๑๖. มหานิปาโต

๑. สุเมธาเถรีคาถาวณฺณนา

มหานิปาเต มนฺตาวติยา นคเรติอาทิกา สุเมธาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี, สกฺกจฺจํ วิโมกฺขสมฺภาเร สมฺภาเรนฺตี โกณาคมนสฺส ภควโต กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา, อตฺตโน สขีหิ กุลธีตาหิ สทฺธึ เอกชฺฌาสยา หุตฺวา มหนฺตํ อารามํ กาเรตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทสิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน กายสฺส เภทา ตาวตึสํ อุปคจฺฉิ. ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จุตา ยาเมสุ อุปปชฺชิ. ตโต จุตา ตุสิเตสุ, ตโต จุตา นิมฺมานรตีสุ, ตโต จุตา ปรนิมฺมิตวสวตฺตีสูติ อนุกฺกเมน ปญฺจสุ กามสคฺเคสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ เทวราชูนํ มเหสี หุตฺวา ตโต จุตา กสฺสปสฺส ภควโต กาเล มหาวิภวสฺส เสฏฺฐิโน ธีตา หุตฺวา อนุกฺกเมน วิญฺญุตํ ปตฺวา สาสเน อภิปฺปสนฺนา หุตฺวา รตนตฺตยํ อุทฺทิสฺส อุฬารปุญฺญกมฺมํ อกาสิ.

ตตฺถ ยาวชีวํ ธมฺมูปชีวินี กุสลธมฺมนิรตา หุตฺวา ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา อปราปรํ สุคตีสุเยว สํสรนฺตี, อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท มนฺตาวตีนคเร โกญฺจสฺส นาม รญฺโญ ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺสา มาตาปิตโร สุเมธาติ นามํ อกํสุ. ตํ อนุกฺกเมน วุทฺธิปฺปตฺตวยปฺปตฺตกาเล มาตาปิตโร ‘‘วารณวตีนคเร อนิกรตฺตสฺส นาม รญฺโญ ทสฺสามา’’ติ สมฺมนฺเตสุํ. สา ปน ทหรกาลโต ปฏฺฐาย อตฺตโน สมานวยาหิ ราชกญฺญาหิ ทาสิชเนหิ จ สทฺธึ ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา จิรกาลโต ปฏฺฐาย กตาธิการตาย สํสาเร ชาตสํเวคา สาสเน อภิปฺปสนฺนา หุตฺวา วยปฺปตฺตกาเล กาเมหิ วินิวตฺติตมานสา อโหสิ. เตน สา มาตาปิตูนํ ญาตีนํ สมฺมนฺตนํ สุตฺวา ‘‘น มยฺหํ ฆราวาเสน กิจฺจํ, ปพฺพชิสฺสามห’’นฺติ อาห. ตํ มาตาปิตโร ฆราวาเส นิโยเชนฺตา นานปฺปกาเรน ยาจนฺตาปิ สญฺญาเปตุํ นาสกฺขึสุ. สา ‘‘เอวํ เม ปพฺพชิตุํ ลพฺภตี’’ติ ขคฺคํ คเหตฺวา สยเมว อตฺตโน เกเส ฉินฺทิตฺวา เต เอว เกเส อารพฺภ ปฏิกฺกูลมนสิการํ ปวตฺเตนฺตี ตตฺถ กตาธิการตาย ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก มนสิการวิธานสฺส สุตปุพฺพตฺตา จ อสุภนิมิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ตตฺถ ปฐมชฺฌานํ อธิคจฺฉิ. อธิคตปฐมชฺฌานา จ อตฺตนา ฆราวาเส อุยฺโยเชตุํ อุปคเต มาตาปิตโร อาทึ กตฺวา อนฺโตชนปริชนํ สพฺพํ ราชกุลํ สาสเน อภิปฺปสนฺนํ กาเรตฺวา ฆรโต นิกฺขมิตฺวา ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชิ. ปพฺพชิตฺวา จ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา สมฺมเทว ปริปกฺกญาณา วิมุตฺติปริปาจนียานํ ธมฺมานํ วิเสสิตาย น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๑.๑-๑๙) –

‘‘ภควติ โกณาคมเน, สงฺฆารามมฺหิ นวนิเวสมฺหิ;

สขิโย ติสฺโส ชนิโย, วิหารทานํ อทาสิมฺห.

‘‘ทสกฺขตฺตุํ สตกฺขตฺตุํ, ทสสตกฺขตฺตุํ สตานิ จ สตกฺขตฺตุํ;

เทเวสุ อุปปชฺชิมฺห, โก ปน วาโท มนุสฺเสสุ.

‘‘เทเวสุ มหิทฺธิกา อหุมฺห, มานุสกมฺหิ โก ปน วาโท;

สตฺตรตนสฺส มเหสี, อิตฺถิรตนํ อหํ อาสึ.

‘‘อิธ สญฺจิตกุสลา, สุสมิทฺธกุลปฺปชา;

ธนญฺชานี จ เขมา จ, อหมฺปิ จ ตโย ชนา.

‘‘อารามํ สุกตํ กตฺวา, สพฺพาวยวมณฺฑิตํ;

พุทฺธปฺปมุขสงฺฆสฺส, นิยฺยาเทตฺวา ปโมทิตา.

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชามิ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;

เทเวสุ อคฺคตํ ปตฺตา, มนุสฺเสสุ ตเถว จ.

‘‘อิมสฺมึเยว กปฺปมฺหิ, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

‘‘อุปฏฺฐาโก มเหสิสฺส, ตทา อาสิ นริสฺสโร;

กาสิราชา กิกี นาม, พาราณสิปุรุตฺตเม.

‘‘ตสฺสาสุํ สตฺต ธีตโร, ราชกญฺญา สุเขธิตา;

พุทฺโธปฏฺฐานนิรตา, พฺรหฺมจริยํ จรึสุ ตา.

‘‘ตาสํ สหายิกา หุตฺวา, สีเลสุ สุสมาหิตา;

ทตฺวา ทานานิ สกฺกจฺจํ, อคาเรว วตํ จรึ.

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสูปคา อหํ.

‘‘ตโต จุตา ยามมคํ, ตโตหํ ตุสิตํ คตา;

ตโต จ นิมฺมานรตึ, วสวตฺติปุรํ คตา.

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชามิ, ปุญฺญกมฺมสโมหิตา;

ตตฺถ ตตฺเถว ราชูนํ, มเหสิตฺตมหารยึ.

‘‘ตโต จุตา มนุสฺสตฺเต, ราชูนํ จกฺกวตฺตินํ;

มณฺฑลีนญฺจ ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

‘‘สมฺปตฺติมนุโภตฺวาน, เทเวสุ มานุเสสุ จ;

สพฺพตฺถ สุขิตา หุตฺวา, เนกชาตีสุ สํสรึ.

‘‘โส เหตุ โส ปภโว, ตมฺมูลํ สาว สาสเน ขนฺตี;

ตํ ปฐมสโมธานํ, ตํ ธมฺมรตาย นิพฺพานํ.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาคีว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสวา.

‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

๔๕๐. ‘‘มนฺตาวติยา นคเร, รญฺโญ โกญฺจสฺส อคฺคมเหสิยา;

ธีตา อาสึ สุเมธา, ปสาทิตา สาสนกเรหิ.

๔๕๑. ‘‘สีลวตี จิตฺตกถา, พหุสฺสุตา พุทฺธสาสเน วินิตา;

มาตาปิตโร อุปคมฺม, ภณติ อุภโย นิสาเมถ.

๔๕๒. ‘‘นิพฺพานาภิรตาหํ, อสสฺสตํ ภวคตํ ยทิปิ ทิพฺพํ;

กิมงฺคํ ปน ตุจฺฉา กามา, อปฺปสฺสาทา พหุวิฆาตา.

๔๕๓. ‘‘กามา กฏุกา อาสี, วิสูปมา เยสุ มุจฺฉิตา พาลา;

เต ทีฆรตฺตํ นิรเย, สมปฺปิตา หญฺญนฺเต ทุกฺขิตา.

๔๕๔. ‘‘โสจนฺติ ปาปกมฺมา, วินิปาเต ปาปวทฺธิโน สทา;

กาเยน จ วาจาย จ, มนสา จ อสํวุตา พาลา.

๔๕๕. ‘‘พาลา เต ทุปฺปญฺญา, อเจตนา ทุกฺขสมุทโยรุทฺธา;

เทเสนฺเต อชานนฺตา, น พุชฺฌเร อริยสจฺจานิ.

๔๕๖. ‘‘สจฺจานิ ‘อมฺม’พุทฺธวรเทสิ, ตานิ เต พหุตรา อชานนฺตา เย;

อภินนฺทนฺติ ภวคตํ, ปิเหนฺติ เทเวสุ อุปปตฺตึ.

๔๕๗. ‘‘เทเวสุปิ อุปปตฺติ, อสสฺสตา ภวคเต อนิจฺจมฺหิ;

น จ สนฺตสนฺติ พาลา, ปุนปฺปุนํ ชายิตพฺพสฺส.

๔๕๘. ‘‘จตฺตาโร วินิปาตา, ทุเว จ คติโย กถญฺจิ ลพฺภนฺติ;

น จ วินิปาตคตานํ, ปพฺพชฺชา อตฺถิ นิรเยสุ.

๔๕๙. ‘‘อนุชานาถ มํ อุภโย, ปพฺพชิตุํ ทสพลสฺส ปาวจเน;

อปฺโปสฺสุกฺกา ฆฏิสฺสํ, ชาติมรณปฺปหานาย.

๔๖๐. ‘‘กึ ภวคเต อภินนฺทิ, เตน กายกลินา อสาเรน;

ภวตณฺหาย นิโรธา, อนุชานาถ ปพฺพชิสฺสามิ.

๔๖๑. ‘‘พุทฺธานํ อุปฺปาโท, วิวชฺชิโต อกฺขโณ ขโณ ลทฺโธ;

สีลานิ พฺรหฺมจริยํ, ยาวชีวํ น ทูเสยฺยํ.

๔๖๒. ‘‘เอวํ ภณติ สุเมธา, มาตาปิตโร ‘น ตาว อาหารํ;

อาหริสฺสํ คหฏฺฐา, มรณวสํ คตาว เหสฺสามิ’.

๔๖๓. ‘‘มาตา ทุกฺขิตา โรทติ ปิตา จ;

อสฺสา สพฺพโส สมภิหโต;

ฆเฏนฺติ สญฺญาเปตุํ, ปาสาทตเล ฉมาปติตํ.

๔๖๔. ‘‘อุฏฺเฐหิ ปุตฺตก กึ โสจิ, เตน ทินฺนาสิ วารณวติมฺหิ;

ราชา อนีกรตฺโต, อภิรูโป ตสฺส ตฺวํ ทินฺนา.

๔๖๕. ‘‘อคฺคมเหสี ภวิสฺสสิ, อนิกรตฺตสฺส ราชิโน ภริยา;

สีลานิ พฺรหฺมจริยํ, ปพฺพชฺชา ทุกฺกรา ปุตฺตก.

๔๖๖. ‘‘รชฺเช อาณา ธนมิสฺสริยํ, โภคา สุขา ทหริกาสิ;

ภุญฺชาหิ กามโภเค, วาเรยฺยํ โหตุ เต ปุตฺต.

๔๖๗. ‘‘อถ เน ภณติ สุเมธา, มา เอทิสิกานิ ภวคตมสารํ;

ปพฺพชฺชา วา โหหิติ, มรณํ วา เม น เจว วาเรยฺยํ.

๔๖๘. ‘‘กิมิว ปูติกายมสุจึ, สวนคนฺธํ ภยานกํ กุณปํ;

อภิสํวิเสยฺยํ ภสฺตํ, อสกึ ปคฺฆริตํ อสุจิปุณฺณํ.

๔๖๙. ‘‘กิมิว ตหํ ชานนฺตี, วิกูลกํ มํสโสณิตุปลิตฺตํ;

กิมิกุลลยํ สกุณภตฺตํ, กเฬวรํ กิสฺส ทิยตีติ.

๔๗๐. ‘‘นิพฺพุยฺหติ สุสานํ, อจิรํ กาโย อเปตวิญฺญาโณ;

ฉุทฺโธ กฬิงฺครํ วิย, ชิคุจฺฉมาเนหิ ญาตีหิ.

๔๗๑. ‘‘ฉุทฺธูน นํ สุสาเน, ปรภตฺตํ นฺหายนฺติ ชิคุจฺฉนฺตา;

นิยกา มาตาปิตโร, กึ ปน สาธารณา ชนตา.

๔๗๒. ‘‘อชฺโฌสิตา อสาเร, กเฬวเร อฏฺฐินฺหารุสงฺฆาเต;

เขฬสฺสุจฺจารสฺสวปริปุณฺเณ ปูติกายมฺหิ.

๔๗๓. ‘‘โย นํ วินิพฺภุชิตฺวา, อพฺภนฺตรมสฺส พาหิรํ กยิรา;

คนฺธสฺส อสหมานา, สกาปิ มาตา ชิคุจฺเฉยฺย.

๔๗๔. ‘‘ขนฺธธาตุอายตนํ, สงฺขตํ ชาติมูลกํ ทุกฺขํ;

โยนิโส อนุวิจินนฺตี, วาเรยฺยํ กิสฺส อิจฺเฉยฺยํ.

๔๗๕. ‘‘ทิวเส ทิวเส ติสตฺติ, สตานิ นวนวา ปเตยฺยุํ กายมฺหิ;

วสฺสสตมฺปิ จ ฆาโต, เสยฺโย ทุกฺขสฺส เจวํ ขโย.

๔๗๖. ‘‘อชฺฌุปคจฺเฉ ฆาตํ, โย วิญฺญาเยวํ สตฺถุโน วจนํ;

ทีโฆ เตสํ สํสาโร, ปุนปฺปุนํ หญฺญมานานํ.

๔๗๗. ‘‘เทเวสุ มนุสฺเสสุ จ, ติรจฺฉานโยนิยา อสุรกาเย;

เปเตสุ จ นิรเยสุ จ, อปริมิตา ทิสฺสนฺเต ฆาตา.

๔๗๘. ‘‘ฆาตา นิรเยสุ พหู, วินิปาตคตสฺส ปีฬิยมานสฺส;

เทเวสุปิ อตฺตาณํ, นิพฺพานสุขา ปรํ นตฺถิ.

๔๗๙. ‘‘ปตฺตา เต นิพฺพานํ, เย ยุตฺตา ทสพลสฺส ปาวจเน;

อปฺโปสฺสุกฺกา ฆเฏนฺติ, ชาติมรณปฺปหานาย.

๔๘๐. ‘‘อชฺเชว ตาตภินิกฺขมิสฺสํ, โภเคหิ กึ อสาเรหิ;

นิพฺพินฺนา เม กามา, วนฺตสมา ตาลวตฺถุกตา.

๔๘๑. ‘‘สา เจวํ ภณติ ปิตรมนีกรตฺโต, จ ยสฺส สา ทินฺนา;

อุปยาสิ วารณวเต, วาเรยฺยมุปฏฺฐิเต กาเล.

๔๘๒. ‘‘อถ อสิตนิจิตมุทุเก, เกเส ขคฺเคน ฉินฺทิย สุเมธา;

ปาสาทํ ปิทหิตฺวา, ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิ.

๔๘๓. ‘‘สา จ ตหึ สมาปนฺนา, อนีกรตฺโต จ อาคโต นครํ;

ปาสาเท จ สุเมธา, อนิจฺจสญฺญํ สุภาเวติ.

๔๘๔. ‘‘สา จ มนสิ กโรติ, อนีกรตฺโต จ อารุหี ตุริตํ;

มณิกนกภูสิตงฺโค, กตญฺชลี ยาจติ สุเมธํ.

๔๘๕. ‘‘รชฺเช อาณา ธนมิสฺสริยํ, โภคา สุขา ทหริกาสิ;

ภุญฺชาหิ กามโภเค, กามสุขา ทุลฺลภา โลเก.

๔๘๖. ‘‘นิสฺสฏฺฐํ เต รชฺชํ, โภเค ภุญฺชสฺสุ เทหิ ทานานิ;

มา ทุมฺมนา อโหสิ, มาตาปิตโร เต ทุกฺขิตา.

๔๘๗. ‘‘ตํ ตํ ภณติ สุเมธา, กาเมหิ อนตฺถิกา วิคตโมหา;

มา กาเม อภินนฺทิ, กาเมสฺวาทีนวํ ปสฺส.

๔๘๘. ‘‘จาตุทฺทีโป ราชา, มนฺธาตา อาสิ กามโภคินมคฺโค;

อติตฺโต กาลงฺกโต, น จสฺส ปริปูริตา อิจฺฉา.

๔๘๙. ‘‘สตฺต รตนานิ วสฺเสยฺย, วุฏฺฐิมา ทสทิสา สมนฺเตน;

น จตฺถิ ติตฺติ กามานํ, อติตฺตาว มรนฺติ นรา.

๔๙๐. ‘‘อสิสูนูปมา กามา, กามา สปฺปสิโรปมา;

อุกฺโกปมา อนุทหนฺติ, อฏฺฐิกงฺกลสนฺนิภา.

๔๙๑. ‘‘อนิจฺจา อธุวา กามา, พหุทุกฺขา มหาวิสา;

อโยคุโฬว สนฺตตฺโต, อฆมูลา ทุขปฺผลา.

๔๙๒. ‘‘รุกฺขผลูปมา กามา, มํสเปสูปมา ทุขา;

สุปิโนปมา วญฺจนิยา, กามา ยาจิตกูปมา.

๔๙๓. ‘‘สตฺติสูลูปมา กามา, โรโค คณฺโฑ อฆํ นิฆํ;

องฺคารกาสุสทิสา, อฆมูลํ ภยํ วโธ.

๔๙๔. ‘‘เอวํ พหุทุกฺขา กามา, อกฺขาตา อนฺตรายิกา;

คจฺฉถ น เม ภวคเต, วิสฺสาโส อตฺถิ อตฺตโน.

๔๙๕. ‘‘กึ มม ปโร กริสฺสติ, อตฺตโน สีสมฺหิ ฑยฺหมานมฺหิ;

อนุพนฺเธ ชรามรเณ, ตสฺส ฆาตาย ฆฏิตพฺพํ.

๔๙๖. ‘‘ทฺวารํ อปาปุริตฺวานหํ, มาตาปิตโร อนีกรตฺตญฺจ;

ทิสฺวาน ฉมํ นิสินฺเน, โรทนฺเต อิทมโวจํ.

๔๙๗. ‘‘ทีโฆ พาลานํ สํสาโร, ปุนปฺปุนญฺจ โรทตํ;

อนมตคฺเค ปิตุ มรเณ, ภาตุ วเธ อตฺตโน จ วเธ.

๔๙๘. ‘‘อสฺสุ ถญฺญํ รุธิรํ, สํสารํ อนมตคฺคโต สรถ;

สตฺตานํ สํสรตํ, สราหิ อฏฺฐีนญฺจ สนฺนิจยํ.

๔๙๙. ‘‘สร จตุโรทธี, อุปนีเต อสฺสุถญฺญรุธิรมฺหิ;

สร เอกกปฺปมฏฺฐีนํ, สญฺจยํ วิปุเลน สมํ.

๕๐๐. ‘‘อนมตคฺเค สํสรโต, มหึ ชมฺพุทีปมุปนีตํ;

โกลฏฺฐิมตฺตคุฬิกา, มาตา มาตุเสฺวว นปฺปโหนฺติ.

๕๐๑. ‘‘ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ, อุปนีตํ อนมตคฺคโต สร;

จตุรงฺคุลิกา ฆฏิกา, ปิตุปิตุเสฺวว นปฺปโหนฺติ.

๕๐๒. ‘‘สร กาณกจฺฉปํ ปุพฺพสมุทฺเท, อปรโต จ ยุคฉิทฺทํ;

สิรํ ตสฺส จ ปฏิมุกฺกํ, มนุสฺสลาภมฺหิ โอปมฺมํ.