๒. ทุติยวคฺโค

(๑๖) ๗. จิตฺตฏฺฐิติกถา

๓๓๕. เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. อุปฑฺฒทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ, อุปฑฺฒทิวโส วยกฺขโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

เอกํ จิตฺตํ เทฺว ทิวเส ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. ทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ, ทิวโส วยกฺขโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

เอกํ จิตฺตํ จตฺตาโร ทิวเส ติฏฺฐติ… อฏฺฐ ทิวเส ติฏฺฐติ… ทส ทิวเส ติฏฺฐติ… วีสติ ทิวเส ติฏฺฐติ… มาสํ ติฏฺฐติ… เทฺว มาเส ติฏฺฐติ… จตฺตาโร มาเส ติฏฺฐติ… อฏฺฐ มาเส ติฏฺฐติ… ทส มาเส ติฏฺฐติ… สํวจฺฉรํ ติฏฺฐติ… เทฺว วสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ วสฺสานิ ติฏฺฐติ… อฏฺฐ วสฺสานิ ติฏฺฐติ… ทส วสฺสานิ ติฏฺฐติ… วีสติ วสฺสานิ ติฏฺฐติ… ตึส วสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตารีส วสฺสานิ ติฏฺฐติ… ปญฺญาส วสฺสานิ ติฏฺฐติ… วสฺสสตํ ติฏฺฐติ… เทฺว วสฺสสตานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ วสฺสสตานิ ติฏฺฐติ… ปญฺจ วสฺสสตานิ ติฏฺฐติ… วสฺสสหสฺสํ ติฏฺฐติ… เทฺว วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… อฏฺฐ วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… โสฬส วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… กปฺปํ ติฏฺฐติ… เทฺว กปฺเป ติฏฺฐติ… จตฺตาโร กปฺเป ติฏฺฐติ… อฏฺฐ กปฺเป ติฏฺฐติ… โสฬส กปฺเป ติฏฺฐติ… พาตฺตึส กปฺเป ติฏฺฐติ… จตุสฏฺฐิ กปฺเป ติฏฺฐติ… ปญฺจ กปฺปสตานิ ติฏฺฐติ… กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… เทฺว กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… อฏฺฐ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… โสฬส กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… วีสติ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตารีส กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… สฏฺฐิ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตุราสีติ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. เทฺวจตฺตารีส กปฺปสหสฺสานิ อุปฺปาทกฺขโณ, เทฺวจตฺตารีส กปฺปสหสฺสานิ วยกฺขโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. อตฺถญฺเญ ธมฺมา เอกาหํ พหุมฺปิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺตีติ? อามนฺตา. เต ธมฺมา จิตฺเตน ลหุปริวตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

เต ธมฺมา จิตฺเตน ลหุปริวตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ ลหุปริวตฺตํ ยถยิทํ จิตฺตํ. ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, อุปมาปิ น สุกรา ยาว ลหุปริวตฺตํ จิตฺต’’นฺติ [อ. นิ. ๑.๔๘]. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘เต ธมฺมา จิตฺเตน ลหุปริวตฺตา’’ติ.

เต ธมฺมา จิตฺเตน ลหุปริวตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มกฺกโฏ อรญฺเญ ปวเน จรมาโน สาขํ คณฺหติ, ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหติ, ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยมิทํ [ยทิทํ (พหูสุ)] วุจฺจติ จิตฺตํ อิติปิ มโน อิติปิ วิญฺญาณํ อิติปิ ตํ รตฺติยา จ ทิวสสฺส จ อญฺญเทว อุปฺปชฺชติ อญฺญํ นิรุชฺฌตี’’ติ [สํ. นิ. ๒.๖๑]. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘เต ธมฺมา จิตฺเตน ลหุปริวตฺตา’’ติ.

๓๓๖. เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. โสตวิญฺญาณํ…เป… ฆานวิญฺญาณํ… ชิวฺหาวิญฺญาณํ… กายวิญฺญาณํ… อกุสลํ จิตฺตํ… ราคสหคตํ… โทสสหคตํ… โมหสหคตํ… มานสหคตํ… ทิฏฺฐิสหคตํ… วิจิกิจฺฉาสหคตํ… ถินสหคตํ… อุทฺธจฺจสหคตํ… อหิริกสหคตํ… อโนตฺตปฺปสหคตํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. เยเนว จิตฺเตน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, เตเนว จิตฺเตน โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายติ… ชิวฺหาย รสํ สายติ… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสติ… มนสา ธมฺมํ วิชานาติ…เป… เยเนว จิตฺเตน มนสา ธมฺมํ วิชานาติ, เตเนว จิตฺเตน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ…เป… โสเตน สทฺทํ สุณาติ… ฆาเนน คนฺธํ ฆายติ… ชิวฺหาย รสํ สายติ…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. เยเนว จิตฺเตน อภิกฺกมติ, เตเนว จิตฺเตน ปฏิกฺกมติ; เยเนว จิตฺเตน ปฏิกฺกมติ, เตเนว จิตฺเตน อภิกฺกมติ; เยเนว จิตฺเตน อาโลเกติ, เตเนว จิตฺเตน วิโลเกติ; เยเนว จิตฺเตน วิโลเกติ, เตเนว จิตฺเตน อาโลเกติ; เยเนว จิตฺเตน สมิญฺเชติ, เตเนว จิตฺเตน ปสาเรติ; เยเนว จิตฺเตน ปสาเรติ, เตเนว จิตฺเตน สมิญฺเชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๓๗. อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. มนุสฺสานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ…เป… ตาวตึสานํ เทวานํ… ยามานํ เทวานํ… ตุสิตานํ เทวานํ… นิมฺมานรตีนํ เทวานํ… ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ… พฺรหฺมปาริสชฺชานํ เทวานํ… พฺรหฺมปุโรหิตานํ เทวานํ… มหาพฺรหฺมานํ เทวานํ… ปริตฺตาภานํ เทวานํ… อปฺปมาณาภานํ เทวานํ… อาภสฺสรานํ เทวานํ… ปริตฺตสุภานํ เทวานํ… อปฺปมาณสุภานํ เทวานํ… สุภกิณฺหานํ เทวานํ … เวหปฺผลานํ เทวานํ… อวิหานํ เทวานํ… อตปฺปานํ เทวานํ… สุทสฺสานํ เทวานํ… สุทสฺสีนํ เทวานํ… อกนิฏฺฐานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ วีสติ กปฺปสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ, อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ วีสติ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. มนุสฺสานํ วสฺสสตํ อายุปฺปมาณํ, มนุสฺสานํ เอกํ จิตฺตํ วสฺสสตํ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ วีสติ กปฺปสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ, อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ วีสติ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ ปญฺจ วสฺสสตานิ อายุปฺปมาณํ, จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ ปญฺจ วสฺสสตานิ ติฏฺฐติ… วสฺสสหสฺสํ ติฏฺฐติ… เทฺว วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… อฏฺฐ วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… โสฬส วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… กปฺปสฺส ตติยภาคํ ติฏฺฐติ… อุปฑฺฒกปฺปํ ติฏฺฐติ… เอกํ กปฺปํ ติฏฺฐติ… เทฺว กปฺเป ติฏฺฐติ… จตฺตาโร กปฺเป ติฏฺฐติ… อฏฺฐ กปฺเป ติฏฺฐติ… โสฬส กปฺเป ติฏฺฐติ… พาตฺตึส กปฺเป ติฏฺฐติ… จตุสฏฺฐิ กปฺเป ติฏฺฐติ… ปญฺจ กปฺปสตานิ ติฏฺฐติ… กปฺปสหสฺสํ ติฏฺฐติ… เทฺว กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… อฏฺฐ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… อกนิฏฺฐานํ เทวานํ โสฬส กปฺปสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ, อกนิฏฺฐานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ โสฬส กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ จิตฺตํ มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ อุปฺปชฺชติ มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ นิรุชฺฌตีติ? อามนฺตา. อากาสานญฺจายตนูปคา เทวา มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ จวนฺติ มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ อุปฺปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. อากาสานญฺจายตนูปคา เทวา เยเนว จิตฺเตน อุปฺปชฺชนฺติ, เตเนว จิตฺเตน จวนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จิตฺตฏฺฐิติกถา นิฏฺฐิตา.