ปารายนวคฺคนิทฺเทโส

๑. อชิตมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

ปารายนวคฺคสฺส ปฐเม อชิตสุตฺตนิทฺเทเส –

๑. ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, (อิจฺจายสฺมา อชิโต,)

เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ. –

อชิตมาณวสฺส ปุจฺฉิเต ปฐมปเญฺห จ อุปรูปริปเญฺห จ นิทฺเทเสสุ จ วุตฺตญฺจ อุตฺตานญฺจ วชฺเชตฺวา วิเสสเมว วกฺขาม. ตตฺถ นิวุโตติ ปฏิจฺฉาทิโต. กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสีติ กึ อสฺส โลกสฺส อภิเลปนํ วเทสิ?

อาวุโตติ อาวริโต. นิวุโตติ ปฏิจฺฉาทิโต. โอวุโตติ เหฏฺฐา ปฏิจฺฉาทิโต. ปิหิโตติ อุปริภาเคน ฉาทิโต. ปฏิจฺฉนฺโนติ อวิวโฏ. ปฏิกุชฺชิโตติ อโธมุขํ ฉาทิโต.

นปฺปกาสตีติ นปฺปกาโส โหติ. นปฺปภาสตีติ ญาณปฺปภาสํ น กโรติ. น ตปตีติ ญาณตปํ น กโรติ. น วิโรจตีติ ญาณวิโรจนํ น กโรติ. น ญายตีติ น ชานียติ. น ปญฺญายตีติ นปฺปญฺญายเต.

เกน ลิตฺโตติ เกน ลิมฺปิโต. สํลิตฺโต อุปลิตฺโตติ อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺฒิตํ. อาจิกฺขสิ นิทฺเทสวเสน. เทเสสิ ปฏินิทฺเทสวเสน. ปญฺญเปสิ เตน เตน ปกาเรน. อตฺถํ โพเธนฺโต ปฏฺฐเปสิ. ตสฺสตฺถสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต วิวรสิ. พฺยญฺชนภาวํ ทสฺเสนฺโต วิภชสิ. นิกุชฺชิตภาวํ คมฺภีรภาวญฺจ หริตฺวา โสตูนํ ญาณสฺส ปติฏฺฐํ ชนยนฺโต อุตฺตานีกโรสิ. สพฺเพหิปิ อิเมหิ อากาเรหิ โสตูนํ อญฺญาณนฺธการํ วิธเมนฺโต ปกาเสสีติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

๒. เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตีติ มจฺฉริยเหตุ จ ปมาทเหตุ จ นปฺปกาสติ. มจฺฉริยํ หิสฺส ทานาทีหิ คุเณหิ ปกาสิตุํ น เทติ, ปมาโท สีลาทีหิ. ชปฺปาภิเลปนนฺติ ตณฺหา อสฺส โลกสฺส มกฺกฏเลโป วิย มกฺกฏสฺส อภิเลปนํ. ทุกฺขนฺติ ชาติอาทิกํ ทุกฺขํ.

เยสํ ธมฺมานนฺติ เยสํ รูปาทิธมฺมานํ. อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายตีติ ปฐมโต อุปฺปาโท ปญฺญายติ. อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายตีติ ภงฺคโต นิรุชฺฌนํ ปญฺญายติ. กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ กุสลากุสลวิปาโก กมฺมํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ วุจฺจติ. วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมนฺติ กุสลากุสลํ กมฺมํ วิปากสฺส โอกาสํ กตฺวา ฐิตตฺตา วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมนฺติ วุจฺจติ. นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ ปญฺจโวกาเร รูปํ นามํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ วุจฺจติ. รูปสนฺนิสฺสิตํ นามนฺติ ปญฺจโวกาเร นามํ รูปํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต รูปสนฺนิสฺสิตํ นามนฺติ วุจฺจติ.

๓. สวนฺติ สพฺพธิ โสตาติ สพฺเพสุ รูปาทิอายตเนสุ ตณฺหาทิกา โสตา สนฺทนฺติ. กึ นิวารณนฺติ เตสํ กึ อาวรณํ กา รกฺขา. สํวรํ พฺรูหีติ ตํ เตสํ นิวารณสงฺขาตํ สํวรํ พฺรูหิ. เอเตน สาวเสสปฺปหานํ ปุจฺฉติ. เกน โสตา ปิธียเรติ เกน ธมฺเมน เอเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ. เอเตน อนวเสสปฺปหานํ ปุจฺฉติ.

สวนฺตีติ อุปฺปชฺชนฺติ. อาสวนฺตีติ อโธคามิโน หุตฺวา สวนฺติ. สนฺทนฺตีติ นิรนฺตรคามิโน หุตฺวา สนฺทมานา ปวตฺตนฺติ. ปวตฺตนฺตีติ ปุนปฺปุนํ วตฺตนฺติ.

๔. สติ เตสํ นิวารณนฺติ วิปสฺสนายุตฺตา กุสลากุสลธมฺมานํ คติโย สมเนฺวสมานา สติ เตสํ โสตานํ นิวารณํ. โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ ตเมวาหํ สตึ โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ อธิปฺปาโย. ปญฺญาเยเต ปิธียเรติ รูปาทีสุ ปน อนิจฺจตาทิปฏิเวธสาธิกาย มคฺคปญฺญาย เอเต โสตา สพฺพโส ปิธียนฺติ.

ปจฺฉิชฺชนฺตีติ อุจฺฉิชฺชนฺติ. สมุทยญฺจาติ ปจฺจยญฺจ. อตฺถงฺคมญฺจาติ อุปฺปนฺนานํ อภาวคมนญฺจ, อนุปฺปนฺนานํ อนุปฺปาทํ วา. อสฺสาทญฺจาติ อานิสํสญฺจ. อาทีนวญฺจาติ โทสญฺจ. นิสฺสรณญฺจาติ นิกฺขมนญฺจ.

๕. ปญฺญา เจวาติ ปญฺหาคาถาย ยา จายํ ตยา วุตฺตา ปญฺญา, ยา จ สติ, ยญฺจ ตทวเสสํ นามรูปํ, เอตํ สพฺพมฺปิ กตฺถ นิรุชฺฌติ. เอตํ เม ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหีติ เอวํ สงฺเขปตฺโถ เวทิตพฺโพ.

กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตีติ เอตํ นามรูปํ กตฺถ น ภวติ. วูปสมฺมตีติ นิพฺพาติ. อตฺถํ คจฺฉตีติ อภาวํ คจฺฉติ. ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ สนฺนิสีทติ.

๖. วิสฺสชฺชนคาถาย ปนสฺส ยสฺมา ปญฺญาสติโย นาเมเนว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ตา วิสุํ น วุตฺตา. อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยํ มํ ตฺวํ, อชิต, เอตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ, ตเทตํ ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ อเสสํ อุปรุชฺฌติ, ตํ เต วทามิ. ตสฺส ตสฺส หิ วิญฺญาณสฺส นิโรเธน สเหว อปุพฺพํ อจริมํ เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ, เอตฺเถว วิญฺญาณนิโรเธน นิรุชฺฌติ เอตํ, วิญฺญาณนิโรธา ตสฺส ตสฺส นิโรโธ โหติ, ตํ นาติวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ.

โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปยุตฺตปญฺญาย กุสลากุสลเจตนาสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อภพฺพุปฺปตฺติกวเสน นิรุชฺฌเนน. ตตฺถ ทุวิโธ นิโรโธ อนุปาทินฺนกนิโรโธ อุปาทินฺนกนิโรโธติ. โสตาปตฺติมคฺเคน หิ จตฺตาริ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ วิจิกิจฺฉาสหคตนฺติ ปญฺจ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ, ตานิ รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺติ. ตํ อนุปาทินฺนกรูปกฺขนฺโธ, ตานิ จิตฺตานิ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา สญฺญา สงฺขารา ตโย อรูปกฺขนฺธา. ตตฺถ สเจ โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ตานิ ปญฺจ จิตฺตานิ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปริยุฏฺฐานํ ปาปุเณยฺยุํ. โสตาปตฺติมคฺโค ปน เนสํ ปริยุฏฺฐานุปฺปตฺตึ วารยมาโน เสตุสมุคฺฆาตํ อภพฺพุปฺปตฺติกภาวํ กุรุมาโน อนุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม. สกทาคามิมคฺเคน จตฺตาริ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ เทฺว โทมนสฺสสหคตานีติ โอฬาริกกามราคพฺยาปาทวเสน ฉ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ. อนาคามิมคฺเคน อณุสหคตกามราคพฺยาปาทวเสน ตานิ เอว ฉ จิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ. อรหตฺตมคฺเคน จตฺตาริ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตานิ อุทฺธจฺจสหคตญฺจาติ ปญฺจ อกุสลจิตฺตานิ นิรุชฺฌนฺติ. ตตฺถ สเจ เตสํ อริยานํ เต มคฺคา อภาวิตา อสฺสุ, ตานิ จิตฺตานิ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปริยุฏฺฐานํ ปาปุเณยฺยุํ. เต ปน เตสํ มคฺคา ปริยุฏฺฐานุปฺปตฺตึ วารยมานา เสตุสมุคฺฆาตํ อภพฺพุปฺปตฺติกภาวํ กุรุมานา อนุปาทินฺนกํ นิโรเธนฺติ นาม. เอวํ อนุปาทินฺนกนิโรโธ เวทิตพฺโพ.

สเจ ปน โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา สตฺต ภเว อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ อุปาทินฺนกกฺขนฺธปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. ตีณิ สํโยชนานิ ทิฏฺฐานุสโย วิจิกิจฺฉานุสโยติ อิเม ปน ปญฺจ กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต โสตาปนฺนสฺส สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ. เอวํ โสตาปตฺติมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม.

สเจ สกทาคามิสฺส สกทาคามิมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา เทฺว ภเว ปญฺจสุ ภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. โอฬาริกานิ กามราคปฏิฆสํโยชนานิ โอฬาริโก กามราคานุสโย ปฏิฆานุสโยติ อิเม ปน จตฺตาโร กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต สกทาคามิสฺส เทฺว ภเว ฐเปตฺวา ปญฺจสุ ภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ. เอวํ สกทาคามิมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม.

สเจ อนาคามิสฺส อนาคามิมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, ฐเปตฺวา เอกํ ภวํ ทุติยภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. อณุสหคตานิ กามราคปฏิฆสญฺโญชนานิ อณุสหคโต กามราคานุสโย ปฏิฆานุสโยติ อิเม ปน จตฺตาโร กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต อนาคามิสฺส เอกํ ภวํ ฐเปตฺวา ทุติยภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ. เอวํ อนาคามิมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม.

สเจ อรหโต อรหตฺตมคฺโค อภาวิโต อภวิสฺสา, รูปารูปภเวสุ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺเตยฺย. กสฺมา? ตสฺส ปวตฺติยา เหตูนํ อตฺถิตาย. รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชา มานานุสโย ภวราคานุสโย อวิชฺชานุสโยติ อิเม ปน อฏฺฐ กิเลเส โส มคฺโค อุปฺปชฺชมาโนว สมุคฺฆาเตติ. อิทานิ กุโต ขีณาสวสฺส ปุนพฺภเว อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ ปวตฺติสฺสติ? เอวํ อรหตฺตมคฺโค อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ อปฺปวตฺตํ กุรุมาโน อุปาทินฺนกํ นิโรเธติ นาม.

โสตาปตฺติมคฺโค เจตฺถ อปายภวํ นิโรเธติ. สกทาคามิมคฺโค สุคติกามภเวกเทสํ. อนาคามิมคฺโค กามภวํ. อรหตฺตมคฺโค รูปารูปภวํ, สพฺพภเวปิ นิโรเธติ เอวาติ วทนฺติ. เอวํ อุปาทินฺนกนิโรโธ เวทิตพฺโพ.

ตตฺถ ‘‘อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธนา’’ติ เอเตน อนุปาทินฺนกนิโรธํ ทสฺเสติ. ‘‘เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตี’’ติ อิมินา ปน อุปาทินฺนกนิโรธํ ทสฺเสติ.

ตตฺถ สตฺต ภเว ฐเปตฺวาติ กามภวโต กามภวํ สํสรนฺตสฺส สตฺต ภเว วชฺเชตฺวา. อนมตคฺเค สํสาเรติ –

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, ‘สํสาโร’ติ ปวุจฺจตี’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๒.๖๑๙; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๑๙๙; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๑๗; อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๔, ๕๘; อุทา. อฏฺฐ. ๓๙) –

เอวํ วณฺณิเต สํสารวฏฺเฏ. เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจาติ นมนลกฺขณํ จตุกฺขนฺธสงฺขาตํ นามญฺจ รุปฺปนลกฺขณํ ภูโตปาทายสงฺขาตํ รูปญฺจ เอเต ธมฺมา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตสฺมึ โสตาปตฺติมคฺเค เอเต นามรูปธมฺมา อภพฺพุปฺปตฺติกวเสน นิโรธํ คจฺฉนฺติ. สกทาคามิมคฺคญาเณนาติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิวเสน สกึเยว อิมํ โลกํ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี, ตสฺส มคฺโค สกทาคามิมคฺโค. เตน มคฺเคน สมฺปยุตฺตญาเณน. เทฺว ภเว ฐเปตฺวาติ กามธาตุยาเยว ปฏิสนฺธิวเสน เทฺว ภเว วชฺเชตฺวา. ปญฺจสุ ภเวสูติ ตทวสิฏฺเฐสุ ปญฺจสุ ภเวสุ. เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺถ สกทาคามิมคฺเค เอเต ธมฺมา วุตฺตนเยน นิรุชฺฌนฺติ. เอกํ ภวํ ฐเปตฺวาติ อุกฺกฏฺฐวเสน รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา เอกํ ภวํ วชฺเชตฺวา. รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วาติ ทุติยกภเว รูปธาตุยา เจว อรูปธาตุยา จ. นามญฺจ รูปญฺจาติ เอตฺถ รูปภเว นามรูปํ, อรูปภเว นามเมว. เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺถ อนาคามิมคฺเค เอเต นามรูปธมฺมา วุตฺตนเยน นิรุชฺฌนฺติ.

อรหโตติ กิเลเสหิ อารกตฺตา ‘‘อรหา’’ติ ลทฺธนามสฺส ขีณาสวสฺส. อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยาติ ทุวิธา หิ นิพฺพานธาตุ สอุปาทิเสสา จ อนุปาทิเสสา จ. ตตฺถ อุปาทียติ ‘‘อหํ มมา’’ติ ภุสํ คณฺหียตีติ อุปาทิ, ขนฺธปญฺจกสฺเสตํ อธิวจนํ. อุปาทิเยว เสโส อวสิฏฺโฐ อุปาทิเสโส, สห อุปาทิเสเสน วตฺตตีติ สอุปาทิเสสา. นตฺเถตฺถ อุปาทิเสโสติ อนุปาทิเสสา. ตาย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา. ปรินิพฺพายนฺตสฺสาติ นิรินฺธนสฺส วิย ชาตเวทสฺส นิพฺพายนฺตสฺส อปฺปวตฺตํ ปวิสนฺตสฺส. จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ เอตฺถ อสฺสาสปสฺสาสานํ นิโรธวเสน. ตโย จริมา ภวจริโม ฌานจริโม จุติจริโมติ. ภเวสุ หิ กามภเว อสฺสาสปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ, รูปารูปภเวสุ นปฺปวตฺตนฺติ. ตสฺมา โส ภวจริโม. ฌาเนสุ ปุริมฌานตฺตเยว ปวตฺตนฺติ, จตุตฺเถ นปฺปวตฺตนฺติ. ตสฺมา โส ฌานจริโม. เย ปน จุติจิตฺตสฺส ปุรโต โสฬสเมน จิตฺเตน สหุปฺปนฺนา, เต จุติจิตฺเตน สห นิรุชฺฌนฺติ. โส จุติจริโม นาม. อยํ อิธ จริโมติ อธิปฺเปโต. เย หิ เกจิ พุทฺธา วา ปจฺเจกพุทฺธา วา อริยสาวกา วา อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย สพฺเพ ภวงฺคจิตฺเตเนว อพฺยากเตน ทุกฺขสจฺเจน กาลํ กโรนฺติ. ตสฺมา จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ จุติจิตฺตสฺส นิโรเธนาติ อตฺโถ.

ปญฺญา จ สติ จ นามญฺจาติ เอเตหิ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ คหณํ ปจฺเจตพฺพํ. รูปญฺจาติ เอเตน จตุนฺนํ มหาภูตานํ จตุวีสติอุปาทารูปานญฺจ คหณํ ปจฺเจตพฺพํ. อิทานิ ตสฺส นิรุชฺฌนูปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ อาห. ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ จริมวิญฺญาณมฺปิ อภิสงฺขารวิญฺญาณมฺปิ. อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส ปหีนนิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ นิรุชฺฌติ ทีปสิขา วิย อปณฺณตฺติกภาวํ ยาติ, จริมวิญฺญาณสฺส อนุปฺปาทปจฺจยตฺตา อนุปฺปาทนิโรเธน อนุปฺปาทวเสเนว อุปรุชฺฌตีติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๙๙).

๗. เอตฺตาวตา จ ‘‘ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ อิมินา ปกาสิตํ ทุกฺขสจฺจํ, ‘‘ยานิ โสตานี’’ติ อิมินา สมุทยสจฺจํ, ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ อิมินา มคฺคสจฺจํ, ‘‘อเสสํ อุปรุชฺฌตี’’ติ อิมินา นิโรธสจฺจนฺติ เอวํ จตฺตาริ สจฺจานิ สุตฺวาปิ อริยภูมึ อนธิคโต ปุน เสกฺขาเสกฺขปฏิปทํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส’’ติ คาถมาห. ตตฺถ สงฺขาตธมฺมาติ อนิจฺจาทิวเสน ปริวีมํสิตธมฺมา, อรหนฺตานเมตํ อธิวจนํ. เสกฺขาติ สีลาทีนิ สิกฺขมานา อวเสสา อริยปุคฺคลา. ปุถูติ พหู สตฺตชนา. เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหีติ เตสํ เม เสกฺขาเสกฺขานํ นิปโก ปณฺฑิโต ตฺวํ ปุฏฺโฐ ปฏิปตฺตึ พฺรูหีติ.

เตสํ ขนฺธา สงฺขาตาติ เตสํ ปญฺจกฺขนฺธา อปฺปฏิสนฺธิกํ กตฺวา เทสิตา, สงฺเขปํ กตฺวา ฐปิตา วา. ธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิริยนฺติ ปโยคํ. จริยนฺติ กิริยํ. วุตฺตินฺติ ปวตฺตึ. อาจรนฺติ จรณํ. โคจรนฺติ ปจฺจยํ. วิหารนฺติ อิริยาปถปวตฺตนํ. ปฏิปทนฺติ วิปสฺสนํ.

๘. อถสฺส ภควา ยสฺมา เสกฺเขน กามจฺฉนฺทนีวรณํ อาทึ กตฺวา สพฺพกิเลสา ปหาตพฺพา เอว, ตสฺมา ‘‘กาเมสูติ อุปฑฺฒคาถาย เสกฺขปฏิปทํ ทสฺเสติ. ตสฺสตฺโถ – วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมน นาภิคิชฺเฌยฺย, กายทุจฺจริตาทโย จ มนโส อาวิลภาวกเร ธมฺเม ปชหนฺโต มนสานาวิโล สิยาติ. ยสฺมา ปน อเสกฺโข อนิจฺจาทิวเสน สพฺพสงฺขาราทีนํ ปริตุลิตตฺตา กุสโล สพฺพธมฺเมสุ กายานุปสฺสนาสติอาทีหิ จ สโต สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนํ ภินฺนตฺตา ภิกฺขุภาวํ ปตฺโต หุตฺวา สพฺพอิริยาปเถสุ ปริพฺพชติ, ตสฺมา ‘‘กุสโล’’ติ อุปฑฺฒคาถาย อเสกฺขปฏิปทํ ทสฺเสติ.

นาภิคิชฺเฌยฺยาติ เคธํ นาปชฺเชยฺย. น ปลิคิชฺเฌยฺยาติ โลภํ นาปชฺเชยฺย. น ปลิพุนฺเธยฺยาติ โลภวเสน น อลฺลีเยยฺย.

อาวิลกเร กิเลเส ชเหยฺยาติ จิตฺตาลุฬกเร อุปตาปสงฺขาเต กิเลเส ชเหยฺย.

สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ นิพฺพานํ อนฺโตกริตฺวา วุตฺตํ. ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมนฺติ ยํ กิญฺจิ สปฺปจฺจยสภาวํ.

สห คาถาปริโยสานาติ คาถาวสาเนเนว สทฺธึ. เยเต พฺราหฺมเณน สทฺธึ เอกจฺฉนฺทาติ เย เอเต อชิตมาณเวน กลฺยาณฉนฺเทน เอกชฺฌาสยา. เอกปฺปโยคาติ กายวจีมโนปโยเคหิ เอกปฺปโยคา. เอกาธิปฺปายาติ เอโก อธิปฺปาโย รุจิ เอเตสนฺติ เอกาธิปฺปายา, เอกรุจิกาติ อตฺโถ. เอกวาสนวาสิตาติ อตีตพุทฺธสาสเน เตน สทฺธึ ภาวิตภาวนา. อเนกปาณสหสฺสานนฺติ อเนเกสํ เทวมนุสฺสสงฺขาตานํ ปาณสหสฺสานํ. วิรชํ วีตมลนฺติ ราคาทิรชวิรหิตํ ราคาทิมลวิรหิตญฺจ.

ธมฺมจกฺขุนฺติ อิธ โสตาปตฺติมคฺโค อธิปฺเปโต. อญฺญตฺถ เหฏฺฐามคฺคตฺตยํ. ตสฺส อุปฺปตฺติการณทสฺสนตฺถํ ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อาห. ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจีติ ตสฺส จ อชิตพฺราหฺมณสฺส อนฺเตวาสิกสหสฺสานญฺจ ตณฺหาทีหิ อคฺคเหตฺวา กามาสวาทีหิ มคฺคกฺขเณ จิตฺตํ วิมุจฺจมานํ ผลกฺขเณ วิมุจฺจิ. สห อรหตฺตปฺปตฺตาติ อรหตฺตปฺปตฺติยา จ สเหว อายสฺมโต อชิตสฺส จ อนฺเตวาสิกสหสฺสสฺส จ อชินชฏาวากจีรติทณฺฑกมณฺฑลุอาทโย อนฺตรธายึสุ. สพฺเพว อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา ทฺวงฺคุลเกสา เอหิภิกฺขู หุตฺวา ภควนฺตํ นมสฺสมานา ปญฺชลิกา นิสีทึสุ. ปาฬิยํ ปน อชิตตฺเถโรว ปญฺญายติ. ตตฺถ อนฺวตฺถปฏิปตฺติยาติ สยํ ปจฺจาสีสิตลทฺธปฏิปตฺติยา, นิพฺพานลทฺธภาเวนาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. เอวํ ภควา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

อชิตมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

๙. ทุติเย ติสฺสเมตฺเตยฺยสุตฺตนิทฺเทเส – โกธ สนฺตุสิโตติ นิฏฺฐิเต ปน อชิตสุตฺเต ‘‘กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ (สุ. นิ. ๑๑๒๔; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉา ๑๔๓) เอวํ โมฆราชา ปุจฺฉิตุํ อารภิ. ‘‘น ตาวสฺส อินฺทฺริยานิ ปริปากํ คตานี’’ติ ญตฺวา ภควา ‘‘ติฏฺฐ ตฺวํ, โมฆราช, อญฺโญ ปุจฺฉตู’’ติ ปฏิกฺขิปิ. ตโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย อตฺตโน สํสยํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘โกธาติ คาถมาห. ตตฺถ โกธ สนฺตุสิโตติ โก อิธ สตฺโต ตุฏฺโฐ. อิญฺชิตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตานิ. อุภนฺตมภิญฺญายาติ อุโภ อนฺเต อภิชานิตฺวา. มนฺตา น ลิปฺปตีติ ปญฺญาย น ลิปฺปติ.

ปริปุณฺณสงฺกปฺโปติ เนกฺขมฺมาทิวิตกฺเกหิ ปริปุณฺณสงฺกปฺปตฺตา ปริปุณฺณมโนรโถ.

ตณฺหิญฺชิตนฺติ ตณฺหาย จลิตํ. ทิฏฺฐิญฺชิตาทีสุปิ เอเสว นโย. กามิญฺชิตนฺติ กิเลสกาเมหิ อิญฺชิตํ ผนฺทิตํ. ‘‘กมฺมิญฺชิต’’นฺติปิ ปาโฐ, ตํ น สุนฺทรํ.

มหนฺโต ปุริโสติ มหาปุริโส. อุตฺตโม ปุริโสติ อคฺคปุริโส. ปธาโน ปุริโสติ เสฏฺฐปุริโส. อลามโก ปุริโสติ วิสิฏฺฐปุริโส. เชฏฺฐโก ปุริโสติ ปาโมกฺขปุริโส. น เหฏฺฐิมโก ปุริโสติ อุตฺตมปุริโส. ปุริสานํ โกฏิปฺปตฺโต ปุริโสติ ปธานปุริโส. สพฺเพสํ อิจฺฉิโต ปุริโสติ ปวรปุริโส.

สิพฺพินิมจฺจคาติ ตณฺหํ อติอคา, อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. อุปจฺจคาติ ภุสํ อติอคา.

๑๐. ตสฺเสตมตฺถํ ภควา พฺยากโรนฺโต ‘‘กาเมสู’’ติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ กาเมสุ พฺรหฺมจริยวาติ กามนิมิตฺตํ พฺรหฺมจริยวา, กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา มคฺคพฺรหฺมจริเยน สมนฺนาคโตติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺตาวตา สนฺตุสิตตํ ทสฺเสติ. ‘‘วีตตโณฺห’’ติอาทีหิ อนิญฺชิตตํ. ตตฺถ สงฺขาย นิพฺพุโตติ อนิจฺจาทิวเสน ธมฺเม วีมํสิตฺวา ราคาทินิพฺพาเนน นิพฺพุโต.

อสทฺธมฺมสมาปตฺติยาติ นีจธมฺมสมาโยคโต. อารตีติ อารกา รมนํ. วิรตีติ ตาย วินา รมนํ. ปฏิวิรตีติ ปฏินิวตฺติตฺวา ตาย วินา รมนํ. เวรมณีติ เวรวินาสนํ. อกิริยาติ กิริยาปจฺฉินฺทนํ. อกรณนฺติ กรณปริจฺฉินฺทนํ. อนชฺฌาปตฺตีติ อนาปชฺชนตา. เวลาอนติกฺกโมติ สีมาอนติกฺกโม. เสสํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา ปากฏเมว.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน อยมฺปิ พฺราหฺมโณ อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ สทฺธึ อนฺเตวาสิกสหสฺเสน, อญฺเญสญฺจ อเนกสหสฺสานํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ. เสสํ ปุพฺพสทิสเมว.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ปุณฺณกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

๑๒. ตติเย ปุณฺณกสุตฺตนิทฺเทเส – อเนชนฺติ อิทมฺปิ ปุริมนเยเนว โมฆราชานํ ปฏิกฺขิปิตฺวา วุตฺตํ. ตตฺถ มูลทสฺสาวินฺติ อกุสลมูลาทิทสฺสาวึ. อิสโยติ อิสินามกา ชฏิลา. ยญฺญนฺติ เทยฺยธมฺมํ. อกปฺปยึสูติ ปริเยสึสุ.

เหตุทสฺสาวีติอาทีนิ สพฺพานิ การณเววจนาเนว. การณญฺหิ ยสฺมา อตฺตโน ผลตฺถาย หิโนติ ปวตฺตติ, ตสฺมา เหตูติ วุจฺจติ. ยสฺมา ตํ ผลํ นิเทติ ‘หนฺท, คณฺหถ น’นฺติ อปฺเปติ วิย, ตสฺมา นิทานนฺติ วุจฺจติ. สมฺภวทสฺสาวีติอาทีนิ ปญฺจ ปทานิ เหฏฺฐา ทสฺสิตนยานิ เอว. ยสฺมา ตํ ปฏิจฺจ เอติ ปวตฺตติ, ตญฺจ ผลํ ตโต สมุเทติ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ปจฺจโยติ จ สมุทโยติ จ วุจฺจติ.

ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโยติ จตุอปายวินิมุตฺตกา อุตฺตรมาตาทโย อปฺเปสกฺขา กปณมนุสฺสา จ ทุลฺลภฆาสจฺฉาทนา ทุกฺขปีฬิตา เวทิตพฺพา. ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโยติ ยมราชนาคสุปณฺณเปตมหิทฺธิกาทโย ปจฺเจตพฺพา. อตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยาติ ตีสุ ฐาเนสุ ปฏิสนฺธิวเสน อตฺตภาวปฏิลาภตฺถาย. ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานาติ. ปสฺสตีติ สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสติ.

อกุสลาติ อโกสลฺลสมฺภูตา. อกุสลํ ภชนฺตีติ อกุสลภาคิยา. อกุสลปกฺเข ภวาติ อกุสลปกฺขิกา. สพฺเพ เต อวิชฺชา มูลํ การณํ เอเตสนฺติ อวิชฺชามูลกา. อวิชฺชาย สโมสรนฺติ สมฺมา โอสรนฺติ คจฺฉนฺตีติ อวิชฺชาสโมสรณา. อวิชฺชาสมุคฺฆาตาติ อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาย หตาย. สพฺเพ เต สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตปฺปการา อกุสลธมฺมา, เต สพฺเพ หตภาวํ ปาปุณนฺติ.

อปฺปมาทมูลกาติ สติอวิปฺปวาโส อปฺปมาโท มูลํ การณํ เอเตสนฺติ อปฺปมาทมูลกา. อปฺปมาเทสุ สมฺมา โอสรนฺติ คจฺฉนฺตีติ อปฺปมาทสโมสรณา. อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตีติ สยํ กามาวจโรปิ สมาโน จตุภูมกธมฺมานํ ปติฏฺฐาภาเวน อคฺโค นาม ชาโต.

อลมตฺโตติ สมตฺถจิตฺโต. มยา ปุจฺฉิตนฺติ มยา ปุฏฺฐํ. วหสฺเสตํ ภารนฺติ เอตํ อาภตภารํ วหสฺสุ. เย เกจิ อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา. ‘‘อิสิปพฺพชฺชา ปพฺพชิตา’’ติปิ ปาโฐ.

อาชีวกสาวกานํ อาชีวกา เทวตาติ เย อาชีวกวจนํ สุณนฺติ สุสฺสุสนฺติ, เต อาชีวกสาวกา, เตสํ อาชีวกสาวกานํ. อาชีวกา จ เตสํ เทยฺยธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, เต เอว อาชีวกา เทวตา. เอวํ สพฺพตฺถ. เย เยสํ ทกฺขิเณยฺยาติ เย อาชีวกาทโย ทิสาปริโยสานา เยสํ ขตฺติยาทีนํ เทยฺยธมฺมานุจฺฉวิกา. เต เตสํ เทวตาติ เต อาชีวกาทโย เตสํ ขตฺติยาทีนํ เทวตา.

เยปิ ยญฺญํ เอสนฺตีติ เทยฺยธมฺมํ อิจฺฉนฺติ. คเวสนฺตีติ โอโลเกนฺติ. ปริเยสนฺตีติ อุปฺปาเทนฺติ. ยญฺญา วา เอเต ปุถูติ ยญฺญา เอว วา เอเต ปุถุกา. ยญฺญยาชกา วา เอเต ปุถูติ เทยฺยธมฺมสฺส ยาชนกา เอว วา เอเต ปุถุกา. ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถูติ เทยฺยธมฺมานุจฺฉวิกา เอว วา เอเต ปุถุกา. เต วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘กถํ ยญฺญา วา เอเต ปุถู’’ติอาทินา นเยน วิตฺถาเรน ทสฺเสติ.

๑๓. อาสีสมานาติ รูปาทีนิ ปตฺถยมานา. อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถภาวญฺจ ปตฺถยมานา, มนุสฺสาทิภาวํ อิจฺฉนฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ชรํ สิตาติ ชรํ นิสฺสิตา. ชรามุเขน เจตฺถ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ วุตฺตํ. เตน วฏฺฏทุกฺขนิสฺสิตา ตโต อปริมุจฺจมานาเยว กปฺปยึสูติ ทีเปติ.

รูปปฏิลาภํ อาสีสมานาติ วณฺณายตนสมฺปตฺติลาภํ ปตฺถยมานา. สทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. ขตฺติยมหาสาลกุเล อตฺตภาวปฏิลาภนฺติ สารปฺปตฺเต ขตฺติยานํ มหาสาลกุเล อตฺตภาวลาภํ ปฏิสนฺธึ ปตฺถยมานา. พฺราหฺมณมหาสาลกุลาทีสุปิ เอเสว นโย. พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสูติ เอตฺถ ปุพฺพภวํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถาติ ขตฺติยกุลาทีสุ.

ชรานิสฺสิตาติ ชรํ อสฺสิตา. พฺยาธินิสฺสิตาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอเตหิ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ ปริยาทิยิตฺวา ทสฺสิตํ โหติ.

๑๔. กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา, อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ เอตฺถ ยญฺโญ เอว ยญฺญปโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กจฺจิ เต ยญฺเญ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ยญฺญํ กปฺปยนฺตา วฏฺฏทุกฺขมุตฺตรึสูติ.

เยปิ ยญฺญํ เทนฺติ ยชนฺตีติ เทยฺยธมฺมทานวเสน ยชนฺติ. ปริจฺจชนฺตีติ วิสฺสชฺเชนฺติ.

๑๕. อาสีสนฺตีติ รูปปฏิลาภาทโย ปตฺเถนฺติ. โถมยนฺตีติ ‘‘สุจึ ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน ยญฺญาทีนิ ปสํสนฺติ. อภิชปฺปนฺตีติ รูปาทิปฏิลาภาย วาจํ คีรนฺติ. ชุหนฺตีติ เทนฺติ. กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภนฺติ รูปาทิลาภํ ปฏิจฺจ ปุนปฺปุนํ กาเม เอว อภิชปฺปนฺติ, ‘‘อโห วต อมฺหากมฺปิ สิยฺยุ’’นฺติ วทนฺติ, ตณฺหญฺจ ตตฺถ วฑฺเฒนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ยาชโยคาติ ยาคาธิมุตฺตา. ภวราครตฺตาติ เอวมิเมหิ อาสีสนาทีหิ ภวราเคเนว รตฺตา, ภวราครตฺตา วา หุตฺวา เอตานิ อาสีสนาทีนิ กโรนฺตา นาตรึสุ ชาติอาทิวฏฺฏทุกฺขํ น อุตฺตรึสุ.

ยญฺญํ วา โถเมนฺตีติ ทานํ วา วณฺเณนฺติ. ผลํ วาติ รูปาทิปฏิลาภํ. ทกฺขิเณยฺเย วาติ ชาติสมฺปนฺนาทีสุ. สุจึ ทินฺนนฺติ สุจึ กตฺวา ทินฺนํ. มนาปนฺติ มนวฑฺฒนกํ. ปณีตนฺติ โอชวนฺตํ. กาเลนาติ ตตฺถ ตตฺถ สมฺปตฺตกาเล. กปฺปิยนฺติ อกปฺปิยํ วชฺเชตฺวา ทินฺนํ. อนวชฺชนฺติ นิทฺโทสํ. อภิณฺหนฺติ ปุนปฺปุนํ. ททํ จิตฺตํ ปสาทิตนฺติ ททโต มุญฺจนจิตฺตํ ปสาทิตนฺติ. โถเมนฺติ กิตฺเตนฺตีติ คุณํ ปากฏํ กโรนฺติ. วณฺเณนฺตีติ วณฺณํ ภณนฺติ. ปสํสนฺตีติ ปสาทํ ปาเปนฺติ.

อิโต นิทานนฺติ อิโต มนุสฺสโลกโต ทินฺนการณา. อชฺฌายกาติ มนฺเต ปริวตฺเตนฺตา. มนฺตธราติ มนฺเต ธาเรนฺตา. ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทานํ. โอฏฺฐปหฏกรณวเสน ปารํ คตาติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ. นิฆณฺฑูติ นิฆณฺฑุรุกฺขาทีนํ เววจนปฺปกาสกํ สตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาวหํ สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน สากฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา ‘‘อิติห อาส, อิติห อาสา’’ติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺตปุราณกถาสงฺขาโต อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา, เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทานํ.

ปทํ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธิยนฺติ, เวเทนฺติ วาติ ปทกา เวยฺยากรณา. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปฺปมาณํ สตฺถํ. ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปทปริมาณา พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ. เยสํ วเสน ‘‘อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา, อคฺคสาวกา, อสีติมหาสาวกา (เถรคา. อฏฺฐ. ๒.๑๒๘๘), พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐาโก, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ อยํ วิเสโส ญายติ. อนวยาติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูนา ปริปูรการิโน, อวยา น โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อวยา นาม เย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกนฺติ. วีตราคาติ ปหีนราคา. เอเตน อรหตฺตผลฏฺฐา วุตฺตา. ราควินยาย วา ปฏิปนฺนาติ เอเตน อรหตฺตมคฺคฏฺฐา. วีตโทสาติ อนาคามิผลฏฺฐา. โทสวินยาย วา ปฏิปนฺนาติ เอเตน อนาคามิมคฺคฏฺฐา. วีตโมหาติ อรหตฺตผลฏฺฐา. โมหวินยาย วา ปฏิปนฺนาติ อรหตฺตมคฺคฏฺฐา. สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติสมฺปนฺนาติ เอเตหิ จตูหิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเกหิ สีลาทีหิ สมฺปนฺนา. วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนาติ เอเตน ปจฺจเวกฺขณญาณสมฺปนฺนา วุตฺตาติ ญาตพฺพํ, ตญฺจ โข โลกิยเมว. อภิชปฺปนฺตีติ ปตฺเถนฺติ. ชปฺปนฺตีติ ปจฺจาสีสนฺติ. ปชปฺปนฺตีติ อตีว ปจฺจาสีสนฺติ. ยาชโยเคสุ ยุตฺตาติ อนุโยเค เทยฺยธมฺเม ทิยฺยมาเน อภิโยควเสน ยุตฺตา.

๑๖. อถ โก จรหีติ อถ อิทานิ โก อญฺโญ อตาริ.

๑๗. สงฺขายาติ ญาเณน วีมํสิตฺวา. ปโรปรานีติ ปรานิ จ โอปรานิ จ, ปรตฺตภาวสกตฺตภาวาทีนิ ปรานิ จ โอปรานิ จาติ วุตฺตํ โหติ. วิธูโมติ กายทุจฺจริตาทิธูมวิรหิโต. อนีโฆติ ราคาทิอีฆวิรหิโต. อตาริ โสติ โส เอวรูโป อรหา ชาติชรํ อตาริ.

สกรูปาติ อตฺตโน รูปา. ปรรูปาติ ปเรสํ รูปา. กายทุจฺจริตํ วิธูมิตนฺติ ติวิธกายทุจฺจริตํ วิธูมํ กตํ. วิธมิตนฺติ นาสิตํ.

มาโน หิ เต, พฺราหฺมณ, ขาริภาโรติ ยถา ขาริภาโร ขนฺเธน วยฺหมาโน อุปริฏฺฐิโตปิ อกฺกนฺตกฺกนฺตฏฺฐานํ ปถวิยา สทฺธึ ผสฺเสติ วิย, เอวํ ชาติโคตฺตกุลาทีนิ มานวตฺถูนิ นิสฺสาย อุสฺสาปิโต มาโน, ตตฺถ ตตฺถ อิสฺสํ อุปฺปาเทนฺโต จตูสุ อปาเยสุ สํสีทาเปติ. เตนาห – ‘‘มาโน หิ เต, พฺราหฺมณ, ขาริภาโร’’ติ. โกโธ ธูโมติ ตว ญาณคฺคิสฺส อุปกฺกิเลสฏฺเฐน โกโธ ธูโม. เตน หิ เต อุปกฺกิลิฏฺโฐ ญาณคฺคิ น วิโรจติ. ภสฺมนิ โมสวชฺชนฺติ นิโรชฏฺเฐน มุสาวาโท ฉาริกา นาม. ยถา หิ ฉาริกาย ปฏิจฺฉนฺโน อคฺคิ น โชตติ, เอวํ เต มุสาวาเทน ปฏิจฺฉนฺนํ ญาณนฺติ ทสฺเสติ. ชิวฺหา สุชาติ ยถา ตุยฺหํ สุวณฺณรชตโลหกฏฺฐมตฺติกาสุ อญฺญตรมยา ยาคยชนตฺถาย สุชา โหติ, เอวํ มยฺหํ ธมฺมยาคยชนตฺถาย ปหุตชิวฺหา สุชาติ วทติ. ยถา ตุยฺหํ นทีตีเร ยชนฏฺฐานํ, เอวํ ธมฺมยาคยชนฏฺฐานฏฺเฐน หทยํ โชติฏฺฐานํ. อตฺตาติ จิตฺตํ.

ชาตีติ ชายนกวเสน ชาติ. อิทเมตฺถ สภาวปจฺจตฺตํ. สญฺชายนวเสน สญฺชาติ, อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺฒิตํ. โอกฺกมนวเสน โอกฺกนฺติ. ชายนฏฺเฐน วา ชาติ. สา อปริปุณฺณายตนวเสน ยุตฺตา. สญฺชายนฏฺเฐน สญฺชาติ. สา ปริปุณฺณายตนวเสน ยุตฺตา. โอกฺกมนฏฺเฐน โอกฺกนฺติ. สา อณฺฑชชลาพุชวเสน ยุตฺตา. เต หิ อณฺฑโกสญฺจ วตฺถิโกสญฺจ โอกฺกมนฺติ ปวิสนฺติ โอกฺกมนฺตา ปวิสนฺตา วิย ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. อภินิพฺพตฺตนฏฺเฐน อภินิพฺพตฺติ. สา สํเสทชโอปปาติกวเสน ยุตฺตา. เต หิ ปากฏา เอว หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ. อยํ ตาว สมฺมุติกถา.

อิทานิ ปรมตฺถกถา โหติ. ขนฺธา เอว หิ ปรมตฺถโต ปาตุภวนฺติ, น สตฺตา. ตตฺถ จ ขนฺธานนฺติ เอกโวการภเว เอกสฺส, จตุโวการภเว จตุนฺนํ, ปญฺจโวการภเว ปญฺจนฺนมฺปิ คหณํ เวทิตพฺพํ. ปาตุภาโวติ อุปฺปตฺติ. อายตนานนฺติ เอตฺถ ตตฺร ตตฺร อุปปชฺชมานายตนานํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปฏิลาโภติ สนฺตติยา ปาตุภาโวเยว. ปาตุภวนฺตาเนว หิ ตานิ ปฏิลทฺธานิ นาม โหนฺติ. สา ปเนสา ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปฐมาภินิพฺพตฺติลกฺขณา ชาติ, นิยฺยาตนรสา, อตีตภวโต อิธ อุมฺมุชฺชนปจฺจุปฏฺฐานา, ผลวเสน ทุกฺขวิจิตฺตตาปจฺจุปฏฺฐานา วา.

ชราติ สภาวปจฺจตฺตํ. ชีรณตาติ อาการภาวนิทฺเทโส. ขณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ตโย กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสา, ปจฺฉิมา เทฺว ปกตินิทฺเทสา. อยญฺหิ ชราติ อิมินา ปเทน สภาวโต ทีปิตา. เตนสฺสา อิทํ สภาวปจฺจตฺตํ. ชีรณตาติ อิมินา อาการโต, เตนสฺสายํ อาการนิทฺเทโส. ขณฺฑิจฺจนฺติ อิมินา กาลาติกฺกเม ทนฺตนขานํ ขณฺฑิตภาวกรณกิจฺจโต. ปาลิจฺจนฺติ อิมินา เกสโลมานํ ปลิตภาวกรณกิจฺจโต. วลิตฺตจตาติ อิมินา มํสํ มิลาเปตฺวา ตเจ วลิภาวกรณกิจฺจโต. เตนสฺสา อิเม ขณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ตโย กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสา. เตหิ อิเมสํ วิการานํ ทสฺสนวเสน ปากฏีภูตา ปากฏชรา ทสฺสิตา. ยเถว หิ อุทกสฺส วา วาตสฺส วา อคฺคิโน วา ติณรุกฺขาทีนํ สํภคฺคปลิภคฺคตาย วา ฌามตาย วา คตมคฺโค ปากโฏ โหติ, น จ โส คตมคฺโค ตาเนว อุทกาทีนิ, เอวเมว ชราย ทนฺตาทีนํ ขณฺฑิจฺจาทิวเสน คตมคฺโค ปากโฏ, จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวาปิ คยฺหติ, น จ ขณฺฑิจฺจาทีเนว ชรา. น หิ ชรา จกฺขุวิญฺเญยฺยา โหติ.

อายุโน สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโกติ อิเมหิ ปน ปเทหิ กาลาติกฺกเมเยว อภิพฺยตฺตาย อายุกฺขยจกฺขาทิอินฺทฺริยปริปากสงฺขาตาย ปกติยา ทีปิตา, เตนสฺสิเม ปจฺฉิมา เทฺว ปกตินิทฺเทสาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ยสฺมา ชรํ ปตฺตสฺส อายุ หายติ, ตสฺมา ชรา ‘‘อายุโน สํหานี’’ติ ผลูปจาเรน วุตฺตา. ยสฺมา จ ทหรกาเล สุปฺปสนฺนานิ สุขุมมฺปิ อตฺตโน วิสยํ สุเขเนว คณฺหนสมตฺถานิ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ ชรํ ปตฺตสฺส ปริปกฺกานิ อาลุฬิตานิ อวิสทานิ, โอฬาริกมฺปิ อตฺตโน วิสยํ คเหตุํ อสมตฺถานิ โหนฺติ. ตสฺมา ‘‘อินฺทฺริยานํ ปริปาโก’’ติ ผลูปจาเรเนว วุตฺตา.

สา ปเนสา เอวํ นิทฺทิฏฺฐา สพฺพาปิ ชรา ปากฏา ปฏิจฺฉนฺนาติ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ ทนฺตาทีสุ ขณฺฑาทิภาวทสฺสนโต รูปธมฺเมสุ ชรา ปากฏชรา นาม. อรูปธมฺเมสุ ปน ชรา ตาทิสสฺส วิการสฺส อทสฺสนโต ปฏิจฺฉนฺนชรา นาม. ตตฺถ ยฺวายํ ขณฺฑาทิภาโว ทิสฺสติ, โส ตาทิสานํ ทนฺตาทีนํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา วณฺโณเยว. ตญฺจ จกฺขุนา ทิสฺวา มโนทฺวาเรน จินฺเตตฺวา ‘‘อิเม ทนฺตา ชราย ปหฏา’’ติ ชรํ ชานาติ. อุทกฏฺฐาเน พทฺธานิ โคสิงฺคาทีนิ โอโลเกตฺวา เหฏฺฐา อุทกสฺส อตฺถิภาวชานนํ วิย.

ปุน อวีจิ สวีจีติ เอวมฺปิ อยํ ชรา ทุวิธา โหติ. ตตฺถ มณิกนกรชตปวาฬจนฺทสูริยาทีนํ มนฺททสกาทีสุ ปาณีนํ วิย จ ปุปฺผผลปลฺลวาทีสุ อปาณีนํ วิย จ อนฺตรนฺตรา วณฺณวิเสสาทีนํ ทุพฺพิญฺเญยฺยตฺตา ชรา อวีจิชรา นาม, นิรนฺตรชราติ อตฺโถ. ตโต อญฺเญสุ ปน ยถาวุตฺเตสุ อนฺตรนฺตรา วณฺณวิเสสาทีนํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา ชรา สวีจิชรา นาม.

ตตฺถ สวีจิชรา อุปาทินฺนกอนุปาทินฺนกวเสน เอวํ ทีเปตพฺพา – ทหรกุมารกานญฺหิ ปฐมเมว ขีรทนฺตา นาม อุฏฺฐหนฺติ, น เต ถิรา. เตสุ ปน ปติเตสุ ปุน ทนฺตา อุฏฺฐหนฺติ, เต ปฐมเมว เสตา โหนฺติ, ชราวาเตน ปน ปหฏกาเล กาฬกา โหนฺติ. เกสา ปน ปฐมเมว ตมฺพาปิ โหนฺติ กาฬกาปิ เสตกาปิ. ฉวิ ปน สโลหิตกา โหติ. วฑฺฒนฺตานํ วฑฺฒนฺตานํ โอทาตานํ โอทาตภาโว, กาฬกานํ กาฬกภาโว ปญฺญายติ. ชราวาเตน ปหฏกาเล จ วลึ คณฺหาติ. สพฺพมฺปิ สสฺสํ วปิตกาเล เสตํ โหติ, ปจฺฉา นีลํ. ชราวาเตน ปน ปหฏกาเล ปณฺฑรํ โหติ. อมฺพงฺกุเรนาปิ ทีเปตุํ วฏฺฏติ เอว. สา ปเนสา ขนฺธปริปากลกฺขณา ชรา, มรณูปนยนรสา, โยพฺพนวินาสปจฺจุปฏฺฐานา. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน อยมฺปิ พฺราหฺมโณ อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ สทฺธึ อนฺเตวาสิกสหสฺเสน. อญฺเญสญฺจ อเนกสหสฺสานํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ. เสสํ วุตฺตสทิสเมว.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

ปุณฺณกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. เมตฺตคูมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

๑๘. จตุตฺเถ เมตฺตคูสุตฺเต – มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตนฺติ ‘‘อยํ เวทคู’’ติ จ ‘‘ภาวิตตฺโต’’ติ จ เอวํ ตํ มญฺญามิ.

อปริตฺโตติ น อปฺโป. มหนฺโตติ น ขุทฺทโก. คมฺภีโรติ น อุตฺตาโน. อปฺปเมยฺโยติ มินิตุํ น สกฺกุเณยฺโย. ทุปฺปริโยคาโฬฺหติ อวคาหิตุํ โอตริตุํ ทุกฺโข. พหุรตโน สาครูปโมติ พหูนํ ธมฺมรตนานํ อากรตฺตา อเนกวิธรตนสมฺปนฺโน มหาสมุทฺโท วิย พหุรตโน สาครสทิโส.

น มงฺกุ โหตีติ น วิกุณิตมุโข โหติ. อปฺปติฏฺฐิตจิตฺโตติ โทสวเสน น ฆนีภูตจิตฺโต. อลีนมนโสติ น สงฺกุจิตจิตฺโต. อพฺยาปนฺนเจตโสติ น ปูติจิตฺโต.

ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺโตติ จกฺขุวิสเย รูปารมฺมเณ ทิฏฺฐมตฺโตเยว ตํ อารมฺมณํ ภวิสฺสติ, กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ. ยํ จกฺขุนา ทิฏฺฐํ วณฺณายตนเมว. สุตาทีสุปิ เอเสว นโย. อปิ จ ทิฏฺเฐติ ทสฺสนโยเคน วณฺณายตนํ, สวนโยเคน สทฺทายตนํ, มุตโยเคน ฆานชิวฺหากายายตนานิ ทสฺเสติ. ฆานสฺส คนฺธายตนํ, ชิวฺหาย รสายตนํ, กายสฺส ปถวี เตโช วายูติ โผฏฺฐพฺพายตนํ, วิญฺญาตโยเคน ธมฺมายตนํ ทสฺเสติ. ทิฏฺเฐ อนูปโยติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺเฐ ราคูปยวิรหิโต. อนปาโยติ โกธวิรหิโต อปฺปฏิโฆ. อนิสฺสิโตติ ตณฺหาย อนลฺลีโน. อปฺปฏิพทฺโธติ มาเนน น พทฺโธ. วิปฺปมุตฺโตติ สพฺพารมฺมณโต มุตฺโต. วิสญฺญุตฺโตติ กิเลเสหิ วิยุตฺโต หุตฺวา ฐิโต.

สํวิชฺชติ ภควโต จกฺขูติ พุทฺธสฺส ภควโต ปกติมํสจกฺขุ อุปลพฺภติ. ปสฺสตีติ ทกฺขติ โอโลเกติ. จกฺขุนา รูปนฺติ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปารมฺมณํ. ฉนฺทราโคติ ตณฺหาฉนฺโท.

ทนฺตํ นยนฺติ สมิตินฺติ อุยฺยานกีฬามณฺฑลาทีสุ หิ มหาชนมชฺฌํ คจฺฉนฺตา ทนฺตเมว โคณํ วา ทนฺตํ อสฺสาชานียํ วา ยาเน โยเชตฺวา นยนฺติ. ราชาติ ตถารูปาเนว ฐานานิ คจฺฉนฺโต ราชาปิ ทนฺตเมว อภิรุหติ. มนุสฺเสสูติ มนุสฺเสสุปิ จตูหิ อริยมคฺเคหิ ทนฺโต นิพฺพิเสวโนว เสฏฺโฐ. โยติวากฺยนฺติ เอวรูปํ อติกฺกมฺมวจนํ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมานมฺปิ ติติกฺขติ นปฺปติปฺผรติ น วิหญฺญติ, เอวรูโป ทนฺโต เสฏฺโฐติ อตฺโถ.

อสฺสตราติ วฬวาย คทฺรเภน ชาตา. อาชานียาติ ยํ อสฺสทมฺมสารถิ การณํ กาเรติ, ตสฺส ขิปฺปํ ชานนสมตฺถา. สินฺธวาติ สินฺธวรฏฺเฐ ชาตา อสฺสา. มหานาคาติ กุญฺชรสงฺขาตา มหาหตฺถิโน. อตฺตทนฺโตติ เอเต อสฺสตรา วา สินฺธวา วา กุญฺชรา วา ทนฺตาว, น อทนฺตา. โย ปน จตุมคฺคสงฺขาเตน อตฺตโน ทนฺตตาย อตฺตทนฺโต นิพฺพิเสวโน, อยํ ตโตปิ วรํ, สพฺเพหิปิ เอเตหิ อุตฺตริตโรติ อตฺโถ.

น หิ เอเตหิ ยาเนหีติ ยานิ เอตานิ หตฺถิยานาทีนิ อุตฺตมยานานิ, เอเตหิ ยาเนหิ โกจิ ปุคฺคโล สุปินนฺเตนปิ อคตปุพฺพตฺตา ‘‘อคต’’นฺติ สงฺขาตํ นิพฺพานทิสํ ตถา น คจฺเฉยฺย. ยถา ปุพฺพภาเค อินฺทฺริยทเมน ทนฺเตน, อปรภาเค อริยมคฺคภาวนาย สุทนฺเตน ทนฺโต นิพฺพิเสวโน สปฺปญฺโญ ปุคฺคโล ตํ อคตปุพฺพํ ทิสํ คจฺฉติ, ทนฺตภูมึ ปาปุณาติ, ตสฺมา อตฺตทมนเมว วรตรนฺติ อตฺโถ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๓๒๒; มหานิ. อฏฺฐ. ๙๐).

วิธาสุ น วิกมฺปนฺตีติ นววิธมานโกฏฺฐาเสสุ น จลนฺติ น เวเธนฺติ. วิปฺปมุตฺตา ปุนพฺภวาติ กมฺมกิเลสโต สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ มุตฺตา. ทนฺตภูมึ อนุปฺปตฺตาติ อรหตฺตผลํ ปาปุณิตฺวา ฐิตา. เต โลเก วิชิตาวิโนติ เต วุตฺตปฺปการา ขีณาสวา สตฺตโลเก วิชิตวิชยา นาม (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๗๖; มหานิ. อฏฺฐ. ๙๐).

ยสฺสินฺทฺริยานิ ภาวิตานีติ ยสฺส ขีณาสวสฺส สทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยานิ อรหตฺตผลํ ปาเปตฺวา วฑฺฒิตานิ. อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จาติ จกฺขาทิอชฺฌตฺตายตนานิ จ รูปาทิพหิทฺธายตนานิ จ นิพฺพิเสวนานิ กตานิ. สพฺพโลเกติ สกลเตธาตุเก โลเก จ. นิพฺพิชฺฌ อิมํ ปรญฺจ โลกนฺติ อิมญฺจ อตฺตภาวํ ปรโลเก จ อตฺตภาวํ อติกฺกมิตฺวา ฐิโต ขีณาสโว. กาลํ กงฺขติ ภาวิโต ส ทนฺโตติ โส ขีณาสโว จกฺขาทิโต ทนฺโต วฑฺฒิตจิตฺโต มรณกาลํ ปตฺเถติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๕๒๒; มหานิ. อฏฺฐ. ๙๐).

เยสํ ธมฺมานํ อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายตีติ เยสํ ขนฺธาทิธมฺมานํ อุปฺปตฺติ ปญฺญายติ. อตฺถงฺคมโต นิโรโธติ อตฺถงฺคมนวเสน เตสํเยว อภาโว ปญฺญายติ. กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโกติ กุสลากุสลกมฺมนิสฺสิโต วิปาโก กมฺมํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตนโต วิปาโกปิ กมฺมสนฺนิสฺสิโตว นาม. นามสนฺนิสฺสิตํ รูปนฺติ สพฺพรูปํ นามํ คเหตฺวา ปวตฺตนโต นามสนฺนิสฺสิตํ นาม ชาตํ. ชาติยา อนุคตนฺติ สพฺพํ กมฺมาทิกํ ชาติยา อนุปวิฏฺฐํ. ชราย อนุสฏนฺติ ชราย ปตฺถฏํ. พฺยาธินา อภิภูตนฺติ พฺยาธิทุกฺเขน อภิมทฺทิตํ. มรเณน อพฺภาหตนฺติ มจฺจุนา อภิหฏํ ปหฏํ. อตาณนฺติ ปุตฺตาทีหิปิ ตายนสฺส อภาวโต อตายนํ อนารกฺขํ อลพฺภเณยฺยํ เขมํ วา. อเลณนฺติ อลฺลียิตุํ นิสฺสยิตุํ อนรหํ, อลฺลีนานมฺปิ น เลณกิจฺจกรณํ. อสรณนฺติ นิสฺสิตานํ น ภยหารกํ, น ภยวินาสกํ. อสรณีภูตนฺติ ปุเร อุปฺปตฺติยา อตฺตโน อภาเวเนว อสรณํ, อุปฺปตฺติสมกาลเมว อสรณภูตนฺติ อตฺโถ.

๑๙. อปุจฺฉสีติ เอตฺถ อ-อิติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต, ปุจฺฉสิเตฺวว อตฺโถ. ปวกฺขามิ ยถา ปชานนฺติ ยถา ปชานนฺโต อาจิกฺขติ, เอวํ อาจิกฺขิสฺสามิ. อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขาติ ตณฺหาทิอุปธินิทานา ชาติอาทิทุกฺขวิเสสา ปภวนฺติ.

ตณฺหูปธีติ ตณฺหา เอว ตณฺหูปธิ. สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิ เอว ทิฏฺฐูปธิ. ราคาทิกิเลสา เอว กิเลสูปธิ. ปุญฺญาทิกมฺมานิ เอว กมฺมูปธิ. ติวิธทุจฺจริตานิเยว ทุจฺจริตูปธิ. กพฬีการาทโย อาหารา เอว อาหารูปธิ. โทสปฏิโฆ เอว ปฏิฆูปธิ. กมฺมสมุฏฺฐานา กมฺเมเนว คหิตา ปถวาทโย จตสฺโส ธาตุโยว จตสฺโส อุปาทินฺนธาตุโย อุปธี. จกฺขาทิฉอชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ เอว ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ อุปธี. จกฺขุวิญฺญาณาทิฉวิญฺญาณกายาว ฉ วิญฺญาณกายา อุปธี. สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ ทุกฺขมนฏฺเฐนาติ สพฺพเตภูมกํ ทุกฺขํ ทุสฺสหนฏฺเฐน อุปธิ.

๒๐. เอวํ อุปธินิทานโต ปภวนฺเตสุ ทุกฺเขสุ – โย เว อวิทฺวาติ คาถา. ตตฺถ ปชานนฺติ สงฺขาเร อนิจฺจาทิวเสน ชานนฺโต. ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสีติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ชาติการณํ ‘‘อุปธี’’ติ อนุปสฺสนฺโต. อิมิสฺสา คาถาย นิทฺเทเส วตฺตพฺพํ นตฺถิ.

๒๑. โสกปริทฺทวญฺจาติ โสกญฺจ ปริเทวญฺจ. ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ยถา ยถา สตฺตา ชานนฺติ, ตถา ตถา ญาปนวเสน วิทิโต เอส ตยา ธมฺโมติ.

ตตฺถ ตรนฺตีติ ปฐมมคฺเคน ทิฏฺโฐฆํ ตรนฺติ. อุตฺตรนฺตีติ ทุติยมคฺเคน กาโมฆํ ตนุกรณวเสน อุคฺคนฺตฺวา ตรนฺติ. ปตรนฺตีติ ตเมว นิรวเสสปฺปหานวเสน ตติยมคฺเคน วิเสเสน ตรนฺติ. สมติกฺกมนฺตีติ ภโวฆอวิชฺโชฆปฺปหานวเสน จตุตฺถมคฺเคน สมฺมา อติกฺกมนฺติ. วีติวตฺตนฺตีติ ผลํ ปาปุณิตฺวา ติฏฺฐนฺติ.

๒๒. กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมํ นิพฺพานคามินิปฏิปทาธมฺมญฺจ เต เทสยิสฺสามิ. ทิฏฺเฐ ธมฺเมติ ทิฏฺเฐว ทุกฺขาทิธมฺเม, อิมสฺมึเยว วา อตฺตภาเว. อนีติหนฺติ อตฺตปจฺจกฺขํ. ยํ วิทิตฺวาติ ยํ ธมฺมํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทินา (ธ. ป. ๒๗๗; เถรคา. ๖๗๖; กถา. ๗๕๓) นเยน สมฺมสนฺโต วิทิตฺวา.

ตตฺถ อาทิกลฺยาณนฺติ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ ตว กิตฺตยิสฺสามิ, ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา กิตฺตยนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว กิตฺตยิสฺสามิ. อาทิมฺหิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กิตฺตยิสฺสามิ. มชฺเฌปิ. ปริโยสาเนปิ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กิตฺตยิสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺมิญฺหิ ภควา เอกคาถมฺปิ เทเสสิ, สา สมนฺตภทฺทกตฺตา ธมฺมสฺส ปฐมปาเทน อาทิกลฺยาณา, ทุติยตติยปาเทหิ มชฺเฌกลฺยาณา, ปจฺฉิมปาเทน ปริโยสานกลฺยาณา. เอกานุสนฺธิกํ สุตฺตํ นิทาเนน อาทิกลฺยาณํ, นิคมเนน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสน มชฺเฌกลฺยาณํ. นานานุสนฺธิกํ สุตฺตํ ปฐมานุสนฺธินา อาทิกลฺยาณํ, ปจฺฉิเมน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสหิ มชฺเฌกลฺยาณํ.

อปิ จ สนิทานอุปฺปตฺติตฺตา อาทิกลฺยาณํ, เวเนยฺยานํ อนุรูปโต อตฺถสฺส อวิปรีตตาย จ เหตุทาหรณยุตฺตโต จ มชฺเฌกลฺยาณํ, โสตูนํ สทฺธาปฏิลาภชนเนน นิคมเนน จ ปริโยสานกลฺยาณํ.

สกโล หิ สาสนธมฺโม อตฺตโน อตฺถภูเตน สีเลน อาทิกลฺยาโณ, สมถวิปสฺสนามคฺคผเลหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, นิพฺพาเนน ปริโยสานกลฺยาโณ. สีลสมาธีหิ วา อาทิกลฺยาโณ, วิปสฺสนามคฺเคหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, ผลนิพฺพาเนหิ ปริโยสานกลฺยาโณ. พุทฺธสุโพธิตาย วา อาทิกลฺยาโณ, ธมฺมสุธมฺมตาย มชฺเฌกลฺยาโณ, สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาโณ. ตํ สุตฺวา ตถตฺตาย ปฏิปนฺเนน อธิคนฺตพฺพาย อภิสมฺโพธิยา วา อาทิกลฺยาโณ, ปจฺเจกโพธิยา มชฺเฌกลฺยาโณ, สาวกโพธิยา ปริโยสานกลฺยาโณ.

สุยฺยมาโน เจส นีวรณวิกฺขมฺภนโต ภวเนนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ อาทิกลฺยาโณ, ปฏิปชฺชิยมาโน สมถวิปสฺสนาสุขาวหนโต ปฏิปตฺติยาปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ มชฺเฌกลฺยาโณ, ตถาปฏิปนฺโน (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑) จ ปฏิปตฺติผเล นิฏฺฐิเต ตาทิภาวาวหนโต ปฏิปตฺติผเลนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ ปริโยสานกลฺยาโณติ.

ยํ ปเนส ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต สาสนพฺรหฺมจริยํ มคฺคพฺรหฺมจริยญฺจ ปกาเสติ, นานานเยหิ ทีเปติ. ตํ ยถานุรูปํ อตฺถสมฺปตฺติยา สาตฺถํ. พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. สงฺกาสนปกาสนวิวรณวิภชนอุตฺตานีกรณปญฺญตฺติอตฺถปทสมาโยคโต สาตฺถํ. อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. อตฺถคมฺภีรตาปฏิเวธคมฺภีรตาหิ สาตฺถํ. ธมฺมคมฺภีรตาเทสนาคมฺภีรตาหิ สพฺยญฺชนํ. อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาวิสยโต สาตฺถํ. ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาวิสยโต สพฺยญฺชนํ. ปณฺฑิตเวทนียโต สริกฺขกชนปฺปสาทกนฺติ สาตฺถํ. สทฺเธยฺยโต โลกิยชนปฺปสาทกนฺติ สพฺยญฺชนํ. คมฺภีราธิปฺปายโต สาตฺถํ. อุตฺตานปทโต สพฺยญฺชนํ. อุปเนตพฺพสฺส อภาวโต สกลปริปุณฺณภาเวน เกวลปริปุณฺณํ. อปเนตพฺพสฺส อภาวโต นิทฺโทสภาเวน ปริสุทฺธํ.

อปิ จ – ปฏิปตฺติยา อธิคมพฺยตฺติโต สาตฺถํ. ปริยตฺติยา อาคมพฺยตฺติโต สพฺยญฺชนํ. สีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธยุตฺตโต เกวลปริปุณฺณํ. นิรุปกฺกิเลสโต นิตฺถรณตฺถาย ปวตฺติโต โลกามิสนิรเปกฺขโต จ ปริสุทฺธํ. สิกฺขตฺตยปริคฺคหิตตฺตา พฺรหฺมภูเตหิ เสฏฺเฐหิ จริตพฺพโต, เตสญฺจ จริยภาวโต พฺรหฺมจริยํ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑).

เอวํ ปริยตฺติธมฺมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺมํ ทสฺเสตุํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน’’ติ อาห. สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺเม ทสฺเสตฺวา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิพฺพานญฺจา’’ติ อาห. นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทนฺติ ปุพฺพภาคสีลสมาธิวิปสฺสนาธมฺมญฺจ กิตฺตยิสฺสามิ.

ทุกฺเข ทิฏฺเฐติ ทุกฺขสจฺเจ สรสลกฺขเณน ทิฏฺเฐ ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสฺสามิ. สมุทยาทีสุปิ เอเสว นโย.

๒๓. ตญฺจาหํ อภินนฺทามีติ ตํ วุตฺตปฺปการธมฺมโชตกํ ตว วจนํ อหํ ปตฺถยามิ. ธมฺมมุตฺตมนฺติ ตญฺจ ธมฺมมุตฺตมํ อภินนฺทามิ.

ตตฺถ มหโต ตโมกายสฺส ปทาลนนฺติ มหโต อวิชฺชาราสิสฺส เฉทนํ. อนิจฺจลกฺขณวเสน เอสี. ทุกฺขลกฺขณวเสน คเวสี. อนตฺตลกฺขณวเสน สมนฺตโต ปริเยสี. มหโต วิปลฺลาสสฺส ปเภทนนฺติ มหนฺตสฺส อสุเภ สุภนฺติอาทิทฺวาทสวิธสฺส วิปลฺลาสสฺส เภทนํ. มหโต ตณฺหาสลฺลสฺส อพฺพหนนฺติ มหนฺตสฺส อนฺโตตุทนฏฺเฐน ตณฺหากณฺฏกสฺส ลุญฺจนํ. ทิฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส วินิเวฐนนฺติ ทิฏฺฐิเยว อพฺโพจฺฉินฺนปฺปวตฺติโต สงฺฆฏิตฏฺเฐน สงฺฆาโฏ, ตสฺส ทิฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส นิวตฺตนํ. มานธชสฺส ปาตนนฺติ อุสฺสิตฏฺเฐน อุนฺนติลกฺขณสฺส มานทฺธชสฺส ปาตนํ. อภิสงฺขารสฺส วูปสมนฺติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารสฺส อุปสมนํ. โอฆสฺส นิตฺถรณนฺติ วฏฺเฏ โอสีทาปนสฺส กาโมฆาทิโอฆสฺส นิตฺถรณํ นิกฺขมนํ. ภารสฺส นิกฺเขปนนฺติ รูปาทิปญฺจกฺขนฺธภารสฺส ขิปนํ ฉฑฺฑนํ. สํสารวฏฺฏสฺส อุปจฺเฉทนฺติ ขนฺธาทิปฏิปาฏิสํสารวฏฺฏสฺส เหตุนสฺสเนน อุจฺฉิชฺชนํ. สนฺตาปสฺส นิพฺพาปนนฺติ กิเลสสนฺตาปสฺส นิพฺพุตึ. ปริฬาหสฺส ปฏิปสฺสทฺธนฺติ กิเลสปริฬาหสฺส วูปสมํ ปฏิปสฺสมฺภนํ. ธมฺมธชสฺส อุสฺสาปนนฺติ นววิธโลกุตฺตรธมฺมสฺส อุสฺสาเปตฺวา ฐปนํ. ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานนฺติ อุตฺตมฏฺเฐน ปรมตฺถํ. นตฺถิ เอตสฺส มรณสงฺขาตํ มตนฺติ อมตํ. กิเลสวิสปฏิปกฺขตฺตา อคทนฺติปิ อมตํ. สํสารทุกฺขปฏิปกฺขภูตตฺตา นิพฺพุตนฺติ นิพฺพานํ. นตฺเถตฺถ ตณฺหาสงฺขาตํ วานนฺติปิ นิพฺพานํ.

มเหสกฺเขหิ สตฺเตหีติ มหานุภาเวหิ สกฺกาทีหิ สตฺเตหิ. ปริเยสิโตติ ปริยิฏฺโฐ. กหํ เทวเทโวติ เทวานํ อติเทโว กุหึ. กหํ นราสโภติ อุตฺตมปุริโส.

๒๔. อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ เอตฺถ อุทฺธนฺติ อนาคตทฺธา วุจฺจติ. อโธติ อตีตทฺธา. ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺนทฺธา. เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณนฺติ เอเตสุ อุทฺธาทีสุ ตณฺหญฺจ ทิฏฺฐินิเวสนญฺจ อภิสงฺขารวิญฺญาณญฺจ ปนุเทหิ. ปนุทิตฺวา จ ภเว น ติฏฺเฐติ เอวํ สนฺเต ทุวิเธปิ ภเว น ติฏฺเฐยฺย. เอวํ ตาว ปนุชฺชสทฺทสฺส ปนุเทหีติ อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป สมฺพนฺโธ. ปนุทิตฺวาติ เอตสฺมึ ปน อตฺถวิกปฺเป ภเว น ติฏฺเฐติ อยเมว สมฺพนฺโธ. เอตานิ นนฺทีนิเวสนวิญฺญาณานิ ปนุทิตฺวา ทุวิเธปิ ภเว น ติฏฺเฐยฺยาติ.

สโหกาสวเสน เทวโลโก อุทฺธํ. อปายโลโก อโธ. มนุสฺสโลโก มชฺเฌ. ตตฺถ กุสลา ธมฺมาติ อปายํ มุญฺจิตฺวา อุปริ ปฏิสนฺธิทานโต กุสลา ธมฺมา อุทฺธนฺติ วุจฺจนฺติ. อกุสลา ธมฺมา อปาเยสุ ปฏิสนฺธิทานโต อโธติ. ตทุภยวิมุตฺตตฺตา อพฺยากตา ธมฺมา ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ วุจฺจนฺติ. สพฺโพปริวเสน อรูปธาตุ อุทฺธํ. สพฺพอโธวเสน กามธาตุ อโธ. ตทุภยนฺตรวเสน รูปธาตุ มชฺเฌ. กายจิตฺตาพาธขนนวเสน สุขา เวทนา อุทฺธํ. ทุกฺขมนวเสน ทุกฺขา เวทนา อโธ. อทุกฺขมสุขา เวทนา มชฺเฌ. อตฺตภาววเสน ปริจฺเฉทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุทฺธนฺติ อุทฺธํ ปาทตลา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุทฺธํ ปาทตลาติ ปาทตลโต อุปริ. อโธ เกสมตฺถกาติ เกสมตฺถกโต อโธ. มชฺเฌติ ทฺวินฺนํ อนฺตรํ.

ปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณนฺติ เตรสวิธปุญฺญาภิสงฺขารสมฺปยุตฺตํ กมฺมวิญฺญาณํ. อปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณนฺติ ทฺวาทสวิธอปุญฺญาภิสงฺขารสมฺปยุตฺตํ กมฺมวิญฺญาณํ. อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณนฺติ จตุพฺพิธํ อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ กมฺมวิญฺญาณํ. นุชฺชาติ ขิป. ปนุชฺชาติ อตีว ขิป. นุทาติ ลุญฺจ. ปนุทาติ อตีว ลุญฺจ. ปชหาติ ฉฑฺเฑหิ. วิโนเทหีติ ทูรํ กโรหิ.

กมฺมภวญฺจาติ ปุญฺญาภิสงฺขารเจตนาว. ปฏิสนฺธิกญฺจ ปุนพฺภวนฺติ ปฏิสนฺธิยา รูปาทิปุนพฺภวญฺจ. ปชหนฺโต ปฐมมคฺเคน, วิโนเทนฺโต ทุติยมคฺเคน, พฺยนฺตี กโรนฺโต ตติยมคฺเคน, อนภาวํ คเมนฺโต จตุตฺถมคฺเคน. กมฺมภเว น ติฏฺเฐยฺยาติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขาเร น ติฏฺเฐยฺย.

๒๕. เอตานิ วิโนเทตฺวา ภเว อติฏฺฐนฺโต เอโส – เอวํ วิหารีติ คาถา. ตตฺถ อิเธวาติ อิมสฺมึเยว สาสเน, อิมสฺมึเยว วา อตฺตภาเว. อิมิสฺสา คาถาย นิทฺเทโส อุตฺตานตฺโถว.

๒๖. สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกนฺติ เอตฺถ อนูปธีกนฺติ นิพฺพานํ, ตํ สนฺธาย ภควนฺตํ อาลปนฺโต อาห – ‘‘สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีก’’นฺติ.

นิทฺเทเส กิเลสา จาติ อุปตาปนฏฺเฐน ราคาทโย กิเลสา จ ราสฏฺเฐน วิปากภูตา ปญฺจกฺขนฺธา จ กุสลาทิอภิสงฺขารา เจตนา จ ‘‘อุปธี’’ติ วุจฺจนฺติ กถียนฺติ. อุปธิปฺปหานํ ตทงฺคปฺปหาเนน, อุปธิวูปสมํ วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน, อุปธิปฏินิสฺสคฺคํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน อุปธิปฏิปสฺสทฺธํ ผเลนาติ.

๒๗. น เกวลํ ทุกฺขเมว ปหาสิ – เต จาปีติ คาถา. ตตฺถ อฏฺฐิตนฺติ สกฺกจฺจํ, สทา วา. ตํ ตํ นมสฺสามีติ ตสฺมา ตํ นมสฺสามิ. สเมจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. นาคาติ ภควนฺตํ อาลปนฺโต อาห.

นิทฺเทเส สเมจฺจาติ ชานิตฺวา, เอกโต หุตฺวา วา. อภิสเมจฺจาติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา. สมาคนฺตฺวาติ สมฺมุขา หุตฺวา. อภิสมาคนฺตฺวาติ สมีปํ คนฺตฺวา. สมฺมุขาติ สมฺมุเข. อาคุํ น กโรตีติ ปาปํ น กโรติ.

๒๘. อิทานิ นํ ภควา ‘‘อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺข’’นฺติ เอวํ เตน พฺราหฺมเณน วิทิโตปิ อตฺตานํ อนุปเนตฺวาว ปหีนทุกฺเขน ปุคฺคเลน โอวทนฺโต ‘‘ยํ พฺราหฺมณ’’นฺติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยํ ตํ อภิชานนฺโต ‘‘อยํ พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณ, เวเทหิ คตตฺตา เวทคู, กิญฺจนาภาวา อกิญฺจโน, กาเมสุ จ ภเวสุ จ อสตฺตตฺตา กามภเว อสตฺโต’’ติ ชญฺญา ชาเนยฺยาสิ. อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ, ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข.

นิทฺเทเส ราคกิญฺจนนฺติ ราคปลิโพธํ. โทสกิญฺจนนฺติอาทิปิ เอเสว นโย. กาโมฆํ ติณฺโณ อนาคามิมคฺเคน. ภโวฆํ ติณฺโณ อรหตฺตมคฺเคน. ทิฏฺโฐฆํ ติณฺโณ โสตาปตฺติมคฺเคน. อวิชฺโชฆํ ติณฺโณ อรหตฺตมคฺเคน. สํสารปถํ ติณฺโณ กุสลากุสลกมฺมปฺปเภเทนาติ. อุตฺติณฺโณ ปฐมมคฺเคน. นิตฺติณฺโณ ทุติยมคฺเคน. อติกฺกนฺโต ตติยมคฺเคน. สมติกฺกนฺโต จตุตฺถมคฺเคน.วีติวตฺโต ผเลน.

๒๙. กิญฺจ ภิยฺโย – วิทฺวา จ โยติ คาถา. ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน, อตฺตภาเว วา. วิสชฺชาติ โวสชฺชิตฺวา.

นิทฺเทเส สชฺชนฺติ มุญฺจนํ. วิสชฺชนฺติ โวสชฺชนํ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว. เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน จ วุตฺตสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

เมตฺตคูมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. โธตกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

๓๐. ปญฺจเม โธตกสุตฺเต – วาจาภิกงฺขามีติ วาจํ อภิกงฺขามิ. สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโนติ อตฺตโน ราคาทีนํ นิพฺพานตฺถาย อธิสีลาทีนิ สิกฺเขยฺย. นิทฺเทเส อปุพฺพํ นตฺถิ.

๓๑. อิโตติ มม มุขโต.

นิทฺเทเส อาตปฺปนฺติ กิเลสตาปนํ. อุสฺสาหนฺติ อสงฺโกจํ. อุสฺโสฬฺหีนฺติ พลววีริยํ. ถามนฺติ อสิถิลํ. ธิตินฺติ ธารณํ. วีริยํ กโรหีติ ปรกฺกมํ กโรหิ. ฉนฺทํ ชเนหีติ รุจึ อุปฺปาเทหิ.

๓๒. เอวํ วุตฺเต อตฺตมโน โธตโก ภควนฺตํ อภิตฺถวมาโน กถํกถาปโมกฺขํ ยาจนฺโต ‘‘ปสฺสามห’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเกติ ปสฺสามิ อหํ เทวมนุสฺสโลเก. ตํ ตํ นมสฺสามีติ ตํ เอวรูปํ ตํ นมสฺสามิ. ปมุญฺจาติ ปโมเจหิ.

นิทฺเทเส ปจฺเจกพุทฺธาติ ตํ ตํ อารมฺมณํ ปาฏิเยกฺกํ จตุสจฺจํ สยเมว พุทฺธา ปฏิเวธปฺปตฺตาติ ปจฺเจกพุทฺธา. สีหสีโหติ อฉมฺภิตฏฺเฐน สีหานํ อติสีโห. นาคนาโคติ นิกฺกิเลสฏฺเฐน, มหนฺตฏฺเฐน วา นาคานํ อตินาโค. คณิคณีติ คณวนฺตานํ อตีว คณวา. มุนิมุนีติ ญาณวนฺตานํ อตีว ญาณวา. ราชราชาติ อุตฺตมราชา. มุญฺจ มนฺติ โมเจหิ มํ. ปมุญฺจ มนฺติ นานาวิเธน มุญฺเจหิ มํ. โมเจหิ มนฺติ สิถิลํ กโรหิ มํ. ปโมเจหิ มนฺติ อตีว สิถิลํ กโรหิ มํ. อุทฺธร มนฺติ มํ สํสารปงฺกา อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐาเปหิ. สมุทฺธร มนฺติ สมฺมา อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐาเปหิ มํ. วุฏฺฐาเปหีติ วิจิกิจฺฉาสลฺลโต อปเนตฺวา วิสุํ กรณวเสน อุฏฺฐาเปหิ.

๓๓. อถสฺส ภควา อตฺตาธีนเมว กถํกถาปโมกฺขํ โอฆตรณมุเขน ทสฺเสนฺโต ‘‘นาห’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ นาหํ สหิสฺสามีติ อหํ น สหิสฺสามิ น สกฺโกมิ. น วายมิสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ. ปโมจนายาติ ปโมเจตุํ. กถํกถินฺติ สกงฺขํ. ตเรสีติ ตเรยฺยาสิ.

นิทฺเทเส น อีหามีติ ปโยคํ น กโรมิ. น สมีหามีติ อตีว ปโยคํ น กโรมิ. อสฺสทฺเธ ปุคฺคเลติ รตนตฺตเย สทฺธาวิรหิเต ปุคฺคเล. อจฺฉนฺทิเกติ มคฺคผลตฺถํ รุจิวิรหิเต. กุสีเตติ สมาธิวิรหิเต. หีนวีริเยติ นิพฺพีริเย. อปฺปฏิปชฺชมาเนติ ปฏิปตฺติยา น ปฏิปชฺชมาเน.

๓๔. เอวํ วุตฺเต อตฺตมนตโร โธตโก ภควนฺตํ อภิตฺถวมาโน อนุสาสนึ ยาจนฺโต ‘‘อนุสาส พฺรเหฺม’’ติ คาถมาห. ตตฺถ พฺรเหฺมติ เสฏฺฐวจนเมตํ. เตน ภควนฺตํ อามนฺตยมาโน อาห ‘‘อนุสาส พฺรเหฺม’’ติ. วิเวกธมฺมนฺติ สพฺพสงฺขารวิเวกํ นิพฺพานธมฺมํ. อพฺยาปชฺชมาโนติ นานปฺปการกํ อนาปชฺชมาโน. อิเธว สนฺโตติ อิเธว สมาโน. อสิโตติ อนิสฺสิโต.

๓๕-๗. อิโต ปรา เทฺว คาถา เมตฺตคูสุตฺเต วุตฺตนยา เอว. เกวลญฺหิ ตตฺถ ธมฺมํ, อิธ สนฺตินฺติ อยํ วิเสโส. ตติยคาถายปิ ปุพฺพฑฺฒํ ตตฺถ วุตฺตนยเมว. อปรฑฺเฒ สงฺโคติ สชฺชนฏฺฐานํ, ลคฺคนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว.

เอวํ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน จ วุตฺตสทิโส เอว ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย จูฬนิทฺเทส-อฏฺฐกถาย

โธตกมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. อุปสีวมาณวสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

๓๘. ฉฏฺเฐ อุปสีวสุตฺเต – มหนฺตโมฆนฺติ มหนฺตํ โอฆํ. อนิสฺสิโตติ ปุคฺคลํ วา ธมฺมํ วา อนลฺลีโน. โน วิสหามีติ น สกฺโกมิ. อารมฺมณนฺติ นิสฺสยํ. ยํ นิสฺสิโตติ ยํ ธมฺมํ วา ปุคฺคลํ วา นิสฺสิโต.

นิทฺเทเส กาโมฆนฺติ อนาคามิมคฺเคน กาโมฆํ. อรหตฺตมคฺเคน ภโวฆํ. โสตาปตฺติมคฺเคน ทิฏฺโฐฆํ. อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺโชฆํ ตเรยฺยํ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ ภควโต อุจฺจากุลปริทีปนวเสน วุตฺตํ. อาลมฺพณนฺติ อวตฺถริตฺวา ฐานํ. นิสฺสยนฺติ อลฺลียนํ. อุปนิสฺสยนฺติ อปสฺสยนํ.

๓๙. อิทานิ ยสฺมา พฺราหฺมโณ อากิญฺจญฺญายตนลาภี ตญฺจ สนฺตมฺปิ นิสฺสยํ น ชานาติ. เตนสฺส ภควา ตญฺจ นิสฺสยํ อุตฺตริญฺจ นิยฺยานปถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อากิญฺจญฺญ’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ เปกฺขมาโนติ ตํ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐหิตฺวา จ อนิจฺจาทิวเสน ปสฺสมาโน. นตฺถีติ นิสฺสายาติ ตํ ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ ปวตฺตํ สมาปตฺตึ อารมฺมณํ กตฺวา. ตรสฺสุ โอฆนฺติ ตโต ปภุติ ปวตฺตาย วิปสฺสนาย ยถานุรูปํ จตุพฺพิธมฺปิ โอฆํ ตรสฺสุ. กถาหีติ กถํกถาหิ. ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺสาติ รตฺตินฺทิวํ นิพฺพานํ วิภูตํ กตฺวา ปสฺส. เอเตนสฺส ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ กเถสิ.

นิทฺเทเส ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวตีติ อากาสาลมฺพณํ กตฺวา ปวตฺตมหคฺคตวิญฺญาณํ อภาเวติ อภาวํ คเมติ. วิภาเวตีติ วิวิธา อภาวํ คเมติ. อนฺตรธาเปตีติ อทสฺสนํ คเมติ. นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสตีติ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิสฺส นตฺถีติ ปสฺสติ.

๔๐. อิทานิ ‘‘กาเม ปหายา’’ติ สุตฺวา วิกฺขมฺภนวเสน อตฺตนา ปหีเน กาเม สมฺปสฺสมาโน ‘‘สพฺเพสู’’ติ คาถมาห. ตตฺถ หิตฺวา มญฺญนฺติ อญฺญํ ตโต เหฏฺฐา ฉพฺพิธมฺปิ สมาปตฺตึ หิตฺวา. สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมติ สตฺตสุ สญฺญาวิโมกฺเขสุ อุตฺตเม อากิญฺจญฺญายตเน. ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายีติ โส ปุคฺคโล ตตฺถ อากิญฺจญฺญายตนพฺรหฺมโลเก อวิคจฺฉมาโน ติฏฺเฐยฺย นูติ ปุจฺฉติ.

นิทฺเทเส อวิจฺจมาโนติ อวิยุชฺชมาโน. อวิคจฺฉมาโนติ วิโยคํ อนาปชฺชมาโน. อนนฺตรธายมาโนติ อนฺตรธานํ อนาปชฺชมาโน. อปริหายมาโนติ อนนฺตรา ปริหานํ อนาปชฺชมาโน.

๔๑-๒. อถสฺส ภควา สฏฺฐิกปฺปสหสฺสมตฺตกํเยว ฐานํ อนุชานนฺโต จตุตฺถํ คาถมาห. เอวํ ตสฺส ตตฺถ ฐานํ สุตฺวา อิทานิสฺส สสฺสตุจฺเฉทภาวํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘ติฏฺเฐ เจ’’ติ คาถมาห. ตตฺถ ปูคมฺปิ วสฺสานนฺติ อเนกสงฺขฺยมฺปิ วสฺสานํ, คณนราสินฺติ อตฺโถ. ‘‘ปูคมฺปิ วสฺสานี’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ วิภตฺติพฺยตฺตเยน สามิวจนสฺส ปจฺจตฺตวจนํ กาตพฺพํ, ปูคนฺติ วา เอตสฺส พหูนีติ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ‘‘ปูคานี’’ติ วาปิ ปฐนฺติ, ปุริมปาโฐเยว สพฺพสุนฺทโร. ตตฺเถว โส สีติ สิยา วิมุตฺโตติ โส ปุคฺคโล ตตฺเถวากิญฺจญฺญายตเน นานาทุกฺเขหิ วิมุตฺโต สีติภาวปฺปตฺโต ภเวยฺย, นิพฺพานปฺปตฺโต สสฺสโต หุตฺวา ติฏฺเฐยฺยาติ อธิปฺปาโย. จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสาติ ‘‘อุทาหุ ตถาวิธสฺส วิญฺญาณํ อนุปาทาย ปรินิพฺพาเยยฺยา’’ติ อุจฺเฉทํ ปุจฺฉติ, ‘‘ปฏิสนฺธิคฺคหณตฺถํ วาปิ ภเวยฺยา’’ติ ปฏิสนฺธิมฺปิ ตสฺส ปุจฺฉติ.

ตสฺส วิญฺญาณํ จเวยฺยาติ ตสฺส อากิญฺจญฺญายตเน อุปฺปนฺนสฺส วิญฺญาณํ จุตึ ปาปุเณยฺย. อุจฺฉิชฺเชยฺยาติ อุจฺเฉทํ ภเวยฺย. วินสฺเสยฺยาติ วินาสํ ปาปุเณยฺย. น ภเวยฺยาติ อภาวํ คเมยฺย. อุปปนฺนสฺสาติ ปฏิสนฺธิวเสน อุปปนฺนสฺส.