๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๔๕) ๑. ปจฺจยตากถา

๗๑๑. ปจฺจยตา ววตฺถิตาติ? อามนฺตา. นนุ วีมํสา เหตุ, โส จ อธิปตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีมํสา เหตุ, โส จ อธิปติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ ฉนฺทาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ฉนฺทาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๒. นนุ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ มคฺคงฺคนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ มคฺคงฺคํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, มคฺคปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๓. นนุ จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, โส จ อาหาโรติ? อามนฺตา. หญฺจิ จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, โส จ อาหาโร, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๔. นนุ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ มคฺคงฺคนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ มคฺคงฺคํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, มคฺคปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๕. นนุ อริยํ ธมฺมํ ครุํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ ปจฺจเวกฺขณา, ตญฺจารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อริยํ ธมฺมํ ครุํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ ปจฺจเวกฺขณา, ตญฺจารมฺมณํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๖. นนุ ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ ปุริมา ปุริมา อกุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปุริมา ปุริมา อกุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ ปุริมา ปุริมา กิริยาพฺยากตา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กิริยาพฺยากตานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปุริมา ปุริมา กิริยาพฺยากตา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กิริยาพฺยากตานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปจฺจยตา ววตฺถิตา’’ติ? อามนฺตา. เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ, อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ, อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ, สมนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ปจฺจยตา ววตฺถิตาติ.

ปจฺจยตากถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๔๖) ๒. อญฺญมญฺญปจฺจยกถา

๗๑๘. อวิชฺชาปจฺจยาว สงฺขารา, น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺขารปจฺจยาปิ อวิชฺชา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อวิชฺชา สงฺขาเรน สหชาตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อวิชฺชา สงฺขาเรน สหชาตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อวิชฺชาปจฺจยาปิ สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยาปิ อวิชฺชา’’ติ.

ตณฺหาปจฺจยาว อุปาทานํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘อุปาทานปจฺจยาปิ ตณฺหา’’ติ? อามนฺตา. นนุ ตณฺหา อุปาทาเนน สหชาตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตณฺหา อุปาทาเนน สหชาตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ตณฺหาปจฺจยาปิ อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยาปิ ตณฺหา’’ติ.

๗๑๙. ‘‘ชรามรณปจฺจยา, ภิกฺขเว, ชาติ, ชาติปจฺจยา ภโว’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. เตน หิ อวิชฺชาปจฺจยาว สงฺขารา, น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺขารปจฺจยาปิ อวิชฺชา’’ติ. ตณฺหาปจฺจยาว อุปาทานํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘อุปาทานปจฺจยาปิ ตณฺหา’’ติ.

‘‘วิญฺญาณปจฺจยา, ภิกฺขเว, นามรูปํ, นามรูปปจฺจยาปิ วิญฺญาณ’’นฺติ [ที. นิ. ๒.๕๘, โถกํ ปน วิสทิสํ] – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อวิชฺชาปจฺจยาปิ สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยาปิ อวิชฺชา; ตณฺหาปจฺจยาปิ อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยาปิ ตณฺหาติ.

อญฺญมญฺญปจฺจยกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๔๗) ๓. อทฺธากถา

๗๒๐. อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีโต อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคโต อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ อตีโต อทฺธาติ? อามนฺตา. อตีตา ปญฺจทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ อนาคโต อทฺธาติ? อามนฺตา. อนาคตา ปญฺจทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนา ปญฺจทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา ปญฺจกฺขนฺธา อตีโต อทฺธา, อนาคตา ปญฺจกฺขนฺธา อนาคโต อทฺธา, ปจฺจุปฺปนฺนา ปญฺจกฺขนฺธา ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ? อามนฺตา. ปนฺนรสทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตานิ ทฺวาทสายตนานิ อตีโต อทฺธา, อนาคตานิ ทฺวาทสายตนานิ อนาคโต อทฺธา, ปจฺจุปฺปนฺนานิ ทฺวาทสายตนานิ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ? อามนฺตา. ฉตฺตึส อทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา อฏฺฐารส ธาตุโย อตีโต อทฺธา, อนาคตา อฏฺฐารส ธาตุโย อนาคโต อทฺธา, ปจฺจุปฺปนฺนา อฏฺฐารส ธาตุโย ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ? อามนฺตา. จตุปญฺญาส อทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตานิ พาวีสตินฺทฺริยานิ อตีโต อทฺธา, อนาคตานิ พาวีสตินฺทฺริยานิ อนาคโต อทฺธา, ปจฺจุปฺปนฺนานิ พาวีสตินฺทฺริยานิ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ? อามนฺตา. ฉสฏฺฐิ อทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๒๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กถาวตฺถูนิ! กตมานิ ตีณิ? อตีตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ อโหสิ อตีตมทฺธาน’นฺติ; อนาคตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ ภวิสฺสติ อนาคตมทฺธาน’นฺติ; เอตรหิ วา, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ โหติ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺน’นฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ กถาวตฺถูนี’’ติ [อ. นิ. ๓.๖๘; ที. นิ. ๓.๓๐๕]. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ.

อทฺธากถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๔๘) ๔. ขณลยมุหุตฺตกถา

๗๒๒. ขโณ ปรินิปฺผนฺโน, ลโย ปรินิปฺผนฺโน, มุหุตฺตํ ปรินิปฺผนฺนนฺติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๒๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘มุหุตฺตํ ปรินิปฺผนฺนนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กถาวตฺถูนิ! กตมานิ ตีณิ? อตีตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ อโหสิ อตีตมทฺธาน’นฺติ; อนาคตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ ภวิสฺสติ อนาคตมทฺธาน’นฺติ; เอตรหิ วา, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ โหติ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺน’นฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ กถาวตฺถูนี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ มุหุตฺตํ ปรินิปฺผนฺนนฺติ.

ขณลยมุหุตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๔๙) ๕. อาสวกถา

๗๒๔. จตฺตาโร อาสวา อนาสวาติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ…เป… โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๒๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘จตฺตาโร อาสวา อนาสวาติ? อามนฺตา. อตฺถญฺเญว อาสวา เยหิ อาสเวหิ เต อาสวา สาสวา โหนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ จตฺตาโร อาสวา อนาสวาติ.

อาสวกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๐) ๖. ชรามรณกถา

๗๒๖. โลกุตฺตรานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ โลกุตฺตรนฺติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ…เป… โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตาปตฺติมคฺคสฺส ชรามรณํ โสตาปตฺติมคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตาปตฺติมคฺคสฺส ชรามรณํ โสตาปตฺติมคฺโคติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติผลสฺส ชรามรณํ โสตาปตฺติผลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… สกทาคามิมคฺคสฺส…เป… สกทาคามิผลสฺส…เป… อนาคามิมคฺคสฺส…เป… อนาคามิผลสฺส…เป… อรหตฺตมคฺคสฺส ชรามรณํ อรหตฺตมคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตมคฺคสฺส ชรามรณํ อรหตฺตมคฺโคติ? อามนฺตา. อรหตฺตผลสฺส ชรามรณํ อรหตฺตผลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สติปฏฺฐานานํ… สมฺมปฺปธานานํ… อิทฺธิปาทานํ… อินฺทฺริยานํ… พลานํ… โพชฺฌงฺคานํ ชรามรณํ โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๒๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘โลกุตฺตรานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ โลกุตฺตรนฺติ? อามนฺตา. โลกิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ โลกุตฺตรนฺติ.

ชรามรณกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๑) ๗. สญฺญาเวทยิตกถา

๗๒๘. สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกุตฺตราติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ…เป… โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๒๙. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกุตฺตราติ? อามนฺตา. โลกิยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ โลกุตฺตราติ.

สญฺญาเวทยิตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๒) ๘. ทุติยสญฺญาเวทยิตกถา

๗๓๐. สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกิยาติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามาวจราติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปาวจราติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปาวจราติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๓๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกิยาติ? อามนฺตา. โลกุตฺตราติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ โลกิยาติ.

ทุติยสญฺญาเวทยิตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๓) ๙. ตติยสญฺญาเวทยิตกถา

๗๓๒. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส มารณนฺติโย ผสฺโส, มารณนฺติยา เวทนา, มารณนฺติยา สญฺญา, มารณนฺติยา เจตนา, มารณนฺติยํ จิตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส มารณนฺติโย ผสฺโส, มารณนฺติยา เวทนา, มารณนฺติยา สญฺญา, มารณนฺติยา เจตนา, มารณนฺติยํ จิตฺตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส มารณนฺติโย ผสฺโส, มารณนฺติยา เวทนา, มารณนฺติยา สญฺญา, มารณนฺติยา เจตนา, มารณนฺติยํ จิตฺตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยา’’ติ.

สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตนฺติ? อามนฺตา. อผสฺสกสฺส กาลํ กิริยา, อเวทนกสฺส กาลํ กิริยา…เป… อจิตฺตกสฺส กาลํ กิริยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ สผสฺสกสฺส กาลํ กิริยา…เป… สจิตฺตกสฺส กาลํ กิริยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สผสฺสกสฺส กาลํ กิริยา…เป… สจิตฺตกสฺส กาลํ กิริยา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยา’’ติ.

สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส กาเย วิสํ กเมยฺย, สตฺถํ กเมยฺย, อคฺคิ กเมยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส กาเย วิสํ น กเมยฺย, สตฺถํ น กเมยฺย, อคฺคิ น กเมยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส กาเย วิสํ น กเมยฺย, สตฺถํ น กเมยฺย, อคฺคิ น กเมยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยา’’ติ.

สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส กาเย วิสํ กเมยฺย, สตฺถํ กเมยฺย, อคฺคิ กเมยฺยาติ? อามนฺตา. น นิโรธํ สมาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๓๓. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน น กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ โส นิยาโม เยน นิยาเมน นิยโต สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน น กาลํ กเรยฺยาติ? นตฺถิ. หญฺจิ นตฺถิ โส นิยาโม เยน นิยาเมน นิยโต สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน น กาลํ กเรยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน น กาลํ กเรยฺยาติ.

๗๓๔. จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี น กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ โส นิยาโม เยน นิยาเมน นิยโต จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี น กาลํ กเรยฺยาติ? นตฺถิ. หญฺจิ นตฺถิ โส นิยาโม เยน นิยาเมน นิยโต จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี น กาลํ กเรยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี น กาลํ กเรยฺยา’’ติ.

ตติยสญฺญาเวทยิตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๔) ๑๐. อสญฺญสตฺตุปิกกถา

๗๓๕. สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกาติ? อามนฺตา. อตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส อโลโภ กุสลมูลํ, อโทโส กุสลมูลํ, อโมโห กุสลมูลํ, สทฺธา วีริยํ สติ สมาธิ ปญฺญาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส อโลโภ กุสลมูลํ, อโทโส กุสลมูลํ…เป… ปญฺญาติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส อโลโภ กุสลมูลํ, อโทโส กุสลมูลํ, อโมโห กุสลมูลํ, สทฺธา วีริยํ สติ สมาธิ ปญฺญา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกา’’ติ.

สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกาติ? อามนฺตา. อตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตนฺติ? อามนฺตา. อผสฺสกสฺส มคฺคภาวนา…เป… อจิตฺตกสฺส มคฺคภาวนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ สผสฺสกสฺส มคฺคภาวนา…เป… สจิตฺตกสฺส มคฺคภาวนาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สผสฺสกสฺส มคฺคภาวนา…เป… สจิตฺตกสฺส มคฺคภาวนา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกา’’ติ.

สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกาติ? อามนฺตา. เย เกจิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชนฺติ, สพฺเพ เต อสญฺญสตฺตุปิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๓๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อิธาปิ อสญฺญี ตตฺราปิ อสญฺญีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อิธาปิ อสญฺญี ตตฺราปิ อสญฺญี, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกา’’ติ.

อสญฺญสตฺตุปิกกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๕) ๑๑. กมฺมูปจยกถา

๗๓๗. อญฺญํ กมฺมํ อญฺโญ กมฺมูปจโยติ? อามนฺตา. อญฺโญ ผสฺโส, อญฺโญ ผสฺสูปจโย; อญฺญา เวทนา, อญฺโญ เวทนูปจโย; อญฺญา สญฺญา, อญฺโญ สญฺญูปจโย; อญฺญา เจตนา, อญฺโญ เจตนูปจโย; อญฺญํ จิตฺตํ, อญฺโญ จิตฺตูปจโย; อญฺญา สทฺธา, อญฺโญ สทฺธูปจโย; อญฺญํ วีริยํ, อญฺโญ วีริยูปจโย; อญฺญา สติ, อญฺโญ สตูปจโย; อญฺโญ สมาธิ, อญฺโญ สมาธูปจโย; อญฺญา ปญฺญา, อญฺโญ ปญฺญูปจโย; อญฺโญ ราโค, อญฺโญ ราคูปจโย…เป… อญฺญํ อโนตฺตปฺปํ, อญฺโญ อโนตฺตปฺปูปจโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๓๘. อญฺญํ กมฺมํ, อญฺโญ กมฺมูปจโยติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโตติ, อามนฺตา. กุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย กุสโลติ, น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย กุสโลติ? อามนฺตา. สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทุกฺขาย เวทนาย…เป… อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๓๙. กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโตติ? อามนฺตา. อกุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย อกุสโลติ? อามนฺตา. สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทุกฺขาย เวทนาย…เป… อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๔๐. กมฺมํ จิตฺเตน สหชาตํ, กมฺมํ สารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย จิตฺเตน สหชาโต, กมฺมูปจโย สารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กมฺมูปจโย จิตฺเตน สหชาโต, กมฺมูปจโย อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. กมฺมํ จิตฺเตน สหชาตํ, กมฺมํ อนารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมํ จิตฺเตน สหชาตํ, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมํ ภิชฺชตีติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย จิตฺเตน สหชาโต, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมูปจโย ภิชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมูปจโย จิตฺเตน สหชาโต, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมูปจโย น ภิชฺชตีติ? อามนฺตา. กมฺมํ จิตฺเตน สหชาตํ, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมํ น ภิชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๔๑. กมฺมมฺหิ กมฺมูปจโยติ? อามนฺตา. ตญฺเญว กมฺมํ โส กมฺมูปจโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมมฺหิ กมฺมูปจโย, กมฺมูปจยโต วิปาโก นิพฺพตฺตตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว กมฺมํ, โส กมฺมูปจโย, โส กมฺมวิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมมฺหิ กมฺมูปจโย, กมฺมูปจยโต วิปาโก นิพฺพตฺตติ, วิปาโก สารมฺมโณติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย สารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กมฺมูปจโย อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. วิปาโก อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๔๒. อญฺญํ กมฺมํ อญฺโญ กมฺมูปจโยติ, อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ปุณฺณ, เอกจฺโจ สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ [สพฺยาปชฺฌมฺปิ อพฺยาปชฺฌมฺปิ (ก.) ม. นิ. ๒.๘๑ ปสฺสิตพฺพํ] กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ วจีสงฺขารํ…เป… มโนสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, โส สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ กายสงฺขารํ อภิสงฺขริตฺวา, สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ วจีสงฺขารํ…เป… มโนสงฺขารํ อภิสงฺขริตฺวา สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ โลกํ อุปปชฺชติ. ตเมนํ สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ โลกํ อุปปนฺนํ สมานํ สพฺยาพชฺฌาปิ อพฺยาพชฺฌาปิ ผสฺสา ผุสนฺติ. โส สพฺยาพชฺเฌหิปิ อพฺยาพชฺเฌหิปิ ผสฺเสหิ ผุฏฺโฐ สมาโน สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ เวทนํ เวเทติ โวกิณฺณสุขทุกฺขํ, เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เอกจฺเจ จ เทวา เอกจฺเจ จ วินิปาติกา. อิติ โข, ปุณฺณ, ภูตา ภูตสฺส อุปปตฺติ โหติ, ยํ กโรติ เตน อุปปชฺชติ, อุปปนฺนเมตํ ผสฺสา ผุสนฺติ. เอวมฺปาหํ, ปุณฺณ, ‘กมฺมทายาทา สตฺตา’ติ วทามี’’ติ [ม. นิ. ๒.๘๑]. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อญฺญํ กมฺมํ, อญฺโญ กมฺมูปจโย’’ติ.

กมฺมูปจยกถา นิฏฺฐิตา.

ปนฺนรสมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

ปจฺจยตา ววตฺถิตา, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, อทฺธา, ขโณ ลโย มุหุตฺตํ, จตฺตาโร อาสวา อนาสวา, โลกุตฺตรานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ โลกุตฺตรา, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกุตฺตรา, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกิยา, สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺย, เสฺวว มคฺโค อสญฺญสตฺตุปปตฺติยา, อญฺญํ กมฺมํ อญฺโญ กมฺมูปจโยติ.

ตติโย ปณฺณาสโก.

ตสฺสุทฺทานํ –

อนุสยา, สํวโร, กปฺโป, มูลญฺจ ววตฺถิตาติ.