(๖) ๑. นีวรณวคฺโค

๑. อาวรณสุตฺตวณฺณนา

๕๑. ทุติยสฺส ปฐเม อาวรณวเสน อาวรณา. นีวรณวเสน นีวรณา. เจโต อชฺฌารุหนฺตีติ เจตโส อชฺฌารุหา. วิปสฺสนาปญฺญญฺจ มคฺคปญฺญญฺจ อุปฺปตฺตินิวารณฏฺเฐน ทุพฺพลํ กโรนฺตีติ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา. ยา วา เอเตหิ สทฺธึ โวกิณฺณา ปญฺญา อุปฺปชฺชติ, ตํ ทุพฺพลํ กโรนฺตีติปิ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา. อพลายาติ ปญฺจนีวรณปริโยนทฺธตฺตา อปคตพลาย. อุตฺตริ วา มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสนฺติ ทสกุสลกมฺมปถสงฺขาตา มนุสฺสธมฺมา อุตฺตริ อริยภาวํ กาตุํ สมตฺถํ ญาณทสฺสนวิเสสํ. หารหารินีติ หริตพฺพํ หริตุํ สมตฺถา. นงฺคลมุขานีติ มาติกามุขานิ. ตานิ หิ นงฺคลสริกฺขกตฺตา นงฺคเลหิ จ ขตตฺตา นงฺคลมุขานีติ วุจฺจนฺติ.

เอวเมว โขติ เอตฺถ โสตํ วิย วิปสฺสนาญาณํ ทฏฺฐพฺพํ, อุภโต นงฺคลมุขานํ วิวรณกาโล วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ สํวรสฺส วิสฺสฏฺฐกาโล, มชฺเฌนทิยา รุกฺขปาเท โกฏฺเฏตฺวา ปลาลติณมตฺติกาหิ อาวรเณ กเต อุทกสฺส วิกฺขิตฺตวิสฏพฺยาทิณฺณกาโล วิย ปญฺจหิ นีวรเณหิ ปริโยนทฺธกาโล, เอวํ อาวรเณ กเต วิหตเวคสฺส อุทกสฺส ติณปลาลาทีนิ ปริกฑฺฒิตฺวา สมุทฺทํ ปาปุณิตุํ อสมตฺถกาโล วิย วิปสฺสนาญาเณน สพฺพากุสเล วิทฺธํเสตฺวา นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ อสมตฺถกาโล เวทิตพฺโพ. สุกฺกปกฺเข วุตฺตวิปลฺลาเสน โยชนา กาตพฺพา. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

๓. ปธานิยงฺคสุตฺตวณฺณนา

๕๓. ตติเย ปธานิยงฺคานีติ ปธานํ วุจฺจติ ปทหนภาโว, ปธานมสฺส อตฺถีติ ปธานิโย, ปธานิยสฺส ภิกฺขุโน องฺคานีติ ปธานิยงฺคานิ. สทฺโธติ สทฺธาย สมนฺนาคโต. สทฺธา ปเนสา อาคมสทฺธา อธิคมสทฺธา โอกปฺปนสทฺธา ปสาทสทฺธาติ จตุพฺพิธา. ตตฺถ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ สทฺธา, อภินีหารโต ปฏฺฐาย อาคตตฺตา อาคมสทฺธา นาม. อริยสาวกานํ ปฏิเวเธน อธิคตตฺตา อธิคมสทฺธา นาม. พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ วุตฺเต อจลภาเวน โอกปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. ปสาทุปฺปตฺติ ปสาทสทฺธา นาม. อิธ โอกปฺปนสทฺธา อธิปฺเปตา. โพธินฺติ จตุมคฺคญาณํ. ตํ สุปฺปฏิวิทฺธํ ตถาคเตนาติ สทฺทหติ. เทสนาสีสเมว เจตํ, อิมินา ปน องฺเคน ตีสุปิ รตเนสุ สทฺธา อธิปฺเปตา. ยสฺส หิ พุทฺธาทีสุ ปสาโท พลวา, ตสฺส ปธานวีริยํ อิชฺฌติ.

อปฺปาพาโธติ อโรโค. อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข. สมเวปากินิยาติ สมวิปากินิยา. คหณิยาติ กมฺมชเตโชธาตุยา. นาติสีตาย นาจฺจุณฺหายาติ อติสีตลคฺคหณิโก หิ สีตภีรุโก โหติ, อจฺจุณฺหคฺคหณิโก อุณฺหภีรุโก, เตสํ ปธานํ น อิชฺฌติ, มชฺฌิมคฺคหณิกสฺส อิชฺฌติ. เตนาห – มชฺฌิมาย ปธานกฺขมายาติ. ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกตฺตาติ ยถาภูตํ อตฺตโน อคุณํ ปกาเสตา. อุทยตฺถคามินิยาติ อุทยญฺจ อตฺถญฺจ คนฺตุํ ปริจฺฉินฺทิตุํ สมตฺถาย. เอเตน ปญฺญาสลกฺขณปริคฺคาหกํ อุทยพฺพยญาณํ วุตฺตํ. อริยายาติ ปริสุทฺธาย. นิพฺเพธิกายาติ อนิพฺพิทฺธปุพฺเพ โลภกฺขนฺธาทโย นิพฺพิชฺฌิตุํ สมตฺถาย. สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ ตทงฺควเสน กิเลสานํ ปหีนตฺตา ยํ ทุกฺขํ ขียติ, ตสฺส ทุกฺขสฺส ขยคามินิยา. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ วิปสฺสนาปญฺญาว กถิตา. ทุปฺปญฺญสฺส หิ ปธานํ น อิชฺฌติ.

๔. สมยสุตฺตวณฺณนา

๕๔. จตุตฺเถ ปธานายาติ วีริยกรณตฺถาย. น สุกรํ อุญฺเฉน ปคฺคเหน ยาเปตุนฺติ น สกฺกา โหติ ปตฺตํ คเหตฺวา อุญฺฉาจริยาย ยาเปตุํ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

๕. มาตาปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๕๕. ปญฺจเม ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ปริยาทิยิตฺวา คเหตฺวา เขเปตฺวา ติฏฺฐติ. อุคฺฆาติตาติ อุทฺธุมาตา.

อสิหตฺเถนาติ สีสจฺเฉทนตฺถาย อสึ อาทาย อาคเตนาปิ. ปิสาเจนาติ ขาทิตุํ อาคตยกฺเขนาปิ. อาสีเทติ ฆฏฺเฏยฺย. มญฺชุนาติ มุทุเกน. กาโมฆวุฬฺหานนฺติ กาโมเฆน วุฬฺหานํ กฑฺฒิตานํ. กาลํ คติ ภวาภวนฺติ วฏฺฏกาลํ คติญฺจ ปุนปฺปุนพฺภเว จ. ปุรกฺขตาติ ปุเรจาริกา ปุรโต คตาเยว. เย จ กาเม ปริญฺญายาติ เย ปณฺฑิตา ทุวิเธปิ กาเม ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. จรนฺติ อกุโตภยาติ ขีณาสวานํ กุโตจิ ภยํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา เต อกุโตภยา หุตฺวา จรนฺติ. ปารงฺคตาติ ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ อุปคตา, สจฺฉิกตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ. อาสวกฺขยนฺติ อรหตฺตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

๖. อุปชฺฌายสุตฺตวณฺณนา

๕๖. ฉฏฺเฐ มธุรกชาโตติ สญฺชาตครุภาโว. ทิสา จ เม น ปกฺขายนฺตีติ จตสฺโส ทิสา จ อนุทิสา จ มยฺหํ น อุปฏฺฐหนฺตีติ วทติ. ธมฺมา จ มํ นปฺปฏิภนฺตีติ สมถวิปสฺสนาธมฺมาปิ เม น อุปฏฺฐหนฺติ. อนภิรโต จ พฺรหฺมจริยํ จรามีติ อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา พฺรหฺมจริยวาสํ วสามิ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ตสฺส กถํ สุตฺวา ‘‘พุทฺธเวเนยฺยปุคฺคโล อย’’นฺติ ตํ การณํ ภควโต อาโรเจตุํ อุปสงฺกมิ. อวิปสฺสกสฺส กุสลานํ ธมฺมานนฺติ กุสลธมฺเม อวิปสฺสนฺตสฺส, อเนสนฺตสฺส อคเวสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานนฺติ สติปฏฺฐานาทีนํ สตฺตตึสธมฺมานํ.

๗. อภิณฺหปจฺจเวกฺขิตพฺพฐานสุตฺตวณฺณนา

๕๗. สตฺตเม ชราธมฺโมมฺหีติ ชราสภาโว อมฺหิ. ชรํ อนตีโตติ ชรํ อนติกฺกนฺโต, อนฺโตชราย เอว จรามิ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. กมฺมสฺสโกติอาทีสุ กมฺมํ มยฺหํ สกํ อตฺตโน สนฺตกนฺติ กมฺมสฺสโก อมฺหิ. กมฺมสฺส ทายาโทติ กมฺมทายาโท, กมฺมํ มยฺหํ ทายชฺชํ สนฺตกนฺติ อตฺโถ. กมฺมํ มยฺหํ โยนิ การณนฺติ กมฺมโยนิ. กมฺมํ มยฺหํ พนฺธูติ กมฺมพนฺธุ, กมฺมญาตโกติ อตฺโถ. กมฺมํ มยฺหํ ปฏิสรณํ ปติฏฺฐาติ กมฺมปฏิสรโณ. ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสามีติ ตสฺส กมฺมสฺส ทายาโท เตน ทินฺนผลปฏิคฺคาหโก ภวิสฺสามีติ อตฺโถ. โยพฺพนมโทติ โยพฺพนํ อารพฺภ อุปฺปนฺนมโท. เสเสสุปิ เอเสว นโย. มคฺโค สญฺชายตีติ โลกุตฺตรมคฺโค สญฺชายติ. สํโยชนานิ สพฺพโส ปหียนฺตีติ ทส สํโยชนานิ สพฺพโส ปหียนฺติ. อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺตีติ สตฺต อนุสยา วิคตนฺตา ปริจฺฉินฺนา ปริวฏุมา โหนฺติ. เอวเมตฺถ เหฏฺฐา ปญฺจสุ ฐาเนสุ วิปสฺสนา กถิตา, อิเมสุ ปญฺจสุ โลกุตฺตรมคฺโค.

อิทานิ คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต พฺยาธิธมฺมาติอาทิมาห. ตตฺถ ญตฺวา ธมฺมํ นิรูปธินฺติ อุปธิรหิตํ อรหตฺตมคฺคํ ญตฺวา. สพฺเพ มเท อภิโภสฺมีติ สพฺเพ อิเม ตโยปิ มเท อธิภวึ, อติกฺกมฺม ฐิโตสฺมีติ อตฺโถ. เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโตติ ปพฺพชฺชํ เขมโต ทิสฺวา. ตสฺส เม อหุ อุสฺสาโห, นิพฺพานํ อภิปสฺสโตติ ตสฺส มยฺหํ นิพฺพานํ อภิปสฺสนฺตสฺส วายาโม อโหสิ. อนิวตฺติ ภวิสฺสามีติ ปพฺพชฺชโต อนิวตฺติโก ภวิสฺสามิ, พฺรหฺมจริยวาสโต อนิวตฺติโก, สพฺพญฺญุตญฺญาณโต อนิวตฺติโก ภวิสฺสามิ. พฺรหฺมจริยปรายโณติ มคฺคพฺรหฺมจริยปรายโณ. อิมินา โลกุตฺตโร อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค กถิโตติ.

๘. ลิจฺฉวิกุมารกสุตฺตวณฺณนา

๕๘. อฏฺฐเม สชฺชานิ ธนูนีติ สชิยานิ อาโรปิตธนูนิ. อทฺทสูติ อทฺทสํสุ. ภวิสฺสนฺติ วชฺชีติ วฑฺฒิสฺสนฺติ วชฺชิราชาโน. อปานุภาติ อวฑฺฒินิสฺสิตา มานถทฺธา. ปจฺฉาลิยํ ขิปนฺตีติ ปจฺฉโต คนฺตฺวา ปิฏฺฐึ ปาเทน ปหรนฺติ. รฏฺฐิกสฺสาติอาทีสุ รฏฺฐํ ภุญฺชตีติ รฏฺฐิโก. ปิตรา ทตฺตํ สาปเตยฺยํ ภุญฺชตีติ เปตฺตนิโก. เสนาย ปติ เชฏฺฐโกติ เสนาปติโก. คามคามณิกสฺสาติ คามานํ คามณิกสฺส, คามสามิกสฺสาติ อตฺโถ. ปูคคามณิกสฺสาติ คณเชฏฺฐกสฺส. กุเลสูติ เตสุ เตสุ กุเลสุ. ปจฺเจกาธิปจฺจํ กาเรนฺตีติ ปจฺเจกํ เชฏฺฐกฏฺฐานํ กาเรนฺติ. กลฺยาเณน มนสา อนุกมฺปนฺตีติ สุนฺทเรน จิตฺเตน อนุคฺคณฺหนฺติ. เขตฺตกมฺมนฺตสามนฺตสโพฺยหาเรติ เย จ อตฺตโน เขตฺตกมฺมนฺตานํ สามนฺตา อนนฺตรกฺเขตฺตสามิโน, เต จ รชฺชุทณฺเฑหิ ภูมิปฺปมาณคฺคาหเก สพฺโพหาเร จ. พลิปฏิคฺคาหิกา เทวตาติ กุลปฺปเวณิยา อาคตา อารกฺขเทวตา. สกฺกโรตีติ ตา เทวตา อคฺคยาคุภตฺตาทีหิ สกฺกโรติ.

กิจฺจกโรติ อุปฺปนฺนานํ กิจฺจานํ การโก. เย จสฺส อนุชีวิโนติ เย จ เอตํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺติ. อุภินฺนญฺเจว อตฺถายาติ อุภินฺนมฺปิ หิตตฺถาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อตฺโถ. ปุพฺพเปตานนฺติ ปรโลกคตานํ. ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ ชีวตนฺติ เย จ ทิฏฺเฐ ธมฺเม ชีวนฺติ. อิติ ปททฺวเยนาปิ อตีตปจฺจุปฺปนฺเน ญาตโย ทสฺเสติ. วิตฺติสญฺชนโนติ ตุฏฺฐิชนโน. ฆรมาวสนฺติ ฆราวาสํ วสนฺโต. ปุชฺโช โหติ ปสํสิโยติ ปูเชตพฺโพ จ ปสํสิตพฺโพ จ โหตีติ.

๙-๑๐. วุฑฺฒปพฺพชิตสุตฺตทฺวยวณฺณนา

๕๙-๖๐. นวเม นิปุโณติ สโณฺห สุขุมการณญฺญู. อากปฺปสมฺปนฺโนติ สมณากปฺเปน สมฺปนฺโน. ทสเม ปทกฺขิณคฺคาหีติ ทินฺโนวาทํ ปทกฺขิณโต คณฺหนฺโต. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

นีวรณวคฺโค ปฐโม.