(๑๔) ๔. ราชวคฺโค

๑. ปฐมจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

๑๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม ธมฺเมนาติ ทสกุสลธมฺเมน. จกฺกนฺติ อาณาจกฺกํ. อตฺถญฺญูติ รชฺชตฺถํ ชานาติ. ธมฺมญฺญูติ ปเวณิธมฺมํ ชานาติ. มตฺตญฺญูติ ทณฺเฑ วา พลมฺหิ วา ปมาณํ ชานาติ. กาลญฺญูติ รชฺชสุขานุภวนกาลํ, วินิจฺฉยกรณกาลํ, ชนปทจาริกากาลญฺจ ชานาติ. ปริสญฺญูติ อยํ ปริสา ขตฺติยปริสา, อยํ พฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทสมณปริสาติ ชานาติ.

ตถาคตวาเร อตฺถญฺญูติ ปญฺจ อตฺเถ ชานาติ. ธมฺมญฺญูติ จตฺตาโร ธมฺเม ชานาติ. มตฺตญฺญูติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ปฏิคฺคหณปริโภคมตฺตํ ชานาติ. กาลญฺญูติ อยํ กาโล ปฏิสลฺลีนสฺส, อยํ สมาปตฺติยา, อยํ ธมฺมเทสนาย, อยํ ชนปทจาริกายาติ เอวํ กาลํ ชานาติ. ปริสญฺญูติ อยํ ปริสา ขตฺติยปริสา…เป… อยํ สมณปริสาติ ชานาติ. อนุตฺตรนฺติ นวหิ โลกุตฺตรธมฺเมหิ อนุตฺตรํ. ธมฺมจกฺกนฺติ เสฏฺฐจกฺกํ.

๒. ทุติยจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

๑๓๒. ทุติเย ปิตรา ปวตฺติตํ จกฺกนฺติ จกฺกวตฺติมฺหิ ปพฺพชิเต วา กาลกเต วา จกฺกรตนํ สตฺตาหมตฺตํ ฐตฺวา อนฺตรธายติ, กถเมส ตํ อนุปฺปวตฺเตติ นาม? ปิตุ ปเวณิยํ ฐตฺวา จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรนฺโตปิ ปิตรา ปวตฺติตเมว อนุปฺปวตฺเตติ นาม.

๓. ธมฺมราชาสุตฺตวณฺณนา

๑๓๓. ตติยํ ติกนิปาเต วุตฺตนยเมว. เสวิตพฺพาเสวิตพฺเพ ปเนตฺถ ปจฺฉิมปททฺวยเมว วิเสโส. ตตฺถ สมฺมาอาชีโว เสวิตพฺโพ, มิจฺฉาอาชีโว น เสวิตพฺโพ. สปฺปาโย คามนิคโม เสวิตพฺโพ, อสปฺปาโย น เสวิตพฺโพ.

๔. ยสฺสํทิสํสุตฺตวณฺณนา

๑๓๔. จตุตฺเถ อุภโตติ ทฺวีหิปิ ปกฺเขหิ. มาติโต จ ปิติโต จาติ ยสฺส หิ มาตา ขตฺติยา, มาตุมาตา ขตฺติยา, ตสฺสาปิ มาตา ขตฺติยา. ปิตา ขตฺติโย, ปิตุปิตา ขตฺติโย, ตสฺสปิ ปิตา ขตฺติโย. โส อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ. สํสุทฺธคหณิโกติ สํสุทฺธาย มาตุกุจฺฉิยา สมนฺนาคโต. ‘‘สมเวปากินิยา คหณิยา’’ติ เอตฺถ ปน กมฺมชเตโชธาตุ คหณีติ วุจฺจติ. ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอตฺถ ปิตุปิตา ปิตามโห, ปิตามหสฺส ยุคํ ปิตามหยุคํ. ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจติ. อภิลาปมตฺตเมว เจตํ, อตฺถโต ปน ปิตามโหเยว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส, ตาว สํสุทฺธคหณิโก, อถ วา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ ทสฺเสติ. อกฺขิตฺโตติ ‘‘อปเนถ เอตํ, กึ อิมินา’’ติ เอวํ อกฺขิตฺโต อนวกฺขิตฺโต. อนุปกฺกุฏฺโฐติ น อุปกฺกุฏฺโฐ น อกฺโกสํ วา นินฺทํ วา ปตฺตปุพฺโพ. เกน การเณนาติ? ชาติวาเทน, ‘‘อิติปิ หีนชาติโก เอโส’’ติ เอวรูเปน วจเนนาติ อตฺโถ.

อฑฺโฒติอาทีสุ โย โกจิ อตฺตโน สนฺตเกน วิภเวน อฑฺโฒ โหติ. อิธ ปน น เกวลํ อฑฺโฒเยว, มหทฺธโน มหตา อปริมาณสงฺเขน ธเนน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ปญฺจกามคุณวเสน มหนฺตา อุฬารา โภคา อสฺสาติ มหาโภโค. ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโรติ โกโส วุจฺจติ ภณฺฑาคารํ, นิทหิตฺวา ฐปิเตน ธเนน ปริปุณฺณโกโส, ธญฺเญน จ ปริปุณฺณโกฏฺฐาคาโรติ อตฺโถ. อถ วา จตุพฺพิโธ โกโส หตฺถี อสฺสา รถา รฏฺฐนฺติ, ติวิธํ โกฏฺฐาคารํ ธนโกฏฺฐาคารํ ธญฺญโกฏฺฐาคารํ วตฺถโกฏฺฐาคารนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ ปริปุณฺณมสฺสาติ ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร. อสฺสวายาติ กสฺสจิ พหุมฺปิ ธนํ เทนฺตสฺส เสนา น สุณาติ, สา อนสฺสวา นาม โหติ. กสฺสจิ อเทนฺตสฺสาปิ สุณาติเยว, อยํ อสฺสวา นาม. โอวาทปฏิกรายาติ ‘‘อิทํ โว กตฺตพฺพ, อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ ทินฺนโอวาทกราย. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ ปญฺญาเวยฺยตฺติเยน ยุตฺโต. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาย สมนฺนาคโต. ปฏิพโลติ สมตฺโถ. อตฺเถ จินฺเตตุนฺติ วฑฺฒิอตฺเถ จินฺเตตุํ. โส หิ ปจฺจุปฺปนฺนอตฺถวเสเนว ‘‘อตีเตปิ เอวํ อเหสุํ, อนาคเตปิ เอวํ ภวิสฺสนฺตี’’ติ จินฺเตติ. วิชิตาวีนนฺติ วิชิตวิชยานํ, มหนฺเตน วา วิชเยน สมนฺนาคตานํ. วิมุตฺตจิตฺตานนฺติ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ วิมุตฺตมานสานํ.

๕-๖. ปตฺถนาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

๑๓๕-๑๓๖. ปญฺจเม เนคมชานปทสฺสาติ นิคมวาสิโน จ รฏฺฐวาสิโน จ ชนสฺส. หตฺถิสฺมินฺติอาทีหิ หตฺถิอสฺสรถถรุธนุเลขมุทฺทาคณนาทีนิ โสฬส มหาสิปฺปานิ ทสฺสิตานิ. อนวโยติ สมตฺโถ ปริปุณฺโณ. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ฉฏฺเฐ โอปรชฺชนฺติ อุปราชภาวํ.

๗. อปฺปํสุปติสุตฺตวณฺณนา

๑๓๗. สตฺตเม ปุริสาธิปฺปายาติ อสฺสทฺธมฺมวเสน ปุริเส อุปฺปนฺนาธิปฺปายา ปุริสชฺฌาสยา. อาทานาธิปฺปาโยติ อิทานิ คเหตุํ สกฺขิสฺสามิ, อิทานิ สกฺขิสฺสามีติ เอวํ คหณาธิปฺปาโย. วิสํโยคาธิปฺปาโยติ อิทานิ นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสามิ, อิทานิ ปาปุณิสฺสามีติ เอวํ นิพฺพานชฺฌาสโย.

๘. ภตฺตาทกสุตฺตวณฺณนา

๑๓๘. อฏฺฐเม ภตฺตาทโกติ ภตฺตกฺขาทโก, พหุภตฺตภุญฺโชติ อตฺโถ. โอกาสผรโณติ โอกาสํ ผริตฺวา อญฺเญสํ สมฺพาธํ กตฺวา ฐาเนน โอกาสผรโณ. ตตฺถ ตตฺถ ลณฺฑํ สาเรติ ปาเตตีติ ลณฺฑสารโณ. เอตฺตกา หตฺถีติ คณนกาเล สลากํ คณฺหาตีติ สลากคฺคาหี. นิสีทนสยนวเสน มญฺจปีฐํ มทฺทตีติ มญฺจปีฐมทฺทโน. ภิกฺขุคณนกาเล สลากํ คณฺหาตีติ สลากคฺคาหี.

๙. อกฺขมสุตฺตวณฺณนา

๑๓๙. นวเม หตฺถิกายนฺติ หตฺถิฆฏํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สงฺคาเม อวจรนฺตีติ สงฺคามาวจรา. เอกิสฺสา วา ติโณทกทตฺติยา วิมานิโตติ เอกทิวสํ เอเกน ติโณทกทาเนน วิมานิโต, เอกทิวสมตฺตํ อลทฺธติโณทโกติ อตฺโถ. อิโต ปรมฺปิ เอเสว นโย. น สกฺโกติ จิตฺตํ สมาทหิตุนฺติ อารมฺมเณ จิตฺตํ สมฺมา ฐเปตุํ น สกฺโกติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

๑๐. โสตสุตฺตวณฺณนา

๑๔๐. ทสเม ทุรุตฺตานนฺติ น สุฏฺฐุ วุตฺตานํ โทสวเสน ปวตฺติตานํ ผรุสวจนานํ. ทุราคตานนฺติ ทุกฺขุปฺปาทนากาเรน โสตทฺวารํ อาคตานํ. วจนปถานนฺติ วจนานํ. ทุกฺขานนฺติ ทุกฺขมานํ. ติพฺพานนฺติ พหลานํ ตาปนสภาวานํ วา. ขรานนฺติ ผรุสานํ. กฏุกานนฺติ ติขิณานํ. อสาตานนฺติ อมธุรานํ. อมนาปานนฺติ มนํ อปฺปายิตุํ วฑฺเฒตุํ อสมตฺถานํ. ปาณหรานนฺติ ชีวิตหรานํ. ยา สา ทิสาติ สพฺพสงฺขารสมถาทิวเสน ทิสฺสติ อปทิสฺสตีติ นิพฺพานํ ทิสาติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน ตํ อาคมฺม สพฺเพ สงฺขารา สมถํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา สพฺพสงฺขารสมโถติ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีลสมาธิปญฺญา มิสฺสิกา กถิตาติ.

ราชวคฺโค จตุตฺโถ.