๑. จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา

๑๗๖. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬสุญฺญตสุตฺตํ. ตตฺถ เอกมิทนฺติ เถโร กิร ภควโต วตฺตํ กตฺวา อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ คนฺตฺวา กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา นิพฺพานารมฺมณํ สุญฺญตาผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺโน ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาสิ. อถสฺส สงฺขารา สุญฺญโต อุปฏฺฐหึสุ. โส สุญฺญตากถํ โสตุกาโม ชาโต. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘น โข ปน สกฺกา ธุเรน ธุรํ ปหรนฺเตน วิย คนฺตฺวา ‘สุญฺญตากถํ เม, ภนฺเต, กเถถา’ติ ภควนฺตํ วตฺตุํ, หนฺทาหํ ยํ เม ภควา นครกํ อุปนิสฺสาย วิหรนฺโต เอกํ กถํ กเถสิ, ตํ สาเรมิ, เอวํ เม ภควา สุญฺญตากถํ กเถสฺสตี’’ติ ทสพลํ สาเรนฺโต เอกมิทนฺติอาทิมาห.

ตตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตเมว. กจฺจิเมตํ, ภนฺเตติ เถโร เอกปเท ฐตฺวา สฏฺฐิปทสหสฺสานิ อุคฺคเหตฺวา ธาเรตุํ สมตฺโถ, กึ โส ‘‘สุญฺญตาวิหาเรนา’’ติ เอกํ ปทํ ธาเรตุํ น สกฺขิสฺสติ, โสตุกาเมน ปน ชานนฺเตน วิย ปุจฺฉิตุํ น วฏฺฏติ, ปากฏํ กตฺวา วิตฺถาริยมานํ สุญฺญตากถํ โสตุกาโม อชานนฺโต วิย เอวมาห. เอโก อชานนฺโตปิ ชานนฺโต วิย โหติ, เถโร เอวรูปํ โกหญฺญํ กึ กริสฺสติ, อตฺตโน ชานนฏฺฐาเนปิ ภควโต อปจิตึ ทสฺเสตฺวา ‘‘กจฺจิเมต’’นฺติอาทิมาห.

ปุพฺเพปีติ ปฐมโพธิยํ นครกํ อุปนิสฺสาย วิหรณกาเลปิ. เอตรหิปีติ อิทานิปิ. เอวํ ปน วตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อานนฺโท สุญฺญตากถํ โสตุกาโม, เอโก ปน โสตุํ สกฺโกติ, น อุคฺคเหตุํ, เอโก โสตุมฺปิ อุคฺคเหตุมฺปิ สกฺโกติ, น กเถตุํ, อานนฺโท ปน โสตุมฺปิ สกฺโกติ อุคฺคเหตุมฺปิ กเถตุมฺปิ, (กเถมิสฺส) สุญฺญตากถ’’นฺติ. อิติ ตํ กเถนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ สุญฺโญ หตฺถิควาสฺสวฬเวนาติ ตตฺถ กฏฺฐรูปโปตฺถกรูปจิตฺตรูปวเสน กตา หตฺถิอาทโย อตฺถิ, เวสฺสวณมนฺธาตาทีนํ ฐิตฏฺฐาเน จิตฺตกมฺมวเสน กตมฺปิ, รตนปริกฺขตานํ วาตปานทฺวารพนฺธมญฺจปีฐาทีนํ วเสน สณฺฐิตมฺปิ, ชิณฺณปฏิสงฺขรณตฺถํ ฐปิตมฺปิ ชาตรูปรชตํ อตฺถิ, กฏฺฐรูปาทิวเสน กตา ธมฺมสวนปญฺหปุจฺฉนาทิวเสน อาคจฺฉนฺตา จ อิตฺถิปุริสาปิ อตฺถิ, ตสฺมา น โส เตหิ สุญฺโญ. อินฺทฺริยพทฺธานํ สวิญฺญาณกานํ หตฺถิอาทีนํ, อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ปริภุญฺชิตพฺพสฺส ชาตรูปรชตสฺส, นิพทฺธวาสํ วสนฺตานํ อิตฺถิปุริสานญฺจ อภาวํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ภิกฺขุสงฺฆํ ปฏิจฺจาติ ภิกฺขูสุ หิ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐสุปิ วิหารภตฺตํ สาทิยนฺเตหิ ภิกฺขูหิ เจว คิลานคิลานุปฏฺฐากอุทฺเทสจีวรกมฺมปสุตาทีหิ จ ภิกฺขูหิ โส อสุญฺโญว โหติ, อิติ นิจฺจมฺปิ ภิกฺขูนํ อตฺถิตาย เอวมาห. เอกตฺตนฺติ เอกภาวํ, เอกํ อสุญฺญตํ อตฺถีติ อตฺโถ. เอโก อสุญฺญภาโว อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อมนสิกริตฺวาติ จิตฺเต อกตฺวา อนาวชฺชิตฺวา อปจฺจเวกฺขิตฺวา. คามสญฺญนฺติ คาโมติ ปวตฺตวเสน วา กิเลสวเสน วา อุปฺปนฺนํ คามสญฺญํ. มนุสฺสสญฺญายปิ เอเสว นโย. อรญฺญสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตนฺติ อิทํ อรญฺญํ, อยํ รุกฺโข, อยํ ปพฺพโต, อยํ นีโลภาโส วนสณฺโฑติ เอวํ เอกํ อรญฺญํเยว ปฏิจฺจ อรญฺญสญฺญํ มนสิ กโรติ. ปกฺขนฺทตีติ โอตรติ. อธิมุจฺจตีติ เอวนฺติ อธิมุจฺจติ. เย อสฺสุ ทรถาติ เย จ ปวตฺตทรถา วา กิเลสทรถา วา คามสญฺญํ ปฏิจฺจ ภเวยฺยุํ, เต อิธ อรญฺญสญฺญาย น สนฺติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อตฺถิ เจวายนฺติ อยํ ปน เอกํ อรญฺญสญฺญํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานา ปวตฺตทรถมตฺตา อตฺถิ.

ยญฺหิ โข ตตฺถ น โหตีติ ยํ มิคารมาตุปาสาเท หตฺถิอาทโย วิย อิมิสฺสา อรญฺญสญฺญาย คามสญฺญามนุสฺสสญฺญาวเสน อุปฺปชฺชมานํ ปวตฺตทรถกิเลสทรถชาตํ, ตํ น โหติ. ยํ ปน ตตฺถ อวสิฏฺฐนฺติ ยํ มิคารมาตุปาสาเท ภิกฺขุสงฺโฆ วิย ตตฺถ อรญฺญสญฺญาย ปวตฺตทรถมตฺตํ อวสิฏฺฐํ โหติ. ตํ สนฺตมิทํ อตฺถีติ ปชานาตีติ ตํ วิชฺชมานเมว ‘‘อตฺถิ อิท’’นฺติ ปชานาติ, สุญฺญตาวกฺกนฺตีติ สุญฺญตานิพฺพตฺติ.

๑๗๗. อมนสิกริตฺวา มนุสฺสสญฺญนฺติ อิธ คามสญฺญํ น คณฺหาติ. กสฺมา? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มนุสฺสสญฺญาย คามสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา, อรญฺญสญฺญาย มนุสฺสสญฺญํ, ปถวีสญฺญาย อรญฺญสญฺญํ, อากาสานญฺจายตนสญฺญาย ปถวีสญฺญํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาย อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ, วิปสฺสนาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญํ, มคฺเคน วิปสฺสนํ นิวตฺเตตฺวา อนุปุพฺเพน อจฺจนฺตสุญฺญตํ นาม ทสฺเสสฺสามี’’ติ. ตสฺมา เอวํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ ปถวีสญฺญนฺติ กสฺมา อรญฺญสญฺญํ ปหาย ปถวีสญฺญํ มนสิ กโรติ? อรญฺญสญฺญาย วิเสสานธิคมนโต. ยถา หิ ปุริสสฺส รมณียํ เขตฺตฏฺฐานํ ทิสฺวา – ‘‘อิธ วุตฺตา สาลิอาทโย สุฏฺฐุ สมฺปชฺชิสฺสนฺติ, มหาลาภํ ลภิสฺสามี’’ติ สตฺตกฺขตฺตุมฺปิ เขตฺตฏฺฐานํ โอโลเกนฺตสฺส สาลิอาทโย น สมฺปชฺชนฺเตว, สเจ ปน ตํ ฐานํ วิหตขาณุกกณฺฏกํ กตฺวา กสิตฺวา วปติ, เอวํ สนฺเต สมฺปชฺชนฺติ, เอวเมว – ‘‘อิทํ อรญฺญํ, อยํ รุกฺโข, อยํ ปพฺพโต, อยํ นีโลภาโส วนสณฺโฑ’’ติ สเจปิ สตฺตกฺขตฺตุํ อรญฺญสญฺญํ มนสิ กโรติ, เนวูปจารํ น สมาธึ ปาปุณาติ, ปถวีสญฺญาย ปนสฺส ธุวเสวนํ กมฺมฏฺฐานํ ปถวีกสิณํ ปริกมฺมํ กตฺวา ฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานมฺปิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สกฺกา อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ. ตสฺมา อรญฺญสญฺญํ ปหาย ปถวีสญฺญํ มนสิ กโรติ. ปฏิจฺจาติ ปฏิจฺจ สมฺภูตํ.

อิทานิ ยสฺมึ ปถวีกสิเณ โส ปถวีสญฺญี โหติ, ตสฺส โอปมฺมทสฺสนตฺถํ เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ อุสภสฺส เอตนฺติ อาสภํ. อญฺเญสํ ปน คุนฺนํ คณฺฑาปิ โหนฺติ ปหาราปิ. เตสญฺหิ จมฺมํ ปสาริยมานํ นิพฺพลิกํ น โหติ, อุสภสฺส ลกฺขณสมฺปนฺนตาย เต โทสา นตฺถิ. ตสฺมา ตสฺส จมฺมํ คหิตํ. สงฺกุสเตนาติ ขิลสเตน. สุวิหตนฺติ ปสาเรตฺวา สุฏฺฐุ วิหตํ. อูนกสตสงฺกุวิหตญฺหิ นิพฺพลิกํ น โหติ, สงฺกุสเตน วิหตํ เภริตลํ วิย นิพฺพลิกํ โหติ. ตสฺมา เอวมาห. อุกฺกูลวิกฺกูลนฺติ อุจฺจนีจํ ถลฏฺฐานํ นินฺนฏฺฐานํ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทิโย เจว ทุคฺคมฏฺฐานญฺจ. ปถวีสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิ กโรติ เอกตฺตนฺติ กสิณปถวิยํเยว ปฏิจฺจ สมฺภูตํ เอกํ สญฺญํ มนสิ กโรติ. ทรถมตฺตาติ อิโต ปฏฺฐาย สพฺพวาเรสุ ปวตฺตทรถวเสน ทรถมตฺตา เวทิตพฺพา.

๑๘๒. อนิมิตฺตํ เจโตสมาธินฺติ วิปสฺสนาจิตฺตสมาธึ. โส หิ นิจฺจนิมิตฺตาทิวิรหิโต อนิมิตฺโตติ วุจฺจติ. อิมเมว กายนฺติ วิปสฺสนาย วตฺถุํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อิมเมวาติ อิมํ เอว จตุมหาภูติกํ. สฬายตนิกนฺติ สฬายตนปฏิสํยุตฺตํ. ชีวิตปจฺจยาติ ยาว ชีวิตินฺทฺริยานํ ปวตฺติ, ตาว ชีวิตปจฺจยา ปวตฺตทรถมตฺตา อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ.

๑๘๓. ปุน อนิมิตฺตนฺติ วิปสฺสนาย ปฏิวิปสฺสนํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. กามาสวํ ปฏิจฺจาติ กามาสวํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนปวตฺตทรถา อิธ น สนฺติ, อริยมคฺเค เจว อริยผเล จ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อิมเมว กายนฺติ อิมํ อุปาทิเสสทรถทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อิติ มนุสฺสสญฺญาย คามสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา…เป… มคฺเคน วิปสฺสนํ นิวตฺเตตฺวา อนุปุพฺเพน อจฺจนฺตสุญฺญตา นาม ทสฺสิตา โหติ.

๑๘๔. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตรวิรหิตํ สพฺพเสฏฺฐํ. สุญฺญตนฺติ สุญฺญตผลสมาปตฺตึ. ตสฺมาติ ยสฺมา อตีเตปิ, พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกสงฺขาตา สมณพฺราหฺมณา. อนาคเตปิ, เอตรหิปิ พุทฺธพุทฺธสาวกสงฺขาตา สมณพฺราหฺมณา อิมํเยว ปริสุทฺธํ ปรมํ อนุตฺตรํ สุญฺญตํ อุปสมฺปชฺช วิหรึสุ วิหริสฺสนฺติ วิหรนฺติ จ, ตสฺมา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.