๑. อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา

๗๐๓. อิทานิ ตทนนฺตเร สิกฺขาปทวิภงฺเค ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท. สิกฺขาปทานีติ สิกฺขิตพฺพปทานิ; สิกฺขาโกฏฺฐาสาติ อตฺโถ. อปิจ อุปริ อาคตา สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขา. ปญฺจสุ ปน สีลงฺเคสุ ยํกิญฺจิ องฺคํ ตาสํ สิกฺขานํ ปติฏฺฐานฏฺเฐน ปทนฺติ สิกฺขานํ ปทตฺตา สิกฺขาปทานิ. ปาณาติปาตาติ ปาณสฺส อติปาตา ฆาตนา มารณาติ อตฺโถ. เวรมณีติ วิรติ. อทินฺนาทานาติ อทินฺนสฺส อาทานา; ปรปริคฺคหิตสฺส หรณาติ อตฺโถ. กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ. มิจฺฉาจาราติ กิเลสกามวเสน ลามกาจารา. มุสาวาทาติ อภูตวาทโต. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานาติ เอตฺถ สุราติ ปิฏฺฐสุรา, ปูวสุรา, โอทนสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจ สุรา. เมรยนฺติ ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, คุฬาสโว, มธฺวาสโว, สมฺภารสํยุตฺโตติ ปญฺจ อาสวา. ตทุภยมฺปิ มทนียฏฺเฐน มชฺชํ. ยาย เจตนาย ตํ ปิวนฺติ, สา ปมาทการณตฺตา ปมาทฏฺฐานํ; ตสฺมา สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา. อยํ ตาเวตฺถ มาติกานิกฺเขปสฺส อตฺโถ.

๗๐๔. ปทภาชนีเย ปน ยสฺมึ สมเย กามาวจรนฺติอาทิ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว. ยสฺมา ปน น เกวลํ วิรติเยว สิกฺขาปทํ, เจตนาปิ สิกฺขาปทเมว, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ ทุติยนโย ทสฺสิโต. ยสฺมา จ น เกวลํ เอเตเยว เทฺว ธมฺมา สิกฺขาปทํ, เจตนาสมฺปยุตฺตา ปน ปโรปณฺณาสธมฺมาปิ สิกฺขิตพฺพโกฏฺฐาสโต สิกฺขาปทเมว, ตสฺมา ตติยนโยปิ ทสฺสิโต.

ตตฺถ ทุวิธํ สิกฺขาปทํ ปริยายสิกฺขาปทํ นิปฺปริยายสิกฺขาปทญฺจ. ตตฺถ วิรติ นิปฺปริยายสิกฺขาปทํ. สา หิ ‘‘ปาณาติปาตา เวรมณี’’ติ ปาฬิยํ อาคตา, โน เจตนา. วิรมนฺโต จ ตาย เอว ตโต ตโต วิรมติ, น เจตนาย. เจตนํ ปน อาหริตฺวา ทสฺเสสิ. ตถา เสสเจตนาสมฺปยุตฺตธมฺเม. วีติกฺกมกาเล หิ เวรเจตนา ทุสฺสีลฺยํ นาม. ตสฺมา สา วิรติกาเลปิ สุสีลฺยวเสน วุตฺตา. ผสฺสาทโย ตํสมฺปยุตฺตตฺตา คหิตาติ.

อิทานิ เอเตสุ สิกฺขาปเทสุ ญาณสมุตฺเตชนตฺถํ อิเมสํ ปาณาติปาตาทีนํ ธมฺมโต, โกฏฺฐาสโต, อารมฺมณโต, เวทนาโต, มูลโต, กมฺมโต, สาวชฺชโต, ปโยคโต จ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

ตตฺถ ‘ธมฺมโต’ติ ปญฺจเปเต ปาณาติปาตาทโย เจตนาธมฺมาว โหนฺติ. ‘โกฏฺฐาสโต’ ปญฺจปิ กมฺมปถา เอว.

‘อารมฺมณโต’ ปาณาติปาโต ชีวิตินฺทฺริยารมฺมโณ. อทินฺนาทานํ สตฺตารมฺมณํ วา สงฺขารารมฺมณํ วา. มิจฺฉาจาโร อิตฺถิปุริสารมฺมโณ. มุสาวาโท สตฺตารมฺมโณ วา สงฺขารารมฺมโณ วา. สุราปานํ สงฺขารารมฺมณํ.

‘เวทนาโต’ ปาณาติปาโต ทุกฺขเวทโน. อทินฺนาทานํ ติเวทนํ. ตญฺหิ หฏฺฐตุฏฺฐสฺส อทินฺนํ อาทิยโต สุขเวทนํ โหติ, ภีตกาเล ทุกฺขเวทนํ, มชฺฌตฺตสฺส หุตฺวา คณฺหโต อทุกฺขมสุขเวทนํ. มิจฺฉาจาโร สุขเวทโน วา อทุกฺขมสุขเวทโน วา. มุสาวาโท อทินฺนาทานํ วิย ติเวทโน. สุราปานํ สุขมชฺฌตฺตเวทนํ.

‘มูลโต’ ปาณาติปาโต โทสโมหมูโล. อทินฺนาทานํ กิญฺจิกาเล โลภโมหมูลํ, กิญฺจิกาเล โทสโมหมูลํ. มิจฺฉาจาโร โลภโมหมูโล. มุสาวาโท กิญฺจิกาเล โลภโมหมูโล, กิญฺจิกาเล โทสโมหมูโล. สุราปานํ โลภโมหมูลํ.

‘กมฺมโต’ มุสาวาโท เจตฺถ วจีกมฺมํ. เสสา กายกมฺมเมว.

‘สาวชฺชโต’ ปาณาติปาโต อตฺถิ อปฺปสาวชฺโช, อตฺถิ มหาสาวชฺโช. ตถา อทินฺนาทานาทีนิ. เตสํ นานากรณํ เหฏฺฐา ทสฺสิตเมว.

อยํ ปน อปโร นโย – กุนฺถกิปิลฺลิกสฺส หิ วโธ อปฺปสาวชฺโช, ตโต มหนฺตตรสฺส มหาสาวชฺโช; โสปิ อปฺปสาวชฺโช, ตโต มหนฺตตราย สกุณิกาย มหาสาวชฺโช; ตโต โคธาย, ตโต สสกสฺส, ตโต มิคสฺส, ตโต ควยสฺส, ตโต อสฺสสฺส, ตโต หตฺถิสฺส วโธ มหาสาวชฺโช, ตโตปิ ทุสฺสีลมนุสฺสสฺส, ตโต โครูปสีลกมนุสฺสสฺส, ตโต สรณคตสฺส, ตโต ปญฺจสิกฺขาปทิกสฺส, ตโต สามเณรสฺส, ตโต ปุถุชฺชนภิกฺขุโน, ตโต โสตาปนฺนสฺส, ตโต สกทาคามิสฺส, ตโต อนาคามิสฺส, ตโต ขีณาสวสฺส วโธ อติมหาสาวชฺโชเยว.

อทินฺนาทานํ ทุสฺสีลสฺส สนฺตเก อปฺปสาวชฺชํ, ตโต โครูปสีลกสฺส สนฺตเก มหาสาวชฺชํ; ตโต สรณคตสฺส, ตโต ปญฺจสิกฺขาปทิกสฺส, ตโต สามเณรสฺส, ตโต ปุถุชฺชนภิกฺขุโน, ตโต โสตาปนฺนสฺส, ตโต สกทาคามิสฺส, ตโต อนาคามิสฺส สนฺตเก มหาสาวชฺชํ, ตโต ขีณาสวสฺส สนฺตเก อติมหาสาวชฺชํเยว.

มิจฺฉาจาโร ทุสฺสีลาย อิตฺถิยา วีติกฺกเม อปฺปสาวชฺโช, ตโต โครูปสีลกาย มหาสาวชฺโช; ตโต สรณคตาย, ปญฺจสิกฺขาปทิกาย, สามเณริยา, ปุถุชฺชนภิกฺขุนิยา, โสตาปนฺนาย, สกทาคามินิยา, ตโต อนาคามินิยา วีติกฺกเม มหาสาวชฺโช, ขีณาสวาย ปน ภิกฺขุนิยา เอกนฺตมหาสาวชฺโชว.

มุสาวาโท กากณิกมตฺตสฺส อตฺถาย มุสากถเน อปฺปสาวชฺโช, ตโต อฑฺฒมาสกสฺส, มาสกสฺส, ปญฺจมาสกสฺส, อฑฺฒกหาปณสฺส, กหาปณสฺส, ตโต อนคฺฆนิยภณฺฑสฺส อตฺถาย มุสากถเน มหาสาวชฺโช, มุสา กเถตฺวา ปน สงฺฆํ ภินฺทนฺตสฺส เอกนฺตมหาสาวชฺโชว.

สุราปานํ ปสตมตฺตสฺส ปาเน อปฺปสาวชฺชํ, อญฺชลิมตฺตสฺส ปาเน มหาสาวชฺชํ; กายจาลนสมตฺถํ ปน พหุํ ปิวิตฺวา คามฆาตนิคมฆาตกมฺมํ กโรนฺตสฺส เอกนฺตมหาสาวชฺชเมว.

ปาณาติปาตญฺหิ ปตฺวา ขีณาสวสฺส วโธ มหาสาวชฺโช; อทินฺนาทานํ ปตฺวา ขีณาสวสนฺตกสฺส หรณํ, มิจฺฉาจารํ ปตฺวา ขีณาสวาย ภิกฺขุนิยา วีติกฺกมนํ, มุสาวาทํ ปตฺวา มุสาวาเทน สงฺฆเภโท, สุราปานํ ปตฺวา กายจาลนสมตฺถํ พหุํ ปิวิตฺวา คามนิคมฆาตนํ มหาสาวชฺชํ. สพฺเพหิปิ ปเนเตหิ มุสาวาเทน สงฺฆเภทนเมว มหาสาวชฺชํ. ตญฺหิ กปฺปํ นิรเย ปาจนสมตฺถํ มหากิพฺพิสํ.

‘ปโยคโต’ติ ปาณาติปาโต สาหตฺถิโกปิ โหติ อาณตฺติโกปิ. ตถา อทินฺนาทานํ. มิจฺฉาจารมุสาวาทสุราปานานิ สาหตฺถิกาเนวาติ.

เอวเมตฺถ ปาณาติปาตาทีนํ ธมฺมาทิวเสน วินิจฺฉยํ ญตฺวา ปาณาติปาตา เวรมณีติอาทีนมฺปิ ธมฺมโต, โกฏฺฐาสโต, อารมฺมณโต, เวทนาโต, มูลโต, กมฺมโต, ขณฺฑโต, สมาทานโต, ปโยคโต จ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

ตตฺถ ‘ธมฺมโต’ติ ปริยายสีลวเสน ปฏิปาฏิยา ปญฺจ เจตนาธมฺมาว. ‘โกฏฺฐาสโต’ติ ปญฺจปิ กมฺมปถา เอว. ‘อารมฺมณโต’ติ ปาณาติปาตา เวรมณี ปรสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ อารมฺมณํ กตฺวา อตฺตโน เวรเจตนาย วิรมติ. อิตราสุปิ เอเสว นโย. สพฺพาปิ หิ เอตา วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา เวรเจตนาหิเยว วิรมนฺติ. ‘เวทนาโต’ติ สพฺพาปิ สุขเวทนา วา โหนฺติ มชฺฌตฺตเวทนา วา. ‘มูลโต’ติ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส อโลภอโทสอโมหมูลา โหนฺติ, ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส อโลภอโทสมูลา โหนฺติ. ‘กมฺมโต’ติ มุสาวาทา เวรมณีเยเวตฺถ วจีกมฺมํ; เสสา กายกมฺมํ. ‘ขณฺฑโต’ติ คหฏฺฐา ยํ ยํ วีติกฺกมนฺติ, ตํ ตเทว ขณฺฑํ โหติ ภิชฺชติ, อวเสสํ น ภิชฺชติ. กสฺมา? คหฏฺฐา หิ อนิพทฺธสีลา โหนฺติ, ยํ ยํ สกฺโกนฺติ ตํ ตเทว โคเปนฺติ. สามเณรานํ ปน เอกสฺมึ วีติกฺกมนฺเต สพฺพานิ ภิชฺชนฺติ. น เกวลญฺจ เอตานิ, เสสสีลานิปิ ภิชฺชนฺติเยว. เตสํ ปน วีติกฺกโม ทณฺฑกมฺมวตฺถุโก. ‘ปุน เอวรูปํ น กริสฺสามี’ติ ทณฺฑกมฺเม กเต สีลํ ปริปุณฺณํ โหติ. ‘สมาทานโต’ติ สยเมว ‘ปญฺจ สีลานิ อธิฏฺฐหามี’ติ อธิฏฺฐหนฺเตนปิ, ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ สมาทิยนฺเตนปิ สมาทิณฺณานิ โหนฺติ. อญฺญสฺส สนฺติเก นิสีทิตฺวา ‘ปญฺจ สีลานิ สมาทิยามี’ติ สมาทิยนฺเตนปิ, ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ สมาทิยนฺเตนปิ สมาทินฺนาเนว โหนฺติ. ‘ปโยคโต’ สพฺพานิปิ สาหตฺถิกปโยคาเนวาติ เวทิตพฺพานิ.

๗๑๒. อิทานิ ยาสํ สิกฺขานํ โกฏฺฐาสภาเวน อิมานิ ปญฺจ สิกฺขาปทานิ วุตฺตานิ, ตานิ ทสฺเสตุํ กตเม ธมฺมา สิกฺขาติ อยํ สิกฺขาวาโร อารทฺโธ. ตตฺถ ยสฺมา สพฺเพปิ จตุภูมกกุสลา ธมฺมา สิกฺขิตพฺพภาวโต สิกฺขา, ตสฺมา เต ทสฺเสตุํ ยสฺมึ สมเย กามาวจรนฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เหฏฺฐา จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ (ธ. ส. ๑) วุตฺตนเยเนว ปาฬึ วิตฺถาเรตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธ ปน มุขมตฺตเมว ทสฺสิตนฺติ.

อภิธมฺมภาชนียวณฺณนา.