๕. ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนา

๒๑๓. เอวํ เม สุตนฺติ ทนฺตภูมิสุตฺตํ. ตตฺถ อรญฺญกุฏิกายนฺติ ตสฺเสว เวฬุวนสฺส เอกสฺมึ วิวิตฺตฏฺฐาเน ปธานกมฺมิกานํ ภิกฺขูนํ อตฺถาย กตเสนาสเน. ราชกุมาโรติ พิมฺพิสารสฺส ปุตฺโต โอรสโก.

ผุเสยฺยาติ ลเภยฺย. เอกคฺคตนฺติ เอวํ ปฏิปนฺโน สมาปตฺตึ นาม ลภติ, ฌานํ นาม ลภตีติ อิทํ มยา สุตนฺติ วทติ. กิลมโถติ กายกิลมโถ. วิเหสาติ เสฺวว กิลมโถ วุตฺโต. ยถาสเก ติฏฺเฐยฺยาสีติ อตฺตโน อชานนโกฏฺฐาเสเยว ติฏฺเฐยฺยาสีติ.

๒๑๔. เทเสสีติ จิตฺเตกคฺคตํ นาม เอวํ ลภติ, สมาปตฺตึ เอวํ นิพฺพตฺเตตีติ อปฺปนาอุปจารํ ปาเปตฺวา เอกกสิณปริกมฺมํ กเถสิ. ปเวเทตฺวาติ ปกาเสตฺวา.

เนกฺขมฺเมน ญาตพฺพนฺติ กามโต นิสฺสฏคุเณน ญาตพฺพํ. กามโต นิสฺสฏคุเณ ฐิเตน ปุคฺคเลน เอกคฺคํ นาม ชานิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยเนตํ วุตฺตํ. เสสานิ ตสฺเสว เววจนานิ. กาเม ปริภุญฺชนฺโตติ ทุวิเธปิ กาเม ภุญฺชมาโน.

๒๑๕. หตฺถิทมฺมา วา อสฺสทมฺมา วา โคทมฺมา วาติ เอตฺถ อทนฺตหตฺถิทมฺมาทโย วิย จิตฺเตกคฺครหิตา ปุคฺคลา ทฏฺฐพฺพา. ทนฺตหตฺถิอาทโย วิย จิตฺเตกคฺคสมฺปนฺนา. ยถา อทนฺตหตฺถิทมฺมาทโย กูฏาการํ อกตฺวา ธุรํ อฉฑฺเฑตฺวา ทนฺตคมนํ วา คนฺตุํ, ทนฺเตหิ วา ปตฺตพฺพํ ภูมึ ปาปุณิตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวเมว จิตฺเตกคฺครหิตา สมฺปนฺนจิตฺเตกคฺเคหิ นิพฺพตฺติตคุณํ วา นิพฺพตฺเตตุํ ปตฺตภูมึ วา ปาปุณิตุํ น สกฺโกนฺติ.

๒๑๖. หตฺถวิลงฺฆเกนาติ หตฺเถน หตฺถํ คเหตฺวา.

ทฏฺเฐยฺยนฺติ ปสฺสิตพฺพยุตฺตกํ. อาวุโตติ อาวริโต. นิวุโตติ นิวาริโต. โอผุโฏติ โอนทฺโธ.

๒๑๗. นาควนิกนฺติ หตฺถิปโทปเม (ม. นิ. ๑.๒๘๘ อาทโย) นาควนจรโก ปุริโส ‘‘นาควนิโก’’ติ วุตฺโต, อิธ หตฺถิสิกฺขาย กุสโล หตฺถึ คเหตุํ สมตฺโถ. อติปสฺสิตฺวาติ ทิสฺวา. เอตฺถเคธาติ เอตสฺมึ ปวตฺตเคธา. สรสงฺกปฺปานนฺติ ธาวนสงฺกปฺปานํ. มนุสฺสกนฺเตสุ สีเลสุ สมาทปนายาติ เอตฺถ ยทา นาโค อิตฺถิปุริเสหิ กุมารกุมาริกาหิ โสณฺฑาทีสุ คเหตฺวา อุปเกฬยมาโน วิการํ น กโรติ สุขายติ, ตทาเนน มนุสฺสกนฺตานิ สีลานิ สมาทินฺนานิ นาม โหนฺติ.

เปมนียาติ ตาต ราชา เต ปสนฺโน มงฺคลหตฺถิฏฺฐาเนว ฐเปสฺสติ, ราชารหานิ โภชนาทีนิ ลภิสฺสสีติ เอวรูปี นาเคหิ ปิยาปิตพฺพา กถา. สุสฺสูสตีติ ตํ เปมนียกถํ โสตุกาโม โหติ. ติณฆาโสทกนฺติ ติณฆาสญฺเจว อุทกญฺจ, ติณฆาสนฺติ ฆาสิตพฺพํ ติณํ, ขาทิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

ปณโวติ ฑิณฺฑิโม. สพฺพวงฺกโทสนิหิตนินฺนีตกสาโวติ นิหิตสพฺพวงฺกโทโส เจว อปนีตกสาโว จ. องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉตีติ องฺคสโม โหติ.

๒๑๙. เคหสิตสีลานนฺติ ปญฺจกามคุณนิสฺสิตสีลานํ. ญายสฺสาติ อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺส.

๒๒๒. อทนฺตมรณํ มหลฺลโก รญฺโญ นาโค กาลงฺกโตติ รญฺโญ มหลฺลโก นาโค อทนฺตมรณํ มโต กาลํ กโต โหติ, อทนฺตมรณํ กาลํกิริยํ นาม กริยตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.