ปกิณฺณกกถา

อิมสฺมึ ปน สิกฺขาปเท โกสลฺลตฺถํ อิทํ ปกิณฺณกํเวทิตพฺพํ –

‘‘สมุฏฺฐานญฺจ กิริยา, อโถ สญฺญา สจิตฺตกํ;

โลกวชฺชญฺจ กมฺมญฺจ, กุสลํ เวทนาย จา’’ติ.

ตตฺถ ‘‘สมุฏฺฐาน’’นฺติ สพฺพสงฺคาหกวเสน ฉ สิกฺขาปทสมุฏฺฐานานิ. ตานิ ปริวาเร อาวิ ภวิสฺสนฺติ. สมาสโต ปน สิกฺขาปทํ นาม – อตฺถิ ฉสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ จตุสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ ติสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ กถินสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ ธุรนิกฺเขปาทิสมุฏฺฐานนฺติ.

ตตฺราปิ กิญฺจิ กิริยโต สมุฏฺฐาติ, กิญฺจิ อกิริยโต สมุฏฺฐาติ, กิญฺจิ กิริยากิริยโต สมุฏฺฐาติ, กิญฺจิ สิยา กิริยโต, สิยา อกิริยโต สมุฏฺฐาติ, กิญฺจิ สิยา กิริยโต สิยา กิริยากิริยโต สมุฏฺฐาติ.

ตตฺราปิ อตฺถิ สญฺญาวิโมกฺขํ, อตฺถิ โนสญฺญาวิโมกฺขํ. ตตฺถ ยํ จิตฺตงฺคํ ลภติเยว, ตํ สญฺญาวิโมกฺขํ; อิตรํ โนสญฺญาวิโมกฺขํ.

ปุน อตฺถิ สจิตฺตกํ, อตฺถิ อจิตฺตกํ. ยํ สเหว จิตฺเตน อาปชฺชติ, ตํ สจิตฺตกํ; ยํ วินาปิ จิตฺเตน อาปชฺชติ, ตํ อจิตฺตกํ. ตํ สพฺพมฺปิ โลกวชฺชํ ปณฺณตฺติวชฺชนฺติ ทุวิธํ. เตสํ ลกฺขณํ วุตฺตเมว.

กมฺมกุสลเวทนาวเสนาปิ เจตฺถ อตฺถิ สิกฺขาปทํ กายกมฺมํ, อตฺถิ วจีกมฺมํ. ตตฺถ ยํ กายทฺวาริกํ, ตํ กายกมฺมํ; ยํ วจีทฺวาริกํ, ตํ วจีกมฺมนฺติ เวทิตพฺพํ. อตฺถิ ปน สิกฺขาปทํ กุสลํ, อตฺถิ อกุสลํ, อตฺถิ อพฺยากตํ. ทฺวตฺตึเสว หิ อาปตฺติสมอุฏฺฐาปกจิตฺตานิ – อฏฺฐ กามาวจรกุสลานิ, ทฺวาทส อกุสลานิ, ทส กามาวจรกิริยจิตฺตานิ, กุสลโต จ กิริยโต จ เทฺว อภิญฺญาจิตฺตานีติ. เตสุ ยํ กุสลจิตฺเตน อาปชฺชติ, ตํ กุสลํ; อิตเรหิ อิตรํ. อตฺถิ จ สิกฺขาปทํ ติเวทนํ, อตฺถิ ทฺวิเวทนํ, อตฺถิ เอกเวทนํ. ตตฺถ ยํ อาปชฺชนฺโต ตีสุ เวทนาสุ อญฺญตรเวทนาสมงฺคี หุตฺวา อาปชฺชติ, ตํ ติเวทนํ; ยํ อาปชฺชนฺโต สุขสมงฺคี วา อุเปกฺขาสมงฺคี วา อาปชฺชติ, ตํ ทฺวิเวทนํ; ยํ อาปชฺชนฺโต ทุกฺขเวทนาสมงฺคีเยว อาปชฺชติ, ตํ เอกเวทนนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวํ –

‘‘สมุฏฺฐานญฺจ กิริยา, อโถ สญฺญา สจิตฺตกํ;

โลกวชฺชญฺจ กมฺมญฺจ, กุสลํ เวทนาย จา’’ติ.

อิมํ ปกิณฺณกํ วิทิตฺวา เตสุ สมุฏฺฐานาทีสุ อิทํ สิกฺขาปทํ สมุฏฺฐานโต เอกสมุฏฺฐานํ. องฺควเสน ทุกสมุฏฺฐานํ, กายจิตฺตโต สมุฏฺฐาติ. กิริยสมุฏฺฐานญฺจ กโรนฺโตเยว หิ เอตํ อาปชฺชติ. เมถุนปฏิสํยุตฺตาย กามสญฺญาย อภาเวน มุจฺจนโต สญฺญาวิโมกฺขํ. ‘‘อนาปตฺติ อชานนฺตสฺส อสาทิยนฺตสฺสา’’ติ หิ วุตฺตํ. เมถุนจิตฺเตเนว นํ อาปชฺชติ, น วินา จิตฺเตนาติ สจิตฺตกํ. ราควเสเนว อาปชฺชิตพฺพโต โลกวชฺชํ. กายทฺวาเรเนว สมุฏฺฐานโต กายกมฺมํ. จิตฺตํ ปเนตฺถ องฺคมตฺตํ โหติ, น ตสฺส วเสน กมฺมภาโว ลพฺภติ. โลภจิตฺเตน อาปชฺชิตพฺพโต อกุสลจิตฺตํ. สุขสมงฺคี วา อุเปกฺขาสมงฺคี วา ตํ อาปชฺชตีติ ทฺวิเวทนนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพญฺเจตํ อาปตฺติยํ ยุชฺชติ. สิกฺขาปทสีเสน ปน สพฺพอฏฺฐกถาสุเทสนา อารูฬฺหา, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ.

ปกิณฺณกกถา นิฏฺฐิตา.