(๑๐) ๕. อสุรวคฺโค

๑. อสุรสุตฺตวณฺณนา

๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม อสุโรติ อสุรสทิโส พีภจฺโฉ. เทโวติ เทวสทิโส คุณวเสน อภิรูโป ปาสาทิโก.

๒. ปฐมสมาธิสุตฺตวณฺณนา

๙๒. ทุติเย อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺสาติ นิยกชฺฌตฺเต อปฺปนาจิตฺตสมาธิสฺส. อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายาติ สงฺขารปริคฺคาหกวิปสฺสนาญาณสฺส. ตญฺหิ อธิปญฺญาสงฺขาตญฺจ, ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาเตสุ จ ธมฺเมสุ วิปสฺสนาภูตํ, ตสฺมา ‘‘อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนา’’ติ วุจฺจตีติ.

๓. ทุติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา

๙๓. ตติเย โยโค กรณีโยติ ยุตฺตปฺปยุตฺตตา กตฺตพฺพา. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. วายาโมติ ปโยโค. อุสฺสาโหติ ตโต อธิมตฺตตรํ วีริยํ. อุสฺโสฬฺหีติ ปงฺกลคฺคสกฏอุทฺธรณสทิสํ มหาวีริยํ. อปฺปฏิวานีติ อนิวตฺตนตา.

๔. ตติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา

๙๔. จตุตฺเถ เอวํ โข, อาวุโส, สงฺขารา ทฏฺฐพฺพาติอาทีสุ, อาวุโส, สงฺขารา นาม อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา, อนิจฺจโต สมฺมสิตพฺพา, อนิจฺจโต ปสฺสิตพฺพา. ตถา ทุกฺขโต, อนตฺตโตติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ โข, อาวุโส, จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพนฺติอาทีสุปิ ปฐมชฺฌานวเสน, อาวุโส, จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ ปฐมชฺฌานวเสน สนฺนิสาเทตพฺพํ, ปฐมชฺฌานวเสน เอโกทิ กาตพฺพํ, ปฐมชฺฌานวเสน สมาทหิตพฺพํ. ตถา ทุติยชฺฌานาทิวเสนาติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิเมสุ ตีสุปิ สุตฺเตสุ สมถวิปสฺสนา โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา.

๕. ฉวาลาตสุตฺตวณฺณนา

๙๕. ปญฺจเม ฉวาลาตนฺติ สุสาเน อลาตํ. มชฺเฌ คูถคตนฺติ มชฺฌฏฺฐาเน คูถมกฺขิตํ. เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรตีติ กูฏโคปานสิถมฺภโสปานาทีนํ อตฺถาย อนุปเนยฺยตาย คาเม น กฏฺฐตฺถํ สาเธติ, เขตฺตกุฏิปาทํ วา มญฺจปาทํ วา กาตุํ อนุปเนยฺยตาย น อรญฺเญ กฏฺฐตฺถํ สาเธติ. ทฺวีสุ โกฏีสุ คยฺหมานํ หตฺถํ ฑหติ, มชฺเฌ คยฺหมานํ คูเถน มกฺเขติ. ตถูปมนฺติ ตํสริกฺขกํ. อภิกฺกนฺตตโรติ สุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อุตฺตมตโร. ควา ขีรนฺติ คาวิโต ขีรํ. ขีรมฺหา ทธีติอาทีสุ ปรํ ปรํ ปุริมโต ปุริมโต อคฺคํ, สปฺปิมณฺโฑ ปน เตสุ สพฺเพสุปิ อคฺคเมว. อคฺโคติอาทีสุ คุเณหิ อคฺโค เจว เสฏฺโฐ จ ปมุโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จาติ เวทิตพฺโพ. ฉวาลาตูปมาย น ทุสฺสีโล ปุคฺคโล กถิโต, อปฺปสฺสุโต ปน วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺโต โคณสทิโส ปุคฺคโล กถิโตติ เวทิตพฺโพ. ฉฏฺเฐ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว.

๗. ขิปฺปนิสนฺติสุตฺตวณฺณนา

๙๗. สตฺตเม ขิปฺปนิสนฺตีติ ขิปฺปนิสามโน สีฆํ ชานิตุํ สมตฺโถ. สุตานญฺจ ธมฺมานนฺติ สุตปฺปคุณานํ ตนฺติธมฺมานํ. อตฺถูปปริกฺขีติ อตฺถํ อุปปริกฺขโก. อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ อฏฺฐกถญฺจ ปาฬิญฺจ ชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหตีติ นวโลกุตฺตรธมฺมานํ อนุรูปธมฺมภูตํ สสีลกํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. โน จ กลฺยาณวาโจติ น สุนฺทรวจโน. น กลฺยาณวากฺกรโณติ น สุนฺทรวจนโฆโส โหติ. โปริยาติอาทีหิ สทฺธึ โน-กาโร โยเชตพฺโพเยว. คุณปริปุณฺณาย อปลิพุทฺธาย อโทสาย อคฬิตปทพฺยญฺชนาย อตฺถํ วิญฺญาเปตุํ สมตฺถาย วาจาย สมนฺนาคโต น โหตีติ อตฺโถ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๘. อตฺตหิตสุตฺตวณฺณนา

๙๘-๙๙. อฏฺฐมํ ปุคฺคลชฺฌาสยวเสนาปิ ทสพลสฺส เทสนาญาณวิลาเสนาปิ กถิตํ, นวมํ ปญฺจเวรวเสน.

๑๐. โปตลิยสุตฺตวณฺณนา

๑๐๐. ทสเม กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. ขมตีติ รุจฺจติ. ยทิทํ ตตฺถ ตตฺถ กาลญฺญุตาติ ยา เอสา ตตฺถ ตตฺถ กาลํ ชานนา. ตํ ตํ กาลํ ญตฺวา หิ อวณฺณารหสฺส อวณฺณกถนํ วณฺณารหสฺส จ วณฺณกถนํ ปณฺฑิตานํ ปกตีติ ทสฺเสติ.

อสุรวคฺโค ปญฺจโม.