(๑๔) ๔. ปุคฺคลวคฺโค

๑. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

๑๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อุปปตฺติปฏิลาภิยานีติ เยหิ อนนฺตรา อุปปตฺตึ ปฏิลภติ. ภวปฏิลาภิยานีติ อุปปตฺติภวสฺส ปฏิลาภาย ปจฺจยานิ. สกทาคามิสฺสาติ อิทํ อปฺปหีนสํโยชเนสุ อริเยสุ อุตฺตมโกฏิยา คหิตํ. ยสฺมา ปน อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส อนฺตรา อุปปตฺติ นตฺถิ, ยํ ปน โส ตตฺถ ฌานํ สมาปชฺชติ, ตํ กุสลตฺตา ‘‘อุปปตฺติภวสฺส ปจฺจโย’’ เตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ตสฺมาสฺส ‘‘อุปปตฺติปฏิลาภิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ, ภวปฏิลาภิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ วุตฺตํ. โอรมฺภาคิเยสุ จ อปฺปหีนํ อุปาทาย สกทาคามิสฺส อวิเสเสน ‘‘โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

๒. ปฏิภานสุตฺตวณฺณนา

๑๓๒. ทุติเย ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโนติ ปญฺหํ กเถนฺโต ยุตฺตเมว กเถติ, สีฆํ ปน น กเถติ, สณิกเมว กเถตีติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ.

๓. อุคฺฆฏิตญฺญูสุตฺตวณฺณนา

๑๓๓. ตติเย จตุนฺนมฺปิ ปุคฺคลานํ อิมินา สุตฺเตน วิเสโส เวทิตพฺโพ –

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู, ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู. กตโม จ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู, ยสฺส ปุคฺคลสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู. กตโม จ ปุคฺคโล เนยฺโย, ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโสมนสิกโรโต กลฺยาณมิตฺเต เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เนยฺโย. กตโม จ ปุคฺคโล ปทปรโม, ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต พหุมฺปิ ภณโต พหุมฺปิ ธารยโต พหุมฺปิ วาจยโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปทปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๑๔๘-๑๕๑).

๔. อุฏฺฐานผลสุตฺตวณฺณนา

๑๓๔. จตุตฺเถ อุฏฺฐานวีริเยเนว ทิวสํ วีตินาเมตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺทผลมตฺตํ กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ, ตํ ปน อุฏฺฐานํ อาคมฺม กิญฺจิ ปุญฺญผลํ นปฺปฏิลภติ, อยํ อุฏฺฐานผลูปชีวี น กมฺมผลูปชีวี นาม. จาตุมหาราชิเก ปน เทเว อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ เทวา อุฏฺฐานวีริเยน วินา ปุญฺญผลสฺเสว อุปชีวนโต กมฺมผลูปชีวิโน น อุฏฺฐานผลูปชีวิโน นาม. ราชราชมหามตฺตาทโย อุฏฺฐานผลูปชีวิโน จ กมฺมผลูปชีวิโน จ. เนรยิกสตฺตา เนว อุฏฺฐานผลูปชีวิโน น กมฺมผลูปชีวิโน. อิมสฺมึ สุตฺเต ปุญฺญผลเมว กมฺมผลนฺติ อธิปฺเปตํ, ตญฺจ เตสํ นตฺถิ.

๕. สาวชฺชสุตฺตวณฺณนา

๑๓๕. ปญฺจเม ปฐโม อนฺธพาลปุถุชฺชโน, ทุติโย อนฺตรนฺตรา กุสลการโก โลกิยปุถุชฺชโน, ตติโย โสตาปนฺโน, สกทาคามิอนาคามิโนปิ เอเตเนว สงฺคหิตา. จตุตฺโถ ขีณาสโว. โส หิ เอกนฺเตเนว อนวชฺโช.

๖-๗. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๓๖-๑๓๗. ฉฏฺเฐ ปฐโม โลกิยมหาชโน, ทุติโย สุกฺขวิปสฺสโก โสตาปนฺโน จ สกทาคามี จ, ตติโย อนาคามี. โส หิ ยสฺมา ตงฺขณิกมฺปิ อุปปตฺตินิมิตฺตกํ ฌานํ ปฏิลภติเยว, ตสฺมา สุกฺขวิปสฺสโกปิ สมาธิสฺมึ ปริปูรการีเยว. จตุตฺโถ ขีณาสโวเยว. โส หิ สพฺเพสํ สีลาทิปจฺจนีกานํ ปหีนตฺตา สพฺพตฺถ ปริปูรการี นาม. สตฺตเมปิ ฉฏฺเฐ วุตฺตนเยเนว ปุคฺคลปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ.

๘. นิกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

๑๓๘. อฏฺฐเม นิกฏฺฐกาโยติ นิคฺคตกาโย. อนิกฏฺฐจิตฺโตติ อนุปวิฏฺฐจิตฺโต. กาเยเนว คามโต นิกฺขนฺโต, จิตฺเตน อรญฺเญ วสนฺโตปิ คามเมว ปวิฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๙. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

๑๓๙. นวเม อสหิตนฺติ อตฺเถน อสํยุตฺตํ. น กุสลา โหตีติ น เฉกา โหติ. สหิตาสหิตสฺสาติ อตฺถนิสฺสิตสฺส วา อนิสฺสิตสฺส วา. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๐. วาทีสุตฺตวณฺณนา

๑๔๐. ทสเม อตฺถโต ปริยาทานํ คจฺฉตีติ อฏฺฐกถํ ปุจฺฉิโต ปริยาทานํ ปริกฺขยํ คจฺฉติ, กเถตุํ น สกฺโกติ. โน พฺยญฺชนโตติ พฺยญฺชนํ ปนสฺส ปวตฺตติ น ปริยาทิยติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถาติ.

ปุคฺคลวคฺโค จตุตฺโถ.