ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ อกปฺปิยกตํ; ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อกปฺปิยมํสํ อกปฺปิยโภชนํ. อกตาติริตฺตนฺติ ปวาเรตฺวา อติริตฺตํ อกตํ. สมชฺชทานนฺติ นฏสมชฺชาทิทานํ. อุสภทานนฺติ โคคณสฺส อนฺตเร อุสภวิสฺสชฺชนํ. จิตฺตกมฺมทานนฺติ อาวาสํ กาเรตฺวา ตตฺถ จิตฺตกมฺมํ กาเรตุํ วฏฺฏติ. อิทํ ปน ปฏิภานจิตฺตกมฺมทานํ สนฺธาย วุตฺตํ. อิมานิ หิ ปญฺจ กิญฺจาปิ โลกสฺส ปุญฺญสมฺมตานิ, อถ โข อปุญฺญานิ อกุสลานิเยว. อุปฺปนฺนํ ปฏิภานนฺติ เอตฺถ ปฏิภานนฺติ กเถตุกมฺยตา วุจฺจติ. อิเม ปญฺจ ทุปฺปฏิวิโนทยาติ น สุปฏิวิโนทยา; อุปาเยน ปน การเณน อนุรูปาหิ ปจฺจเวกฺขนาอนุสาสนาทีหิ สกฺกา ปฏิวิโนเทตุนฺติ อตฺโถ.

สกจิตฺตํ ปสีทตีติ เอตฺถ อิมานิ วตฺถูนิ – กฏอนฺธการวาสี ผุสฺสเทวตฺเถโร กิร เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา สินฺทุวารกุสุมสนฺถตมิว สมวิปฺปกิณฺณวาลิกํ เจติยงฺคณํ โอโลเกนฺโต พุทฺธารมฺมณํ ปีติปาโมชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ มาโร ปพฺพตปาเท นิพฺพตฺตกาฬมกฺกโฏ วิย หุตฺวา เจติยงฺคเณ โคมยํ วิปฺปกิรนฺโต คโต. เถโร นาสกฺขิ อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ, สมฺมชฺชิตฺวา อคมาสิ. ทุติยทิวเสปิ ชรคฺคโว หุตฺวา ตาทิสเมว วิปฺปการํ อกาสิ. ตติยทิวเส วงฺกปาทํ มนุสฺสตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา ปาเทน ปริกสนฺโต อคมาสิ. เถโร ‘‘เอวรูโป พีภจฺฉปุริโส สมนฺตา โยชนปฺปมาเณสุ โคจรคาเมสุ นตฺถิ, สิยา นุ โข มาโร’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มาโรสิ ตฺว’’นฺติ อาห. ‘‘อาม, ภนฺเต, มาโรมฺหิ, น ทานิ เต วญฺเจตุํ อสกฺขิ’’นฺติ. ‘‘ทิฏฺฐปุพฺโพ ตยา ตถาคโต’’ติ? ‘‘อาม, ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ. ‘‘มาโร นาม มหานุภาโว โหติ, อิงฺฆ ตาว พุทฺธสฺส ภควโต อตฺตภาวสทิสํ อตฺตภาวํ นิมฺมินาหี’’ติ? ‘‘น สกฺกา, ภนฺเต, ตาทิสํ รูปํ นิมฺมินิตุํ; อปิจ โข ปน ตํสริกฺขกํ ปติรูปกํ นิมฺมินิสฺสามี’’ติ สกภาวํ วิชหิตฺวา พุทฺธรูปสทิเสน อตฺตภาเวน อฏฺฐาสิ. เถโร มารํ โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ ตาว สราคโทสโมโห เอวํ โสภติ, กถํ นุ โข ภควา น โสภติ สพฺพโส วีตราคโทสโมโห’’ติ พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ ปฏิลภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. มาโร ‘‘วญฺจิโตมฺหิ ตยา, ภนฺเต’’ติ อาห. เถโรปิ ‘‘กึ อตฺถิ ชรมาร, ตาทิสํ วญฺเจตุ’’นฺติ อาห. โลกนฺตรวิหาเรปิ ทตฺโต นาม ทหรภิกฺขุ เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา โอโลเกนฺโต โอทาตกสิณํ ปฏิลภิ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตสิ. ตโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ผลตฺตยํ สจฺฉากาสิ.

ปรจิตฺตํ ปสีทตีติ เอตฺถ อิมานิ วตฺถูนิ – ติสฺโส นาม ทหรภิกฺขุ ชมฺพุโกลเจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา สงฺการฉฑฺฑนึ หตฺเถน คเหตฺวาว อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ ติสฺสทตฺตตฺเถโร นาม นาวาโต โอรุยฺห เจติยงฺคณํ โอโลเกนฺโต ภาวิตจิตฺเตน สมฺมฏฺฐฏฺฐานนฺติ ญตฺวา ปญฺหาสหสฺสํ ปุจฺฉิ, อิตโร สพฺพํ วิสฺสชฺเชสิ. อญฺญตรสฺมิมฺปิ วิหาเร เถโร เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา วตฺตํ ปริจฺฉินฺทิ. โยนกวิสยโต เจติยวนฺทกา จตฺตาโร เถรา อาคนฺตฺวา เจติยงฺคณํ ทิสฺวา อนฺโต อปฺปวิสิตฺวา ทฺวาเรเยว ฐตฺวา เอโก เถโร อฏฺฐ กปฺเป อนุสฺสริ, เอโก โสฬส, เอโก วีสติ, เอโก ตึส กปฺเป อนุสฺสริ.

เทวตา อตฺตมนา โหนฺตีติ เอตฺถ อิทํ วตฺถุ – เอกสฺมึ กิร วิหาเร เอโก ภิกฺขุ เจติยงฺคณญฺจ โพธิยงฺคณญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา นหายิตุํ คโต. เทวตา ‘‘อิมสฺส วิหารสฺส กตกาลโต ปฏฺฐาย เอวํ วตฺตํ ปูเรตฺวา สมฺมฏฺฐปุพฺโพ ภิกฺขุ นตฺถี’’ติ ปสนฺนจิตฺตา ปุปฺผหตฺถา อฏฺฐํสุ. เถโร อาคนฺตฺวา ‘‘กตรคามวาสิกาตฺถา’’ติ อาห. ‘‘ภนฺเต, อิเธว วสาม, อิมสฺส วิหารสฺส กตกาลโต ปฏฺฐาย เอวํ วตฺตํ ปูเรตฺวา สมฺมฏฺฐปุพฺโพ ภิกฺขุ นตฺถีติ ตุมฺหากํ, ภนฺเต, วตฺเต ปสีทิตฺวา ปุปฺผหตฺถา ฐิตามฺหา’’ติ เทวตา อาหํสุ.

ปาสาทิกสํวตฺตนิกนฺติ เอตฺถ อิทํ วตฺถุ – เอกํ กิร อมจฺจปุตฺตํ อภยตฺเถรญฺจ อารพฺภ อยํ กถา อุทปาทิ ‘‘กึ นุ โข อมจฺจปุตฺโต ปาสาทิโก, อภยตฺเถโรติ อุโภปิ เน เอกสฺมึ ฐาเน โอโลเกสฺสามา’’ติ. ญาตกา อมจฺจปุตฺตํ อลงฺกริตฺวา มหาเจติยํ วนฺทาเปสฺสามาติ อคมํสุ. เถรมาตาปิ ปาสาทิกํ จีวรํ กาเรตฺวา ปุตฺตสฺส ปหิณิ, ‘‘ปุตฺโต เม เกเส ฉินฺทาเปตฺวา อิมํ จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต มหาเจติยํ วนฺทตู’’ติ. อมจฺจปุตฺโต ญาติปริวุโต ปาจีนทฺวาเรน เจติยงฺคณํ อารุโฬฺห, อภยตฺเถโร ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน เจติยงฺคณํ อารุหิตฺวา เจติยงฺคเณ เตน สทฺธึ สมาคนฺตฺวา อาห – ‘‘กึ ตฺวํ, อาวุโส, มหลฺลกตฺเถรสฺส สมฺมฏฺฐฏฺฐาเน กจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา มยา สทฺธึ ยุคคฺคาหํ คณฺหาสี’’ติ. อตีตตฺตภาเว กิร อภยตฺเถโร มหลฺลกตฺเถโร นาม หุตฺวา โคจรคาเม เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิ, อมจฺจปุตฺโต มหาอุปาสโก หุตฺวา สมฺมฏฺฐฏฺฐาเน กจวรํ คเหตฺวา ฉฑฺเฑสิ.

สตฺถุสาสนํ กตํ โหตีติ อิทํ สมฺมชฺชนวตฺตํ นาม พุทฺเธหิ วณฺณิตํ, ตสฺมา ตํ กโรนฺเตน สตฺถุสาสนํ กตํ โหติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – อายสฺมา กิร สาริปุตฺโต หิมวนฺตํ คนฺตฺวา เอกสฺมึ ปพฺภาเร อสมฺมชฺชิตฺวาว นิโรธํ สมาปชฺชิตฺวา นิสีทิ. ภควา อาวชฺชนฺโต เถรสฺส อสมฺมชฺชิตฺวา นิสินฺนภาวํ ญตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา เถรสฺส ปุรโต อสมฺมฏฺฐฏฺฐาเน ปาทานิ ทสฺเสตฺวา ปจฺจาคญฺฉิ. เถโร สมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต ภควโต ปาทานิ ทิสฺวา พลวหิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ชณฺณุเกหิ ปติฏฺฐาย ‘‘อสมฺมชฺชิตฺวา นิสินฺนภาวํ วต เม สตฺถา อญฺญาสิ, สงฺฆมชฺเฌ ทานิ โจทนํ กาเรสฺสามี’’ติ ทสพลสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ. ภควา ‘‘กุหึ คโตสิ, สาริปุตฺตา’’ติ วตฺวา ‘‘น ปติรูปํ ทานิ เต มยฺหํ อนนฺตเร ฐาเน ฐตฺวา วิจรนฺตสฺส อสมฺมชฺชิตฺวา นิสีทิตุ’’นฺติ อาห. ตโต ปฏฺฐาย เถโร คณฺฐิกปฏิมุญฺจนฏฺฐาเนปิ ติฏฺฐนฺโต ปาเทน กจวรํ วิยูหิตฺวาว ติฏฺฐติ.

อตฺตโน ภาสปริยนฺตํ น อุคฺคณฺหาตีติ ‘‘อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ เอตฺตกํ สุตฺตํ อุปลพฺภติ, เอตฺตโก วินิจฺฉโย, เอตฺตกํ สุตฺตญฺจ วินิจฺฉยญฺจ วกฺขามี’’ติ เอวํ อตฺตโน ภาสปริยนฺตํ น อุคฺคณฺหาติ. ‘‘อยํ โจทกสฺส ปุริมกถา, อยํ ปจฺฉิมกถา, อยํ จุทิตกสฺส ปุริมกถา, อยํ ปจฺฉิมกถา, เอตฺตกํ คยฺหูปคํ, เอตฺตกํ น คยฺหูปค’’นฺติ เอวํ อนุคฺคณฺหนฺโต ปน ปรสฺส ภาสปริยนฺตํ น อุคฺคณฺหาติ นาม. อาปตฺตึ น ชานาตีติ ปาราชิกํ วา สงฺฆาทิเสสํ วาติ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ นานากรณํ น ชานาติ. มูลนฺติ เทฺว อาปตฺติยา มูลานิ กาโย จ วาจา จ, ตานิ น ชานาติ. สมุทยนฺติ ฉ อาปตฺติสมุฏฺฐานานิ อาปตฺติสมุทโย นาม, ตานิ น ชานาติ. ปาราชิกาทีนํ วตฺถุํ น ชานาตีติปิ วุตฺตํ โหติ. นิโรธนฺติ อยํ อาปตฺติ เทสนาย นิรุชฺฌติ, วูปสมฺมติ, อยํ วุฏฺฐาเนนาติ เอวํ อาปตฺตินิโรธํ น ชานาติ. สตฺต สมเถ อชานนฺโต ปน อาปตฺตินิโรธคามินิปฏิปทํ น ชานาติ.

อธิกรณปญฺจเก อธิกรณํ นาม จตฺตาริ อธิกรณานิ. อธิกรณสฺส มูลํ นาม เตตฺตึส มูลานิ – วิวาทาธิกรณสฺส ทฺวาทส มูลานิ, อนุวาทาธิกรณสฺส จุทฺทส, อาปตฺตาธิกรณสฺส ฉ, กิจฺจาธิกรณสฺส เอกํ; ตานิ ปรโต อาวิ ภวิสฺสนฺติ. อธิกรณสมุทโย นาม อธิกรณสมุฏฺฐานํ. วิวาทาธิกรณํ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ; อนุวาทาธิกรณํ จตสฺโส วิปตฺติโย; อาปตฺตาธิกรณํ สตฺตาปตฺติกฺขนฺเธ; กิจฺจาธิกรณํ จตฺตาริ สงฺฆกิจฺจานีติ อิมํ วิภาคํ น ชานาตีติ อตฺโถ. อธิกรณนิโรธํ น ชานาตีติ ธมฺเมน วินเยน สตฺถุสาสเนน มูลามูลํ คนฺตฺวา วินิจฺฉยสมถํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ; ‘‘อิทํ อธิกรณํ ทฺวีหิ, อิทํ จตูหิ, อิทํ ตีหิ อิทํ เอเกน สมเถน สมฺมตี’’ติ เอวํ สตฺต สมเถ อชานนฺโต ปน อธิกรณนิโรธคามินิปฏิปทํ น ชานาติ นาม. วตฺถุํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ ปาราชิกสฺส วตฺถุ, อิทํ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ เอวํ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ วตฺถุํ น ชานาติ. นิทานนฺติ ‘‘สตฺตนฺนํ นิทานานํ อิทํ สิกฺขาปทํ เอตฺถ ปญฺญตฺตํ, อิทํ เอตฺถา’’ติ น ชานาติ. ปญฺญตฺตึ น ชานาตีติ ตสฺมึ ตสฺมึ สิกฺขาปเท ปฐมปญฺญตฺตึ น ชานาติ. อนุปญฺญตฺตินฺติ ปุนปฺปุนํ ปญฺญตฺตึ น ชานาติ. อนุสนฺธิวจนปถนฺติ กถานุสนฺธิ-วินิจฺฉยานุสนฺธิวเสน วตฺถุํ น ชานาติ. ญตฺตึ น ชานาตีติ สพฺเพน สพฺพํ ญตฺตึ น ชานาติ. ญตฺติยา กรณํ น ชานาตีติ ญตฺติกิจฺจํ น ชานาติ, โอสารณาทีสุ นวสุ ฐาเนสุ ญตฺติกมฺมํ นาม โหติ, ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺเมสุ ญตฺติยา กมฺมปฺปตฺโต หุตฺวา ติฏฺฐตีติ น ชานาติ. น ปุพฺพกุสโล โหติ น อปรกุสโลติ ปุพฺเพ กเถตพฺพญฺจ ปจฺฉา กเถตพฺพญฺจ น ชานาติ, ญตฺติ นาม ปุพฺเพ ฐเปตพฺพา, ปจฺฉา น ฐเปตพฺพาติปิ น ชานาติ. อกาลญฺญู จ โหตีติ กาลํ น ชานาติ, อนชฺฌิฏฺโฐ อยาจิโต ภาสติ, ญตฺติกาลมฺปิ ญตฺติเขตฺตมฺปิ ญตฺติโอกาสมฺปิ น ชานาติ.

มนฺทตฺตา โมมูหตฺตาติ เกวลํ อญฺญาเณน โมมูหภาเวน ธุตงฺเค อานิสํสํ อชานิตฺวา. ปาปิจฺโฉติ เตน อรญฺญวาเสน ปจฺจยลาภํ ปตฺถยมาโน. ปวิเวกนฺติ กายจิตฺตอุปธิวิเวกํ. อิทมตฺถิตนฺติ อิมาย กลฺยาณาย ปฏิปตฺติยา อตฺโถ เอตสฺสาติ อิทมตฺถิ, อิทมตฺถิโน ภาโว อิทมตฺถิตา; ตํ อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย น อญฺญํ กิญฺจิ โลกามิสนฺติ อตฺโถ.

อุโปสถํ น ชานาตีติ นววิธํ อุโปสถํ น ชานาติ. อุโปสถกมฺมนฺติ อธมฺเมนวคฺคาทิเภทํ จตุพฺพิธํ อุโปสถกมฺมํ น ชานาติ. ปาติโมกฺขนฺติ เทฺว มาติกา น ชานาติ. ปาติโมกฺขุทฺเทสนฺติ สพฺพมฺปิ นววิธํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ น ชานาติ. ปวารณนฺติ นววิธํ ปวารณํ น ชานาติ. ปวารณากมฺมํ อุโปสถกมฺมสทิสเมว.

อปาสาทิกปญฺจเก – อปาสาทิกนฺติ กายทุจฺจริตาทิ อกุสลกมฺมํ วุจฺจติ. ปาสาทิกนฺติ กายสุจริตาทิ กุสลกมฺมํ วุจฺจติ. อติเวลนฺติ เวลํ อติกฺกมฺม พหุตรํ กาลํ กุเลสุ อปฺปํ วิหาเรติ อตฺโถ. โอตาโรติ กิเลสานํ อนฺโต โอตรณํ. สํกิลิฏฺฐนฺติ ทุฏฺฐุลฺลาปตฺติกายสํสคฺคาทิเภทํ. วิสุทฺธิปญฺจเกปวารณาคฺคหเณน นววิธาปิ ปวารณา เวทิตพฺพา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ปญฺจกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ฉกฺกวารวณฺณนา

๓๒๖. ฉกฺเกสุ – ฉ สามีจิโยติ ‘‘โส จ ภิกฺขุ อนพฺภิโต, เต จ ภิกฺขู คารยฺหา, อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘ยุญฺชนฺตายสฺมนฺโต สกํ, มา โว สกํ วินสฺสาติ อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘อยํ เต ภิกฺขุ ปตฺโต ยาว เภทนาย ธาเรตพฺโพติ อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘ตโต นีหริตฺวา ภิกฺขูหิ สทฺธึ สํวิภชิตพฺพํ, อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘อญฺญาตพฺพํ ปริปุจฺฉิตพฺพํ ปริปญฺหิตพฺพํ, อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘ยสฺส ภวิสฺสติ โส หริสฺสตีติ อยํ ตตฺถ สามีจี’’ติ อิมา ภิกฺขุปาติโมกฺเขเยว ฉ สามีจิโย. ฉ เฉทนกาติ ปญฺจเก วุตฺตา ปญฺจ ภิกฺขุนีนํ อุทกสาฏิกาย สทฺธึ ฉ. ฉหากาเรหีติ อลชฺชิตา อญฺญาณตา กุกฺกุจฺจปกตตา อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตา สติสมฺโมสาติ. ตตฺถ เอกรตฺตฉารตฺตสตฺตาหาติกฺกมาทีสุ อาปตฺตึ สติสมฺโมเสน อาปชฺชติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. ฉ อานิสํสา วินยธเรติ ปญฺจเก วุตฺตา ปญฺจ ตสฺสาเธยฺโย อุโปสโถติ อิมินา สทฺธึ ฉ.

ฉ ปรมานีติ ‘‘ทสาหปรมํ อติเรกจีวรํ ธาเรตพฺพํ, มาสปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตํ จีวรํ นิกฺขิปิตพฺพํ, สนฺตรุตฺตรปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตโต จีวรํ สาทิตพฺพํ, ฉกฺขตฺตุปรมํ ตุณฺหีภูเตน อุทฺทิสฺส ฐาตพฺพํ, นวํ ปน ภิกฺขุนา สนฺถตํ การาเปตฺวา ฉพฺพสฺสานิ ธาเรตพฺพํ ฉพฺพสฺสปรมตา ธาเรตพฺพํ, ติโยชนปรมํ สหตฺถา ธาเรตพฺพานิ, ทสาหปรมํ อติเรกปตฺโต ธาเรตพฺโพ, สตฺตาหปรมํ สนฺนิธิการกํ ปริภุญฺชิตพฺพานิ, ฉารตฺตปรมํ เตน ภิกฺขุนา เตน จีวเรน วิปฺปวสิตพฺพํ, จตุกฺกํสปรมํ, อฑฺฒเตยฺยกํสปรมํ, ทฺวงฺคุลปพฺพปรมํ อาทาตพฺพํ, อฏฺฐงฺคุลปรมํ มญฺจปฏิปาทกํ, อฏฺฐงฺคุลปรมํ ทนฺตกฏฺฐ’’นฺติ อิมานิ จุทฺทส ปรมานิ. ตตฺถ ปฐมานิ ฉ เอกํ ฉกฺกํ, ตโต เอกํ อปเนตฺวา เสเสสุ เอเกกํ ปกฺขิปิตฺวาติอาทินา นเยน อญฺญานิปิ ฉกฺกานิ กาตพฺพานิ.

ฉ อาปตฺติโยติ ตีณิ ฉกฺกานิ อนฺตรเปยฺยาเล วุตฺตานิ. ฉ กมฺมานีติ ตชฺชนีย-นิยสฺส-ปพฺพาชนีย-ปฏิสารณียานิ จตฺตาริ, อาปตฺติยา อทสฺสเน จ อปฺปฏิกมฺเม จ วุตฺตทฺวยมฺปิ เอกํ, ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค เอกนฺติ ฉ. นหาเนติ โอเรนฑฺฒมาสํ นหาเน; วิปฺปกตจีวราทิฉกฺกทฺวยํ กถินกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ฉกฺกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สตฺตกวารวณฺณนา

๓๒๗. สตฺตเกสุ – สตฺต สามีจิโยติ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ ฉสุ ‘‘สา จ ภิกฺขุนี อนพฺภิตา, ตา จ ภิกฺขุนิโย คารยฺหา, อยํ ตตฺถ สามีจี’’ติ อิมํ ปกฺขิปิตฺวา สตฺต เวทิตพฺพา. สตฺต อธมฺมิกา ปฏิญฺญาตกรณาติ ‘‘ภิกฺขุ ปาราชิกํ อชฺฌาปนฺโน โหติ, ปาราชิเกน โจทิยมาโน ‘สงฺฆาทิเสสํ อชฺฌาปนฺโนมฺหี’ติ ปฏิชานาติ, ตํ สงฺโฆ สงฺฆาทิเสเสน กาเรติ, อธมฺมิกํ ปฏิญฺญาตกรณ’’นฺติ เอวํ สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา. ธมฺมิกาปิ ตตฺเถว นิทฺทิฏฺฐา. สตฺตนฺนํ อนาปตฺติ สตฺตาหกรณีเยน คนฺตุนฺติ วสฺสูปนายิกกฺขนฺธเก วุตฺตํ. สตฺตานิสํสา วินยธเรติ ‘‘ตสฺสาเธยฺโย อุโปสโถ ปวารณา’’ติ อิเมหิ สทฺธึ ปญฺจเก วุตฺตา ปญฺจ สตฺต โหนฺติ. สตฺต ปรมานีติ ฉกฺเก วุตฺตานิเยว สตฺตกวเสน โยเชตพฺพานิ. กตจีวรนฺติอาทีนิ เทฺว สตฺตกานิ กถินกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ.

ภิกฺขุสฺส น โหติ อาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา, ภิกฺขุสฺส โหติ อาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา, ภิกฺขุสฺส โหติ อาปตฺติ ปฏิกาตพฺพาติ อิมานิ ตีณิ สตฺตกานิ, เทฺว อธมฺมิกานิ, เอกํ ธมฺมิกํ; ตานิ ตีณิปิ จมฺเปยฺยเก นิทฺทิฏฺฐานิ. อสทฺธมฺมาติ อสตํ ธมฺมา, อสนฺโต วา ธมฺมา; อโสภนา หีนา ลามกาติ อตฺโถ. สทฺธมฺมาติ สตํ พุทฺธาทีนํ ธมฺมา; สนฺโต วา ธมฺมา สุนฺทรา อุตฺตมาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

สตฺตกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อฏฺฐกวารวณฺณนา

๓๒๘. อฏฺฐเกสุ – อฏฺฐานิสํเสติ ‘‘น มยํ อิมินา ภิกฺขุนา สทฺธึ อุโปสถํ กริสฺสาม, วินา อิมินา ภิกฺขุนา อุโปสถํ กริสฺสาม, น มยํ อิมินา ภิกฺขุนา สทฺธึ ปวาเรสฺสาม, สงฺฆกมฺมํ กริสฺสาม, อาสเน นิสีทิสฺสาม, ยาคุปาเน นิสีทิสฺสาม, ภตฺตคฺเค นิสีทิสฺสาม, เอกจฺฉนฺเน วสิสฺสาม, ยถาวุฑฺฒํ อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ อญฺชลิกมฺมํ สามีจิกมฺมํ กริสฺสาม, วินา อิมินา ภิกฺขุนา กริสฺสามา’’ติ เอวํ โกสมฺพกกฺขนฺธเก วุตฺเต อานิสํเส. ทุติยอฏฺฐเกปิ เอเสว นโย, ตมฺปิ หิ เอวเมว โกสมฺพกกฺขนฺธเก วุตฺตํ.

อฏฺฐ ยาวตติยกาติ ภิกฺขูนํ เตรสเก จตฺตาโร, ภิกฺขุนีนํ สตฺตรสเก ภิกฺขูหิ อสาธารณา จตฺตาโรติ อฏฺฐ. อฏฺฐหากาเรหิ กุลานิ ทูเสตีติ กุลานิ ทูเสติ ปุปฺเผน วา ผเลน วา จุณฺเณน วา มตฺติกาย วา ทนฺตกฏฺเฐน วา เวฬุยา วา เวชฺชิกาย วา ชงฺฆเปสนิเกน วาติ อิเมหิ อฏฺฐหิ. อฏฺฐ มาติกา จีวรกฺขนฺธเก, อปรา อฏฺฐ กถินกฺขนฺธเก วุตฺตา. อฏฺฐหิ อสทฺธมฺเมหีติ ลาเภน อลาเภน ยเสน อยเสน สกฺกาเรน อสกฺกาเรน ปาปิจฺฉตาย ปาปมิตฺตตาย. อฏฺฐ โลกธมฺมา นาม ลาเภ สาราโค, อลาเภ ปฏิวิโรโธ; เอวํ ยเส อยเส, ปสํสาย นินฺทาย, สุเข สาราโค, ทุกฺเข ปฏิวิโรโธติ. อฏฺฐงฺคิโก มุสาวาโทติ ‘‘วินิธาย สญฺญ’’นฺติ อิมินา สทฺธึ ปาฬิยํ อาคเตหิ สตฺตหีติ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อฏฺฐงฺคิโก.

อฏฺฐ อุโปสถงฺคานีติ –

‘‘ปาณํ น หเน น จาทินฺนมาทิเย,

มุสา น ภาเส น จ มชฺชโป สิยา;

อพฺรหฺมจริยา วิรเมยฺย เมถุนา,

รตฺตึ น ภุญฺเชยฺย วิกาลโภชนํ.

‘‘มาลํ น ธาเร น จ คนฺธมาจเร,

มญฺเจ ฉมายํว สเยถ สนฺถเต;

เอตญฺหิ อฏฺฐงฺคิกมาหุโปสถํ,

พุทฺเธน ทุกฺขนฺตคุนา ปกาสิต’’นฺติ. (อ. นิ. ๓.๗๑);

เอวํ วุตฺตานิ อฏฺฐ. อฏฺฐ ทูเตยฺยงฺคานีติ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โสตา จ โหติ สาเวตา จา’’ติอาทินา นเยน สงฺฆเภทเก วุตฺตานิ. ติตฺถิยวตฺตานิ มหาขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ. อนติริตฺตา จ อติริตฺตา จ ปวารณาสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. อฏฺฐนฺนํ ปจฺจุฏฺฐาตพฺพนฺติ ภตฺตคฺเค วุฑฺฒภิกฺขุนีนํ, อาสนมฺปิ ตาสํเยว ทาตพฺพํ. อุปาสิกาติ วิสาขา. อฏฺฐานิสํสา วินยธเรติ ปญฺจเก วุตฺเตสุ ปญฺจสุ ‘‘ตสฺสาเธยฺโย อุโปสโถ, ปวารณา, สงฺฆกมฺม’’นฺติ อิเม ตโย ปกฺขิปิตฺวา อฏฺฐ เวทิตพฺพา. อฏฺฐ ปรมานีติ ปุพฺเพ วุตฺตปรมาเนว อฏฺฐกวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. อฏฺฐสุ ธมฺเมสุ สมฺมา วตฺติตพฺพนฺติ ‘‘น ปกตตฺตสฺส ภิกฺขุโน อุโปสโถ ฐเปตพฺโพ, น ปวารณา ฐเปตพฺพา’’ติอาทินา นเยน สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺเฐสุ อฏฺฐสุ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

อฏฺฐกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นวกวารวณฺณนา

๓๒๙. นวเกสุ – นว อาฆาตวตฺถูนีติ ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทีนิ นว. นว อาฆาตปฏิวินยาติ ‘‘อนตฺถํ เม อจริ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ อาฆาตํ ปฏิวิเนตี’’ติอาทีนิ นว. นว วินีตวตฺถูนีติ นวหิ อาฆาตวตฺถูหิ อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เสตุฆาโต. นวหิ สงฺโฆ ภิชฺชตีติ ‘‘นวนฺนํ วา, อุปาลิ, อติเรกนวนฺนํ วา สงฺฆราชิ เจว โหติ สงฺฆเภโท จา’’ติ. นว ปรมานีติ ปุพฺเพ วุตฺตปรมาเนว นวกวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. นว ตณฺหามูลกา นาม ตณฺหํ ปฏิจฺจ ปริเยสนา, ปริเยสนํ ปฏิจฺจ ลาโภ, ลาภํ ปฏิจฺจ วินิจฺฉโย, วินิจฺฉยํ ปฏิจฺจ ฉนฺทราโค, ฉนฺทราคํ ปฏิจฺจ อชฺโฌสานํ, อชฺโฌสานํ ปฏิจฺจ ปริคฺคโห, ปริคฺคหํ ปฏิจฺจ มจฺฉริยํ, มจฺฉริยํ ปฏิจฺจ อารกฺขา, อารกฺขาธิกรณํ ทณฺฑาทานสตฺถาทานกลหวิคฺคหวิวาทตุวํตุวํเปสุญฺญมุสาวาทา. นว วิธมานาติ ‘‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมี’’ติมานาทโย. นว จีวรานีติ ติจีวรนฺติ วา วสฺสิกสาฏิกาติ วาติอาทินา นเยน วุตฺตานิ. น วิกปฺเปตพฺพานีติ อธิฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย น วิกปฺเปตพฺพานิ. นว อธมฺมิกานิ ทานานีติ สงฺฆสฺส ปริณตํ อญฺญสงฺฆสฺส วา เจติยสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา ปริณาเมติ, เจติยสฺส ปริณตํ อญฺญเจติยสฺส วา สงฺฆสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา ปริณาเมติ, ปุคฺคลสฺส ปริณตํ อญฺญปุคฺคลสฺส วา สงฺฆสฺส วา เจติยสฺส วา ปริณาเมตีติ เอวํ วุตฺตานิ.

นว ปฏิคฺคหปริโภคาติ เอเตสํเยว ทานานํ ปฏิคฺคหา จ ปริโภคา จ. ตีณิ ธมฺมิกานิ ทานานีติ สงฺฆสฺส นินฺนํ สงฺฆสฺเสว เทติ, เจติยสฺส นินฺนํ เจติยสฺเสว, ปุคฺคลสฺส นินฺนํ ปุคฺคลสฺเสว เทตีติ อิมานิ ตีณิ. ปฏิคฺคหปฏิโภคาปิ เตสํเยว ปฏิคฺคหา จ ปริโภคา จ. นว อธมฺมิกา สญฺญตฺติโยติ อธมฺมวาทิปุคฺคโล, อธมฺมวาทิสมฺพหุลา, อธมฺมวาทิสงฺโฆติ เอวํ ตีณิ ติกานิ สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ. ธมฺมิกา สญฺญตฺติโยปิ ธมฺมวาที ปุคฺคโลติอาทินา นเยน ตตฺเถว นิทฺทิฏฺฐา. อธมฺมกมฺเม เทฺว นวกานิ โอวาทวคฺคสฺส ปฐมสิกฺขาปทนิทฺเทเส ปาจิตฺติยวเสน วุตฺตานิ. ธมฺมกมฺเม เทฺว นวกานิ ตตฺเถว ทุกฺกฏวเสน วุตฺตานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

นวกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทสกวารวณฺณนา

๓๓๐. ทสเกสุ – ทส อาฆาตวตฺถูนีติ นวเกสุ วุตฺตานิ นว ‘‘อฏฺฐาเน วา ปน อาฆาโต ชายตี’’ติ อิมินา สทฺธึ ทส โหนฺติ. อาฆาตปฏิวินยาปิ ตตฺถ วุตฺตา นว ‘‘อฏฺฐาเน วา ปน อาฆาโต ชายติ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ อาฆาตํ ปฏิวิเนตี’’ติ อิมินา สทฺธึ ทส เวทิตพฺพา. ทส วินีตวตฺถูนีติ ทสหิ อาฆาตวตฺถูหิ วิรติสงฺขาตานิ ทส. ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวเสน เวทิตพฺพา, ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวเสน สมฺมาทิฏฺฐิ, ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทินา วเสน ปน อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ เวทิตพฺพา. ทส มิจฺฉตฺตาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย มิจฺฉาวิมุตฺติปริโยสานา, วิปรีตา สมฺมตฺตา. สลากคฺคาหา สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา.

ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อุพฺพาหิกาย สมฺมนฺนิตพฺโพติ ‘‘สีลวา โหตี’’ติอาทินา นเยน สมถกฺขนฺธเก วุตฺเตหิ ทสหิ. ทส อาทีนวา ราชนฺเตปุรปฺปเวสเน ราชสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. ทส ทานวตฺถูนีติ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลา คนฺธํ วิเลปนํ เสยฺยาวสถํ ปทีเปยฺยํ. ทส รตนานีติ มุตฺตามณิเวฬุริยาทีนิ. ทส ปํสุกูลานีติ โสสานิกํ, ปาปณิกํ, อุนฺทูรกฺขายิตํ, อุปจิกกฺขายิตํ, อคฺคิทฑฺฒํ, โคขายิตํ, อชิกกฺขายิตํ, ถูปจีวรํ, อาภิเสกิยํ, ภตปฏิยาภตนฺติ เอเตสุ อุปสมฺปนฺเนน อุสฺสุกฺกํ กาตพฺพํ. ทส จีวรธารณาติ ‘‘สพฺพนีลกานิ จีวรานิ ธาเรนฺตี’’ติ วุตฺตวเสน ทสาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. มหาอฏฺฐกถายํ ปน ‘‘นวสุ กปฺปิยจีวเรสุ อุทกสาฏิกํ วา สงฺกจฺจิกํ วา ปกฺขิปิตฺวา ทสา’’ติ วุตฺตํ.

อวนฺทนียปุคฺคลา เสนาสนกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา. ทส อกฺโกสวตฺถูนิ โอมสวาเท นิทฺทิฏฺฐานิ. ทส อาการา เปสุญฺญสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. ทส เสนาสนานีติ มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนํ, จิมิลิกา, อุตฺตรตฺถรณํ, ตฏฺฏิกา, จมฺมขณฺโฑ, นิสีทนํ, ติณสนฺถาโร, ปณฺณสนฺถาโรติ. ทส วรานิ ยาจึสูติ วิสาขา อฏฺฐ, สุทฺโธทนมหาราชา เอกํ, ชีวโก เอกํ. ยาคุอานิสํสา จ อกปฺปิยมํสานิ จ เภสชฺชกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ทสกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เอกาทสกวารวณฺณนา

๓๓๑. เอกาทสเกสุ – เอกาทสาติ ปณฺฑกาทโย เอกาทส. เอกาทส ปาทุกาติ ทส รตนมยา, เอกา กฏฺฐปาทุกา. ติณปาทุกมุญฺชปาทุกปพฺพชปาทุกาทโย ปน กฏฺฐปาทุกสงฺคหเมว คจฺฉนฺติ. เอกาทส ปตฺตาติ ตมฺพโลหมเยน วา ทารุมเยน วา สทฺธึ ทส รตนมยา. เอกาทส จีวรานีติ สพฺพนีลกาทีนิ เอกาทส. ยาวตติยกาติ อุกฺขิตฺตานุวตฺติกา ภิกฺขุนี, สงฺฆาทิเสสา อฏฺฐ, อริฏฺโฐ, จณฺฑกาฬีติ. เอกาทส อนฺตรายิกา นาม ‘‘นสิ อนิมิตฺตา’’ติ อาทโย. เอกาทส จีวรานิ อธิฏฺฐาตพฺพานีติ ติจีวรํ, วสฺสิกสาฏิกา, นิสีทนํ, ปจฺจตฺถรณํ, กณฺฑุปฺปฏิจฺฉาทิ, มุขปุญฺฉนโจฬํ, ปริกฺขารโจฬํ, อุทกสาฏิกา, สงฺกจฺจิกาติ. น วิกปฺเปตพฺพานีติ เอตาเนว อธิฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย น วิกปฺเปตพฺพานิ. คณฺฐิกา จ วิธา จ สุตฺตมเยน สทฺธึ เอกาทส โหนฺติ, เต สพฺเพ ขุทฺทกกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา. ปถวิโย ปถวิสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. นิสฺสยปฏิปสฺสทฺธิโย อุปชฺฌายมฺหา ปญฺจ, อาจริยมฺหา ฉ; เอวํ เอกาทส. อวนฺทิยปุคฺคลา นคฺเคน สทฺธึ เอกาทส, เต สพฺเพ เสนาสนกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา. เอกาทส ปรมานิ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ จุทฺทสสุ เอกาทสกวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. เอกาทส วรานีติ มหาปชาปติยา ยาจิตวเรน สทฺธึ ปุพฺเพ วุตฺตานิ ทส. เอกาทส สีมาโทสาติ ‘‘อติขุทฺทกํ สีมํ สมฺมนฺนนฺตี’’ติอาทินา นเยน กมฺมวคฺเค อาคมิสฺสนฺติ.

อกฺโกสกปริภาสเก ปุคฺคเล เอกาทสาทีนวา นาม ‘‘โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อกฺโกสโก ปริภาสโก อริยูปวาที, สพฺรหฺมจารีนํ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ โส เอกาทสนฺนํ พฺยสนานํ อญฺญตรํ พฺยสนํ น นิคจฺเฉยฺย. กตเมสํ เอกาทสนฺนํ? อนธิคตํ นาธิคจฺฉติ, อธิคตา ปริหายติ, สทฺธมฺมสฺส น โวทายนฺติ, สทฺธมฺเมสุ วา อธิมานิโก โหติ, อนภิรโต วา พฺรหฺมจริยํ จรติ, อญฺญตรํ วา สํกิลิฏฺฐํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, สิกฺขํ วา ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ, คาฬฺหํ วา โรคาตงฺกํ ผุสติ, อุมฺมาทํ วา ปาปุณาติ จิตฺตกฺเขปํ วา, สมฺมูโฬฺห กาลํ กโรติ, กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๑๑.๖). เอตฺถ จ สทฺธมฺโมติ พุทฺธวจนํ อธิปฺเปตํ.

อาเสวิตายาติ อาทิโต ปฏฺฐาย เสวิตาย. ภาวิตายาติ นิปฺผาทิตาย วฑฺฒิตาย

วา. พหุลีกตายาติ ปุนปฺปุนํ กตาย. ยานีกตายาติ สุยุตฺตยานสทิสาย กตาย. วตฺถุกตายาติ ยถา ปติฏฺฐา โหติ; เอวํ กตาย. อนุฏฺฐิตายาติ อนุ อนุ ปวตฺติตาย; นิจฺจาธิฏฺฐิตายาติ อตฺโถ. ปริจิตายาติ สมนฺตโต จิตาย; สพฺพทิสาสุ จิตาย อาจิตาย ภาวิตาย อภิวฑฺฒิตายาติ อตฺโถ. สุสมารทฺธายาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธาย; วสีภาวํ อุปนีตายาติ อตฺโถ. น ปาปกํ สุปินนฺติ ปาปกเมว น ปสฺสติ, ภทฺรกํ ปน วุฑฺฒิการณภูตํ ปสฺสติ. เทวตา รกฺขนฺตีติ อารกฺขเทวตา ธมฺมิกํ รกฺขํ ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺติ. ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยตีติ ขิปฺปํ จิตฺตํ สมาธิยติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโตติ เมตฺตาฌานโต อุตฺตรึ อรหตฺตํ อสจฺฉิกโรนฺโต เสโข วา ปุถุชฺชโน วา หุตฺวา กาลํ กโรนฺโต พฺรหฺมโลกูปโค โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

เอกาทสกวารวณฺณนา ปริโยสานา

เอกุตฺตริกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.