๖. อปรนฺตรฏฺฐสาสนวํสกถามคฺโค

๖. อิทานิ ปน มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ สาสนวํสํ วกฺขามิ. อมฺหากญฺหิ มรมฺมรฏฺเฐ สุปฺปาทกติตฺเถ วาณิชคาเม วสนฺเต จูฬปุณฺณ มหาปุณฺเณเทฺว ภาติเก ปฏิจฺจ ภควโต ธรมานสฺเสว อติเรกวีสติวสฺสกาลโต ปภุติ สาสนํ ปติฏฺฐาสิ. น ปน ตาว พฺยาเปตฺวา ปติฏฺฐาสิ. เตเนว ปุน สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนตฺถาย มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ เปเสสีติ.

ภควา ปน โลหิตจนฺทนวิหารํ ปฏิคฺคเหตฺวา สตฺตสตฺตาหานิ นิสีทิตฺวา สมาคตานํ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมรสํ อทาสิ. สตฺตาเหสุ จ เอกสฺมึ อหุ จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ปญฺจสตมตฺเตหิ จ ปาสาเทหิ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สจฺจพนฺธปพฺพเต นิสินฺนสฺส สจฺจพนฺธสฺส นาม อิสิโน ธมฺมํ เทเสตฺวา ฉหิ อภิญฺญาหิ สทฺธึ อรหตฺตํ ปาเปสิ. วาณิชคาเม จ อิสิทินฺนเสฏฺฐิ อาทีนมฺปิ ธมฺมรสํ ปาเยสิ. อิจฺเจวํ สจฺจพนฺธอิสิทินฺนมหาปุณฺณาทโย ปฏิจฺจ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล สาสนํ ปติฏฺฐาสิ.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ ปฐมํ สาสนสฺส

ปติฏฺฐานํ.

ภควโต ปรินิพฺพุตโต ปญฺจตึสาธิเก ทฺวิวสฺสสเต สมฺปตฺเต ตติยสงฺคีตึ สงฺคายิตฺวา อวสาเน มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ สทฺธึ จตูหิ ภิกฺขูหิ อปรนฺตรฏฺฐํ เปเสสิ. อปรนฺตรฏฺฐญฺจ นาม อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล สุนาปรนฺตรฏฺฐเมว. ตมตฺถํ ปน เหฏฺฐา อโวจุมฺหา.

โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถโรปิ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺเตน รฏฺฐวาสีนํ ปสาเทสิ. สตฺตติมตฺตานํ ปาณสหสฺสานํ ธมฺมรสํ ปาเยสิ. รฏฺฐวาสิโน จ พหโว สาสเน ปพฺพชึสุ. ราชกุลโตปิ สหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. อิตฺถีนํ ปน อติเรกสฏฺฐิสหสฺสมตฺตา ปพฺพชึสุ. ตญฺจ น อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตนฺตํ สุตฺวา ปพฺพชนฺตีนํ อิตฺถีนํ วเสน วุตฺตํ, อถ โข อาทิโต ปฏฺฐาย ยาวจิรกาลา สาสนํ ปสีทิตฺวา ปพฺพชนฺตีนํ อิตฺถีนํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมาติ เจ, อิตฺถีนํ ภิกฺขุนีนํ สนฺติเกเยว ปพฺพชิตุํ ยุตฺตตฺตา โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถเรน จ สทฺธึ ภิกฺขุนีนํ อนาคตตฺตา. เอวํ จิรกาลํ อติกฺกมิตฺวา ปจฺฉา ภิกฺขุนิโย อาคนฺตฺวา ตาสํ สนฺติเก ปพฺพชิตานํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สีหฬทีเป อนุฬาเทวิโย ปพฺพชิตกาเล มหามหินฺทตฺเถรสฺส สงฺฆมิตฺตาเถริยา ปกฺโกสนตา อิธ ญาปกาติ. เอวํ โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรํ ปฏิจฺจ อปรนฺตรฏฺเฐ สตฺตานํ พหุปกาโร อโหสิ. เตเนวฏฺฐกถายํ–

อปรนฺตํ วิคาหิตฺวา, โยนโก ธมฺมรกฺขิโต;

อคฺคิกฺขนฺธูปเมเนตฺถ, ปสาเทสิ ชเน พหูติ.

ตตฺถายํ อธิปฺปาย วิเสโส คเหตพฺโพ. กถํ. อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตนฺตํ นาม ภิกฺขูนํ ปฏิปตฺติวเสน วุตฺตํ, ตํ ภิกฺขูนํเยว เทเสตุํ วฏฺฏติ, เถโรปิ ตตฺถ ตํ เทเสสิ, ตสฺมา ปุณฺณสจฺจพนฺธาทโย ปฏิจฺจ ภควโต ธรมานสฺส วีสติวสฺสกาเลเยว สาสนํ อปรนฺตรฏฺเฐ ปติฏฺฐหิตฺวา กสฺมิญฺจิ กสฺมิญฺจิ ฐาเน ภิกฺขูนํ สํวิชฺชมานตฺตา เตสํ ภิกฺขูนํ สงฺคเหตฺวา เทเสตุํ ปจฺฉา อาคตานญฺจ ภิกฺขูนํ ปริสุทฺธาจารตํ วิญฺญาเปตุํ อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตํ เถโร เทเสสีติ. เอวญฺจ สติ อริมทฺทนนคเร สมณกุตฺตกานํ สํวิชฺชมานภาวํ วกฺขมาเนน วจเนน สเมติ.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล อปรนฺตรฏฺเฐ ทุติยํ

สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

ยสฺมา ปน พุทฺเธ, ภควา ปุณฺณตฺเถรสฺส ยาจนมารพฺภ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา วาณิเช หิ การิเต จนฺทนวิหาเร วสิตฺวา เอกสฺมึ สมเย อานนฺเทน ปจฺฉาสมเณน ตมฺพทีปรฏฺฐมฺปิ เทสจาริกํ อาหิณฺฑิ. อาหิณฺฑิตฺวา อริมทฺทนนครฏฺฐานสมีปํ ปตฺวา ปพฺพตมุทฺธนิ ฐตฺวา อนาคเต โข อานนฺท อิมสฺมึ ปเทเส สมฺมุติ นาม ราชา อริมทฺทนํ นาม นครํ มาเปสฺสติ, ตสฺมิญฺจ นคเร มม สาสนํ วิรูฬํ หุตฺวา ปติฏฺฐหิสฺสตีติ พฺยากาสิ. อยมตฺโถ โปราณเวทปาตฺถเกสุ วุตฺโต.

โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถโร จ อปรนฺตรฏฺฐํ อาคนฺตฺวา ตมฺพทีปรฏฺฐมฺปิ อาหิณฺฑิตฺวา ตมฺพทีปรฏฺฐวาสีนมฺปิ ธมฺมรสํ ปาเยสิเยว. อยมตฺโถ ขตฺติยกุลโต เอว ปุริสสหสฺสานิ ปพฺพชึสูติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา วิญฺญายติ. ตทา หิ อปรนฺตรฏฺเฐ ขตฺติโย นตฺถิ, ตมฺพทีปรฏฺฐินฺโทเยว ตํ อนุสาเสตฺวา อติ วสติ, ขตฺติเย จ อาสนฺเต กุโต ขตฺติยกุลานิ ภวิสฺสนฺติ, เตเนว ตมฺพทีปรฏฺฐโต ปุริสสหสฺสานิ ปพฺพชึสูติ วิญฺญาตพฺพํ. ตสฺมา ตมฺพทีปิกสาสนวํสมฺปิ อิธ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

เตนิทานิ ตมฺพทีปิกาสาสนวํสํ ปวกฺขามิ. อมฺหากญฺหิ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร สมฺมุติราชา นาม ภูปาโล รชฺชํ กเรสิ. ตโต ปฏฺฐาย ยาว อนุรุทฺธรญฺญา สมถิ นามเก เทเส นิสินฺนานํ ตึสมตฺตานํ สมณกุตฺตกานํ สฏฺฐิสหสฺสมตฺตานํ สิสฺสานํ โอวาทํ ทตฺวา จรึสุ.

เตสํ ปน สมณกุตฺตกานํ อยํ วาโท,- สเจ โย ปาณาติปาตํ กเรยฺย, โส อีทิสํ ปริตฺตํ ภณนฺโต ตมฺหา ปาปกมฺมา ปริมุจฺเจยฺย, สเจ ปน โย มาตาปิตรํ หนฺตฺวา อนนฺตริยกมฺมโต ปริมุจฺจิตุกาโม ภเวยฺย, อีทิสํ ปริตฺตํ ภเณยฺย, สเจปิ ปุตฺตธิตานํ อาวาหวิวาหกมฺมํ กตฺตุกาโม ภเวยฺย, อาจริยานํ ปฐมํ นิยฺยาเทตฺวา อาวาหวิวาหกมฺมํ กาตพฺพํ, โย อิทํ จาริตฺตํ อติกฺกเมยฺย, พหุ อปุญฺญํ ปสเวยฺยาติ เอวมาทีหิ มิจฺฉาวาเทหิ อตฺตโน อตฺตโน อุปคตานํ โอวาทํ อทํสุ. ตมตฺถํ สุตฺวา อนุรุทฺธราชา ปริจิตปุญฺโญ เตสํ วาทํ น รุจิ. อยํ เตสํ มิจฺฉาวาโทติ.

ตทา จ อริมทฺทนนคเร อรหนฺโต นาม เถโร อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. อยํ อรหนฺตตฺเถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ,– ราชวํสาคตปริตฺตนิทานาคตสาสนปฺปเวณิยาคตวเสน ติวิธา โหติ.

ตตฺถายํ ราชวํสาคตฏฺฐุปฺปตฺติ,– ตทา หิ สุนาปรนฺตตมฺพทีปรฏฺเฐสุ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพทา ถิรํ สาสนํ น ตาว ปติฏฺฐาสิ. เตเนว ภควโต พฺยากตนิยาเมน สาสนํ ปติฏฺฐาเปสฺสามาติ จินฺเตตฺวา มหาเถรา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา สาสนํ อนุคฺคหิตุํ สมตฺถํ ปุคฺคลํ เทหีติ ยาจึสุ. สกฺโกจ เทวานมินฺโท ตาวตึสภวเน เอกํ เทวปุตฺตํ ยาจิตฺวา เอกิสฺสา พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปสิ. ทสมาสจฺจเยน วิชายนกาเล สีลพุทฺธิ นาม เถโร อนุรกฺขิตฺวา วเย สมฺปตฺเต ปพฺพาเชสิ. ตีสุ ปิฏเกสุ อติวิย เฉโก หุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหนฺโตติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ.

โสจ เถโร มรมฺมมณฺฑเล ชินสาสนํ วิชฺโชตาเปตุํ อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา นครโต อวิทูเร เอกสฺมึ อรญฺเญ นิสีทิ. ตทา สกฺโก เทวานมินฺโท เอกํ เนสาทํ ปโลเภตฺวา ตสฺส เถรํ ทสฺเสสิ. อถ เนสาทสฺส เอตทโหสิ,– อยํ ปน อมนุสฺโส ยกฺโข ภเวยฺย, สเจ ปน มนุสฺโส ภเวยฺย, เอวํ สติ มิลกฺขุชาติโก ภเวยฺยาติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา รญฺโญ ทสฺสนตฺถาย นครํ อาเนสิ. เถโร จ อฏฺฐปริกฺขาเร คเหตฺวา อนุคจฺฉิ. เนสาทา จ เถรํ อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสิ.

ราชา ทิสฺวา สนฺตินฺทฺริโย อยํ, น มิลกฺขุชาติโก, อิมสฺส อพฺภนฺตเร สารธมฺโม อตฺถิ มญฺเญติ ลทฺธสูริโยภาสํวิย ปทุมํ ผุลฺลจิตฺตํ หุตฺวา วีมํเสตุกาโม เถรํ อาห,– อตฺตโน สารุปฺปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีทาหีติ.

เถโร จ ราชปลฺลงฺกํ อารุหิตฺวา นสีทิ. ราชา จ อยํ อคฺคาสเน นิสีทิ, อวสฺสํ อคฺคปุคฺคโล ภเวยฺยาติ จินฺเตตฺวา ตฺวํ กสฺส ญาติ, กสฺส ภิสฺโส, กุโต อาคโตสีติ ปุจฺฉิ. เถโร จ เอวมาห,– โลกสฺมึ โย นวคุณสมฺปนฺโน ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺสาหํ ญาติ, โสภควาเยว มมาจริโย, ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสินฺนฏฺฐานโต อาคโตมฺหีติ.

ราชา จ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา อาห, ตว อาจริเยน เทสิตํ ธมฺมํ เอกเทสโต เทเสหีติ. อถ ยถา สิริธมฺมาโสกรญฺโญ นิโคฺรธสามเณเรน อปฺปมาทธมฺโม เทสิโต, เอวํ อปฺปมาทธมฺมํเยว เถโร เทเสสิ.

ราชา จ ปุน อาห,– กุหึ ทานิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ นิสีทติ, เตน ปน เทสิโต ธมฺโม กติปฺปมาโณ, ตสฺส สาวกา ปน กติปฺปมาณา, ตุมฺหาทิสา อญฺเญ อตฺถิ วา มา วาติ. อิทานิ อมฺหากํ อาจริโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต, ธาตุโยเยว อิทานิ อตฺถิ, เตน ปน เทสิโต ธมฺโม จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสปฺปมาโณ, สุธมฺมปุเร ปิฏกตฺตยํ ยุคฬวเสน ตึสวิธา อตฺถิ, มยา อญฺโญ ปรมตฺถ สมฺมุติวเสน ทุวิโธปิ สงฺโฆ อตฺถีติ.

ตํ สุตฺวา ราชา ภิยฺโยโสมตฺตาย ปสนฺโน หุตฺวา ปุน อาโรเจสิ,– มม ภนฺเต อิมสฺมึ ปจฺจกฺเข นตฺถิ ตยา อญฺโญ นาโถ, อชฺชภคฺเค ปาณุเปตํ มํ อุปาสโกติ ธาเรหิ, ตว โอวาทํ อหํ สิรสา ปฏิคฺคณฺหิสฺสามีติ.

ตโต ปจฺฉา อรญฺญกงฺคารเห ฐาเน วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. สมณกุตฺตกานมฺปิ วาทํ ภินฺทิ, ยถา ปน สุวณฺณปาตึ ลภิตฺวา สุวณฺณภาชนํ ลภิตฺวา มตฺติกาภาชนนฺติ. สกเลปิ จ รฏฺเฐ สมณกุตฺตกานํ วาทํ ชหาเปสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล สมณกุตฺตกา หีนลาภา หุตฺวา เถรสฺส อุปนาหํ พนฺธึสุ. เต ปน สมณกุตฺตกา อรญฺเญ นิสฺสามิกาวิย โกเลยกา สุนขา อนาถา หุตฺวา กายิกเจตสิกทุกฺขํ ลภึสุ.

ราชา จ ตมตฺถํ ญตฺวา ยถา สมณกุตฺตกา นาภิภวนฺติ, ตถา อารกฺขํ ฐเปสิ. เต จ สมณกุตฺตเก เสตวตฺถํ นิวาสาเปตฺวา อาวุธคาหโยธภาเวน ราชกมฺเม นิโยชาเปสิ. เถโร จ สาสเน ปสนฺเน ชเน ปพฺพาเชตฺวา อุปสมฺปาเทตฺวา สาสนํ วิโสธาเปสิ. ราชา จ อิมสฺมึ รฏฺเฐ โปราณิกา ราชาโน สมณกุตฺตกานํ วาทํ คเหตฺวา รชฺชํ กาเรสุํ, สเจ หิ ปน เตสํ อนตฺถกรชฺชํ ปุน คณฺหาเปตุํ สกฺกุเณยฺยํ, เอวํ สติ อหํ เตสํ อนตฺถกรชฺชํ อปเนตฺวา สาตฺถกรชฺชํ คณฺหาเปตุมิจฺฉามีติ อนุโสจีติ.

อยํ ปน ปริตฺตนิทานาคตฏฺฐุปฺปตฺติ, –

สีหฬทีเป กิร วิปฺปวาสีนคเร นิสินฺโน เอโก ภิกฺขุอุปทฺวาราวตีนครํ คนฺตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิ. ตโต ปจฺฉา สุธมฺม ปุรํ คนฺตฺวา ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิ. ตสฺมิญฺจ กาเล สิริเขตฺตนคเร ปาฏลิรุกฺเข เอโก คนฺโถ อตฺถีติ สุตฺวา สุธมฺมปุรโต สิริเขตฺตนครํ อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค ลุทฺธโก เถรํ ปสฺสิตฺวา อยํ ยกฺโขติ มญฺญิตฺวา คเหตฺวา อนุรุทฺธรญฺโญ ทสฺเสสิ.

ตทา ราชา เถรํ ปุจฺฉิ,– โก ปน ตฺวนฺติ. อหํ มหาราช โคภมสฺส สาวโกติ. ปุน ราชา ปุจฺฉิ,–ติณฺณํ ปน รตนานํ กีทิโสติ. เถโร อาห,– มโหสธปณฺฑิโตวิย มหาราช พุทฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, อุมงฺโควิย ธมฺโม, วิเทหเสนา วิย สงฺโฆติ. เอวํ อุปมาหิ ปกาสิโต ราชา ปุน ปุจฺฉิ,–กึ นุโข อิเม โคตมสฺส สาวกาติ. น โข มหาราช อิเม โคตมสฺส สาวกา, อิเม ปน อเมฺหหิ วิสภาคา สมณกุตฺตกาเย วาติ. เอวํ วุตฺเต ตโต ปฏฺฐาย เต สมณกุตฺตเก วิชหิ, ติณํ วิย นาติมญฺญิ. ปาฏลิรุกฺขสุ สิรโตปิ ลทฺธํ เตสํ คนฺถํ ลทฺธฏฺฐาเนเยว อคฺคินา ฌาเปสิ. ตมฺปิ ฐานํ ยาวชฺชตนา อคฺคิฌาปนถลนฺติ ปากฏนฺติ.

เถโร จ วิมาน วตฺถุํ รญฺโญ เทเสสิ. ราชา จ ปสีทิตฺวา สิริเขตฺตนครโต อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคมนกาเล อาเนสิ.

อิทํ ปน ปาฏลิสุสิเร ลทฺธคนฺถสฺส การณํ,- เตสญฺหิ สมณกุตฺตกานํ อพฺภนฺตเร เอโก อุปายจฺเฉโก สมณกุตฺตโก อตฺตโน วาทานุรูปํ คนฺถํ กตฺวา สิริเขตฺตนคเร ทฺวตฺตึสรตนกฺขนฺธสฺส ปาฏลิรุกฺขสฺส สุสิเร ปเวเสตฺวา ปุนปฺปุนํ อุทเกน เตเมตฺวา มตฺติกาย ลิมฺเปตฺวา ปุน ตจํ อุปฺปาเทตฺวา อุฏฺฐาเปสิ. ตทา มยํ สุปิเน ปาฏลิรุกฺเข สารคนฺโถ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺโน เอโก อตฺถีติอิ ปสฺสามาติ โกลาหลํ อุปฺปาเทสุํ. ตํ สุตฺวา ราชา สิริเขตฺตนครํ คนฺตฺวา ตํ ปาฏลิรุกฺขํ ภินฺทิตฺวา คเวเสนฺโต ตํ คนฺถํ ลภิ. คนฺเถ ปน สกวาทวเสน สมณกุตฺตกสามญฺญตา อีทิสาเยว, เอเต โคตมาสาวกา โหนฺติอิ, เอเตสํเยว อาจาโร สคฺคมคฺคปถภูโตติ เอวมาทีหิ การเณหิ วุตฺตํ. ราชา จ ปสีทิตฺวา สมณกุตฺตกานํ พหูนิ ทาตพฺพานิ อทาสิ. ตโต ปจฺฉา เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ตํ อคฺคินา ฌาเปสีติ เอวํ สมณกุตฺตกานํ วจนํ สุตฺวา สิริเขตฺตนครํ คนฺตฺวา อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคจฺฉนฺโต เถรํ อาเนสีติ ทฏฺฐพฺพํ. อริมทฺทนนครํ สมฺปตฺตกาเล เชตวนํ นาม วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. เถโร จ ตตฺถ สาสานํ วิโสเธตฺวา นิสีทิ. ราชา เทวสิกํ อุทกํ อาเนตฺวา อคฺคมเหสี ปน เทวสิกํเยว ปิณฺฑปาตํ อาเนตฺวา โภเชสิ. อุปฺปนฺนกงฺขา กาเลปิ ตํตํกงฺขาฏฺฐานํ ปุจฺฉีติ.

อยํ ปน สาสนปฺปเวณิยาคตฏฺฐุปฺปตฺติ,–

สุธมฺมปุเร หิ สมาปตฺติลาภี อโนมทสฺสี นาม เถโร โสณุตฺตรตฺเถรานํ วํสานุรุกฺขณวเสน สทฺธึ ปญฺจหิ ภิกฺขุ สเตหิ นิสีทิ. ตสฺส ปน ปธานสิสฺโส อธิสีโลนาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส ปฺรานทสฺสี นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส กาโฬ นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส อรหนฺโต นาม, ตสฺส ปธานสิสฺโส อริยวํโส นามาติ.

อิทญฺจ วจนํ-โก ปเนส อุตฺตราชีวมหาเถโรติ. อยญฺหิ เถโร รามญฺญเทสิยปุตฺโต อริยวํสตฺเถรสฺส สิสฺโส. อริยวํสตฺเถโร ปน กปฺปุงฺคนครวาสี มหากาฬตฺเถรสฺส สิสฺโส. โส ปน สุธมฺมนครวาสิโน ปฺรานทสฺสี มหาเถรสฺส สิสฺโสติ กลฺยาณี สิลาเลขเน วุตฺตวจเนน น สเมติ. เอวมฺปิ สติ ยถิจฺฉิต อธิปฺปาโย น นสฺสตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

เอวํ นานาจริยานํ วาโท นานากาเรน ทิสฺสมาโนปิ อรหนฺตตฺเถรสฺส อริมทฺทนนคเร สาสนํ อนุคฺคเหตฺวา ปติฏฺฐานตาเยเวตฺถ ปมาณนฺติ กตฺวา นาวมญฺญิตพฺโพ. สพฺเพสญฺหิ อาจริยานํ วาเทปิ อรหนฺตตฺเถโร อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสีติ อตฺโถ อิจฺฉิตพฺโพเยวาติ.

อรหนฺตตฺเถโร ปน มูลนาเมน ธมฺมทสฺสีติ ปากโฏ สุธมฺมปุรวาสี สีลพุทฺธิตฺเถรสฺส สิสฺโสติ ทฏฺฐพฺโพ. โส จ เถโร ปุพฺเพว ปพฺพชฺชกาลโต จตูสุ เวเทสุ สิกฺขิตสิปฺโป. ปพฺพชิตฺวา ปน สาฬกถํ ปิฏกตฺตยํ อุคฺคณฺหิตฺวา ปารํ คนฺตฺวา สพฺพตฺถ ปากโฏ. โสกฺกตยนครํ อเนตฺวา มนุสฺสา ปูเชนฺติ. ตตฺถ ทสวสฺสานิ วสิตฺวา ปุน สุธมฺมปุรํ อาคนฺตฺวา อรญฺญวาสํ สมาทิยิ.

ตโต ปจฺฉา ชินจกฺเก เอกสฏฺฐาธิเก ปญฺจสเต สหสฺเสจ สมฺปตฺเต กลิยุเค เอกูนาสีตาธิเก ติสเต สมฺปตฺเต อนุรุทฺธราชา รชฺชํ ปาปุณิ. ตทา อริมทฺทนนคเร สมณกุตฺตกา มยํ โคตมสาวกาติ วตฺวา ตึสตึสวคฺคา หุตฺวา นิสีทึสุ. วคฺควเสน กิร สหสฺสมตฺตาติ. อนุรุทฺธราชา จ เตสํ สมณกุตฺตกานํ อาคาริยาพฺรหฺมจริยาทีนิ สุตฺวา น ปสีทิ. เอวมฺปิ ปเวณิยา อาคภตฺตา น ปชหิ. อรหนฺตํ ปน เถรํ ปสฺสิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย เตสํ สมณกุตฺตกานํ นิพทฺธวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา สาสเน ปสีทิ.

อิทํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร อรหนฺตํ.

นาม เถรํ ปฏิจฺจ ตติยํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

ตสฺมิญฺจ กาเล อรหนฺตตฺเถโร อนุรุทฺธราชานํ อาห,-ตีสุ สาสเนสุ ปริยตฺติสาสเน ติฏฺฐนฺเตเยว ปฏิปตฺติ สาสนํ ติฏฺฐติ, ปฏิปตฺติสาสเน ติฏฺฐนฺเตเยว ปฏิเวธสาสนํ ติฏฺฐติ, ยถา หิ คุนฺนํ สเตปิ สหสฺเสปิ วิชฺชมาเน ปเวณิป,ลิกาย เธนุยา อสติ โส วํโส สาปเวณี น ฆฬียติอิ, เอวเมวํ ธุตงฺคธรานํ ภิกฺขูนํ สเตปิ สหสฺเสปิ วิชฺชมาเน ปริยตฺติยา อนฺตรหิตาย ปฏิเวโธ นาม น โหติ, ยถา ปน นิมิกุมฺภิโย ชานนตฺถาย ปาสาณ ปิฏฺเฐ อกฺขเรสุ ฐปิเตสุ ยาว อกฺขรานิ ธรนฺติ, ตาว นิธิกุมฺภิโย นฏฺฐา นาม น โหนฺติ, เอวเมวํ ปริยตฺติยา ธรมานาย สาสนํ อนนฺตรหิตํ นาม โหติ, ยถา จ มหโต ตฬากสฺส ปาฬิยา ถิราย อุทกํ น ฐสฺสตีติ น วตฺตพฺพํ, อุทเก สติ ปทุมาทีนิ ปุปฺผานิ น ปุปฺผิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพํ, เอวเมวํ มหาตฬากสฺส ถิรปาฬิสทิเส เตปิฏเก พุทฺธวจเน สติ อุทกสทิสา ปฏิปตฺติปูรกา กุลปุตฺตา นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, เตสุ สติ ปทุมาทิปุปฺผสทิโส ปฏิเวโธ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, เอวํ เอกนฺตโต ปริยตฺติเมว ปมาณํ, ตสฺมา อนฺตมโส ทฺวีสุ ปาติโมกฺขสุ วตฺตมาเนสุปิ สาสนํ อนนฺตรหิตเมว, ปริยตฺติยา อนฺตรหิตาย สุปฺปฏิปนฺนสฺสาปิ ธมฺมาภิสมโย นตฺถิ, อนนฺตรหิตาย เอว ธมฺมาภิสมโย อตฺถิ, อิทานิปิ อมฺหากํ ปริยตฺติสาสนํ ปริปุณฺณํ นตฺถิ, สรีรธาตุโย จ นตฺถิ, ตสฺมา ยตฺถ ปริยตฺติสาสนํ สรีรธาตุโย จ อตฺถิ, ตตฺถ ปณฺณากาเรน สทฺธึ ทูตํ เปเสตฺวา อาเนตพฺพา, เอวํ สติ อมฺหากํ รฏฺเฐ ชินสาสนํ จิรกาลํ ปติฏฺฐหิสฺสตีติ.

เอวํ ปน ภนฺเต สติ กตฺถ ยาจิสฺสามาติ. สุวณฺณภูมิรฏฺเฐ มหาราช สุธมฺมปุเร ตีหิ วาเรหิ ปิฏกตฺตยํ ลิขิตฺวา ฐเปสิ, สรีรธาตุโย จ พหู ตตฺถ อตฺถีติ. ราชา เอวํ ภนฺเตติ ปฏิคฺคณฺหิตฺวา พหู ปณฺณากาเร ปฏิยาเทตฺวา ราชเลขนํ ลิขิตฺวา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ เอกํ อมจฺจํ ทูตํ กตฺวา เปเสสิ.

สุธมฺมปุรินฺโท มโนหริ นาม ราชาปิ มจฺเฉรจิตฺโต หุตฺวา ตุมฺหาทิสานํ มิจฺฉาทิฏฺฐีนํ ฐาเน ปิฏกตฺตยํ สรีรธาตุโย จ ปหิณิตุํ น ยุตฺตา, ติโลกคฺคสฺส หิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ สมฺมาทิฏฺฐีนํ ฐาเนเยว ปติฏฺฐหิสฺสติ, ยถา นาม เกสรสีหราชสฺส วสา สุวณฺณปาติยํเยว, น มตฺติกาภาชเนติ.

ทูตา ปจฺจาคนฺตฺวา อนุรุทฺธรญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา อนุรุทฺธราชา กุชฺฌิ, ตตฺตกกปาเล ปกฺขิตฺตติลํวิย ตฏ ตฏายิ.

อถ ราชา นทีมคฺเคน นาวานํ อสีติสตสหสฺเสหิ นาวิกานํ โยธานํ อฏฺฐโกฏีหิ เสนํ พฺยูหิตฺวา ถลมคฺเคน สทฺธึ จตูหิ มหาโยธนายเกหิ หตฺถีนํ อสีติ สหสฺเสหิ อสฺสานํ นวุติอิสตสหสฺเสหิ โยธานํ อสีติโกฏิยา เสนํ พฺยูหิตฺวา สยเมว ยุชฺฌิตุํ สุธมฺมปรํ คจฺฉิ.

ตํ สุตฺวา มโนหริราชา สีตตสิโต หุตฺวา อตฺตโน พหู โยเธ สํวิทหิตฺวา สุธมฺมปุรเยว ปฏิเสนํ กตฺวา นิสีทิ.

อถ อถพฺพณเวเท อาคตปฺปโยควเสน ปุนปฺปุนํ วายมนฺตาปิ นครมูลํ อุปสงฺกมิตุํ น สกฺกา. ตทา ราชา เวทญฺญุโน ปุจฺฉิ,–กสฺมา ปเนตฺถ นครมูลํ อุปสงฺกมิตุํ น สกฺโกมาติ. เวทญฺญุโน อาหํสุ,-อถพฺพณเวทวิธานํ มหาราช อตฺถิ มญฺเญติ. อถ ราชา ปถวิยํ นิทหิตฺวา มตกเฬวรํ อุทฺธริตฺวา มหาสมุทฺเท ขิเปสิ.

เอกํ กิร มนุสฺสํ หินฺทุกุลํ เชงฺคุนามกํ กีฏํ ขาทาเปตฺวา ตํ มาเรตฺวา หตฺถปาทาทีนิ องฺคปจฺจงฺคานิ คเหตฺวา ฉินฺนฉินฺนานิ กตฺวา นครสฺส สามนฺตา ปถวิยํ นทหิตฺวา ฐเปสิ. ตทา ปน นครํ อุปสงฺกมิตุํ สกฺกา. นครญฺจ ปวิสิตฺวา อนุรุทฺธราชา มโนหริราชานํ ชีวคฺคาหํ คณฺหิ. สุธมฺมปุเร โปราณิกานํ ราชูนํ ปเวณีอาคตวเสน รตนมยมญฺชูสายํ ฐเปตฺวา ปูชิตํ สหธาตูหิ ปิฏกตฺตยํ คเหตฺวา มโนหริรญฺโญ สนฺตกานํ ทฺวตฺตึสหตฺถีนํ ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา อาเนสิ.

อริมทฺทนนครํ ปน ปตฺวา ธาตุโย รตนมยมญฺชูสายํ ฐเปตฺวา สิริสยนคพฺเภ รตนมญฺเจ สีโสปเทสสฺส สมีเป ฐเปสิ. ปิฏกตฺตยมฺปิ รตนมเย ปาสาเท ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุคฺคหธารณาทิอตฺถาย นิยฺยาเทสิ. ตโต กิร อานีตํ ปิฏกตฺตยํ อุคฺคณฺหนฺตานํ อริยานํ สหสฺสมตฺตํ อโหสีติ.

สุธมฺมนครํ วิชยิตฺวา ปิฏเกน สทฺธึ ภิกฺขุสงฺฆํ อาเนตฺวา สาสนสฺส ปติฏฺฐาปนํ ชินจกฺเก เอกาธิเก ฉสเต วสฺสสหสฺเส กลิยุเค จ โสฬสาธิเก จตุสเต สมฺปตฺเตติ สิลาเลขเนสุ วุตฺตํ.

อนุรุทฺธรญฺโญ กาเล ปุญฺญานุภาเวน ติอิณฺณํ รตนานํ ปริปุณฺณตฺตา ปุณฺณคาโมติ สมญฺญา อโหสิ. จิรกาลํ อติกฺกนฺเต ณฺณการํ โลปวเสน มการสฺส จ นิคฺคหิต วเสน ปุคมีติ มรมฺมภาสาย โวหารียตีติ อนาคตวํสราชวํเสสุ วุตฺตํ.

อนุรุทฺธราชาเยว จตฺตาโร มหาโยเธ สีหฬทีปํ เปเสตฺวา ตโตปิ ปิฏกตฺตยํ อาเนสิ. สีหฬทีปโต อานีตปิฏกตฺตเยน สุธมฺมปุรโต อานีตปิฏกตฺตยํ อญฺญมญฺญํ โยเชตฺวา สํสนฺเทตฺวา อรหนฺตตฺเถโร วีมํเสสิ. ตทา คงฺคาทเกนวิย ยมุโนทกํ อญฺญมญฺญํ อนูนํ อนธิกํ อโหสิ. เตหิ ปิฏเกหิ อญฺญานิปิ วฑฺเฒตฺวา ติปิฏกคพฺเภ ฐเปตฺวา ปูเชสิ. เตสุ เตสุ ฐาเนสุปิ ปติฏฺฐาเปสิ.

มโนหริราชานมฺปิ มฺรงฺกปา นาม เทเส อุปฏฺฐาเกหิ สห ฐเปสิ. ตสฺส จ กิร รญฺโญ มุขํ วิรวิตฺวา กถํ สลฺลาเปนฺตสฺส มุขโต โอภาโส ปชฺชลิตฺวา นิกฺขมิ. โส กทาจิ กทาจิ อนุรุทฺธรญฺโญ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา คารววเสน วนฺทนาทีนิ อกาสิ. ตทา อนุรุทฺธรญฺโญ โลมหํโส อุปฺปชฺชิ อุพฺพิคฺโค จ. ตสฺมา ตสฺส รญฺโญ นิตฺเถชตฺถาย พุทฺธรูปสฺส เจติยสฺส ภตฺตํ ปูเชตฺวา ตํ คเหตฺวา มโนหริรญฺโญ ภาเชสิ. ตทา ตสฺส ตทานุภาโว อนฺตรธายิ. มโนหริราชา สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา สํสาเร สํสรนฺโต ยาว นิพฺพานํ น ปาปุณามิ, ตาว ปรวเส นานุวตฺเตยฺยนฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. สุธมฺมปุรโต อาภตํ อตฺตโน สนฺตกํ มโนมย มณึ เอกสฺส เสฏฺฐิโน สนฺติเก วิกฺกิณิตฺวา ลทฺธมูเลน ปญฺจวาหรชเตน อภุชิตปลฺลงฺกวเสน เอกํ มหนฺตํ พุทฺธ พิมฺพํ ปรินิพฺพานากาเรน เอกนฺติ เทฺว พุทฺธปฺปฏิพิมฺพานิ การาเปสิ. ยาวชฺชตนา ตานิ สนฺตีติ. อิจฺเจวํ อนุรุทฺธราชา สุธมฺมปุรโต สีหฬทีปโต จ สาสนํ อาเนตฺวา อริมทฺทนนคเร ปติฏฺฐาเปสีติ.

อิทํ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร

อนุรุทฺธราชานํ ปฏิจฺจ จตุตฺถํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

อุตฺตราชีวตฺเถโรปิ โสณุตฺตรานํ วํสโต สาสนํ คเหตฺวา สุธมฺมปุรโต อริมทฺทนนครํ อาคนฺตฺวา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ.

อิทํ อมฺหากํ มรมฺมมณฺฑเล ตมฺพทีปรฏฺเฐ อริมทฺทนนคเร อุตฺตราชีวตฺเถรํ ปฏิจฺจ ปญฺจมํ สาสนสฺส ปติฏฺฐานํ.

อุตฺตราชีวตฺเถรสฺส สีหฬทีปํ คตกาเล เตน สทฺธึ คตํ ฉปฺปทํ นาม สามเณรํ สีหฬทีเปเยว สีหฬทีปิกา ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตฺวา จ ฉปฺปทสามเณโร ปริยตฺตึ อุคฺคณฺหิตฺวา ทสวสฺสํ ตตฺถ วสิตฺวา อริมทฺทนนครํ ปจฺจาคจฺฉิ. สิวลิตฺเถรญฺจ ตามลินฺทตฺเถรญฺจ อานนฺทตฺเถรญฺจ ราหุลตฺเถ รญฺจ อเนสิ. เต ปน เถรา ติปิฏกธรา โหนฺติ พฺยตฺตา ทกฺขา จ. อยญฺจตฺโถ วิตฺถาเรน เหฏฺฐา วุตฺโต.

อริมทฺทนนครํ ปตฺวา อริมทฺทน วาสีหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ วินยกมฺมานิ อกตฺวา ปุถุ หุตฺวา นิสีทึสุ. นรปติราชา จ เตสุ เถเรสุ อติวิย ปสีทิ. เอราวตีนทิยํ อุฬุมฺปํ พนฺธิตฺวา ตตฺเถว อุปสมฺปทกมฺมํ การาเปสิ. จิรกาลํ อติกฺกมิตฺวา โส คโณ วุฑฺฒิ หุตฺวา อุปฺปชฺชิ.

นรปติราชา จ เต เถเร สทฺธึ สงฺเฆน นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ อทาสิ. ตทา ฉเณ อากปฺปสมฺปนฺนํ รูปโสภคฺคปฺปกฺกํ เอกํ นาฏกิตฺตึ ทิสฺวา ราหุลตฺเถโร ปฏิพทฺธจิตฺโต เลเป ลคฺคิตวานโรวิย กทฺทเม ลคฺคิตมาตงฺโควิย จ กาม คุณเลปกทฺทเมสุ ลคฺคิโต สาสเน วิรมิตฺวา หี นายาวตฺตีตุํ อารภิ. มรณนฺติ กโรเคน อภิภูโต วิย อเตกิจฺโฉ หุตฺวา เสสตฺเถเรสุ โอวาทํ ทินฺเนสุ ปินาทิยิ. ตทา เสสตฺเถรา ตํ เอวมาหํสุ,-มา ตฺวํ เอกํ ตํ ปฏิจฺจ สพฺเพปิ อเมฺห ลชฺชาเปตุํ น อรหสิ, มา อิธ หีนายา วตฺเตหิ, มลฺลารุทีปํ คนฺตฺวา ยถารุจึ กโรหีติ เปเสสุํ. ราหุลตฺเถโร จ กุสิมติตฺถโต นาวํ อารุยฺห มลฺลารุทีปํ อคมาสิ. มลฺลารุทีปํ ปตฺตกาเล มลฺลารุราชา วินยํ ชานิตุกาโม สห ฏีกาย ขุทฺทสิกฺขาปกรณํ ตสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิตฺวา เอกปตฺตมตฺตํ มณึ อทาสิ. โสจ ตํ ลภิตฺวา หีนายาวตฺตีติ. โหนฺติ เจตฺถ,-

อติทูเรว โหตพฺพํ, ภิกฺขุนา นาม อิตฺถิภิ;

อิตฺถิโย นาม ภิกฺขูนํ, ภวนฺติ อิธ เวริโน.

ตาว ติฏฺฐนฺตุ ทุปฺปญฺญา, มยํ โปราณิกาปิ จ;

มหาปญฺญา วินาสํ, ปตฺตา หริตจาทโย.

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต ภิกฺขุ, อนฺตมโสว อิตฺถิภิ;

วิสฺสาสํ น กเร โลเก, ราโค จ ทุปฺปวาริโตติ.

เสเสสุ จ เถเรสุ ฉปฺปโท นาม เถโร ปฐมํ กาลงฺกโต. สิวลิตามลินฺทานนฺทตฺเถราเยว ตโย ปริยตฺติอุคฺคหณธารณาทิวเสน สาสนํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อริมทฺทนนคเร นิสีทึสุ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ราชา เตสํ ติณฺณํ เถรานํ เอเกกํ หตฺถึ อทาสิ. สิวลิตามลินฺทตฺเถรา ปฏิคฺคเหตฺวา วเน วิสฺสชฺชาเปสุํ. อานนฺทตฺเถโร ปน กิญฺจิปุรนครํ ปหิณิตฺวา ญาตกานํ เทหีติ กุสิมติตฺถํ คนฺตฺวา นาวํ อาโรเปสิ. ตํ การณํ ญตฺวา สิวลิตามลินฺทตฺเถราตํ เอวมาหํสุ,– มยํ ปน อาวุโส หตฺถีนํ สุขตฺถาย วเน วิสฺสชฺเชม,ตฺวํ ปน อธมฺมิกํ กโรสีติ. กินฺนาม ภนฺเต ญาภกานํ สงฺคโห น วฏฺฏติ, นนุ ญาตกานญฺจ สงฺคโหติ ภควตา วุตฺตนฺติ.

เถรา อาหํสุ,-สเจ ตฺวํ อมฺหากํ วจนํ นกเรยฺยาสิ,ภว อิจฺฉานุรูปํ กโรหิ, มยํ ปน ตยา สทฺธึ สํวาสํ น กริสฺสามาติ วิสุํ นิสีทึสุ.

ตโต ปฏฺฐาย เทฺว คณา ภิชฺชึสุ. ตโต ปจฺฉากาเล อติกฺกนฺเต ตามลินฺทตฺเถโร พหุสฺสุตานํ พฺยตฺติพลานํ สิสฺสานํ อนุคฺคหตฺถาย คหฏฺฐานํ สนฺติเก อยํ พหุสฺสุโต อยํ มหาปญฺโญติ เอวมาทินา วจีวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปติ, เอวํ กเต กุลปุตฺตา สุลภปจฺจยวเสน สาสนสฺส หิตํ อาวหิภุํสกฺขิสฺสนฺตีติ กตฺวา. ตํ การณํ สุตฺวา สิวลิตฺเถโร เอวมาห,- กสฺมา ตฺวํ วจีวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตฺวา พุทฺธปฺปฏิกุจฺฉิตํ กมฺมํ กโรสีติ. ภควตา อตฺตโน อตฺถายเยว วจีวิญฺญตฺตึ ปฏิกฺขิตฺตา, อหํ ปน ปเรสํเยว อตฺถาย วจีวิญฺญตฺตึสมุฏฺฐาเปมิ, นาตฺตโน อตฺถาย, สาสนสฺส หิ เวปุลฺลตฺถาย เอวํ วจีวิญฺญตฺตึสมุฏฺฐาเปมิ. สิวลิตฺเถโรปิ น ตฺวํ มม วจนํ กโรสิ, ยํ ยํ ตฺวํ อิจฺฉสิ, ตํ ตํ กโรหิ, อหํ ปน ตยา สทฺธึ สํวาสํ นกริสฺสามีติ วิสุํ หุตฺวา สทฺธึ สกปกฺเขน นิสีทิ. ตโต ปฏฺฐาย ตโย คณา ภิชฺชึสุ.

เอวํ อริมทฺทนนคเร อรหนฺตตฺเถรสฺส เอโก วํโส, สิวลิตฺเถรสฺส เอโก, ตามลินฺทตฺเถรสฺส เอโก, อานนฺทตฺเถรสฺส เอโกติ จตฺตาโร คณา อเหสุํ.

เตสุ อรหนฺตตฺเถรคโณ สุธมฺมปุรโต ปฐมํ อาคตตฺตา ปุริมคโณติ โวหาริยติ, อญฺเญ ปน ปจฺฉา อาคตตฺตา ปจฺฉาคณาติ.

สิวลิตฺเถโร อริมทฺทนนคเร ยาวีชีวํ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา กลิยุเค นวุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสิ.

อานนฺทตฺเถโร ปน อริมทฺทนนคเรเยว จตุจตฺตาลีส วสฺสานิ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา ฉนวุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสิ.

ตามลินฺทตฺเถโรปิ ยาวชีวํ สาสนํ ปคฺคณฺหิตฺวา อฏฺฐน วุตาธิเก ปญฺจวสฺสสเต กาเล กาลมกาสีติ. อโห สงฺขารสภาโวติ.

เสยฺยถาชครสฺเสว, นาภิยา จกฺกมณฺฑเล;

ลคฺโค สโส สมิตฺวาปิ, ทิสํ คจฺฉติ ตํ มุขํ.

ตเถว สพฺพสตฺตาปิ, มจฺจุจกฺเกสุ ลคฺคิตา;

ยาวชีวมฺปิ ธาวิตฺวา, มจฺจุมุขํ อุปาคมุนฺติ.

อิจฺเจวํ อริมทฺทนปุเร อรหนฺเตหิ จ คนฺถกาเรหิ จ ปุถุชฺชเนหิ ชินสาสนํ นเภ จนฺโทวิย วิชฺโชตติ.

ตตฺถ หิ ยทา อนุรุทฺธราชา สุธมฺมปุรโต สาสนํ อาเนสิ, ตทา อรหนฺตา ฉสตสหสฺสมตฺตา อาคตา, โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน ปน คณนปถํ วีติ วตฺตาติ.

ฉตฺตคุหินฺทสฺส นาม รญฺโญ กาเลปิ หิมวนฺเต คนฺธมาทนปพฺพตโต อฏฺฐ อรหนฺตา ปิณฺฑาย ราชเคหํ อาคมํสุ. ราชา จ ปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชตฺวา อิทานิ กุโต อาคตตฺถาภิ ปุจฺฉิ. หิมวนฺเต มหาราช คนฺธ มาทนปพฺพตโตติ. อถ ราชา อติปฺปสนฺโน หุตฺวา อิธ เตมาสํ วสฺสํ อุปคจฺฉถาติ ยาจิตฺวา วิหารํ การาเปตฺวา อทาสิ. เตมาสมฺปิ อนฺโตเคเห นิมนฺเตตฺวา ปิณฺฑปาเตน โภเชสิ.

เอกํ สมยํ อรหนฺตานํ คนฺธมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหํ วิย เอกํ คุหํ มาเปตฺวา ทสฺเสหีติ ยาจิ. เต จ อรหนฺตา นนฺทมูลคุหํวิย เอกํ คุหํ อิทฺธิยา มาเปตฺวา ทสฺเสสุํ. ราชา จ ตาย คุหาย สทิสํ เอกํ คุหํ การาเปสิ. นนฺทมูลคุหากาเรน ปน กตตฺตา นนฺทาติ นามมฺปิ อกาสิ. อิจฺเจวํ ฉตฺตคุหินฺทสฺส รญฺโญ กาเล คนฺธมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหโต อาคนฺตฺวา อรหนฺตา สาสนํ ปติฏฺฐาเปสุํ.

อรหนฺตภาโว จ นาเมส ยถาภูตํ ชานิตุํ ทุกฺกโร, อนุปสมฺปนฺนานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมทสฺสนสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา, อรหตฺตํ วา ปตฺวาปิ วาสนาย อปฺปชหิตตฺตา. อรหาปิ หิ สมาโน อหํ อรหาติ อนุปสมฺปนฺนานํ กเถตุํ น วฏฺฏติ, อรหตฺตํ ปตฺวาปิ เอกจฺโจ วาสนํ ปชหิตุํ น สกฺกา, ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรวตฺถุเจตฺถ ญาปกํ. เอวํ โลเก อรหนฺต ภาโว ชานิตุํ ทุกฺกโร. เตเนว มหากสฺสปตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก เอโก ภิกฺขุ อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส มหากสฺสปตฺเถรสฺส สนฺติเก วสิตฺวาปิ ตสฺส อรหนฺต ภาวํ น ชานิ.

มหากสฺสปตฺเถรญฺหิ เอเกน สทฺธิวิหาริเกน สทฺธึ อรญฺญวิหารโต คามํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ อนฺตรามคฺเค ปตฺตา ทิปริกฺขาเร คเหตฺวา ปจฺฉา คจฺฉนฺโตเยว เอโกสทฺธิ วิหาริโก เอวมาห,–โลกสฺมึ ภนฺเต อรหา อรหาติ ปากโฏ, สุตมตฺโตวาหํ ภวามิ, น กทาจิ ทิฏฺฐปุพฺโพติ. ตํ สุตฺวา เถโร ปจฺฉา ปริวตฺตตฺวา โอโลเกนฺโต ปริกฺขาเร อาวุโส คเหตฺวา อรหนฺตสฺส ปจฺฉาคจฺฉนฺโตเยว อรหนฺตภาวํ น ชานาตีติ อาหาติ.

อริมทฺทนนคเรปิ สีลพุทฺธิโปลฺโลงฺกสุเมธตฺเถราทโยปิ อรหนฺตาเยว อเหสุํ. นรปติราชา หิ ขณิตฺติ ปาทปพฺพตํ คนฺตฺวา ปจฺจาคมนกาเล อนฺตรามคฺเค เอกิสฺสา มาติกาย มโณภาสํ ทิสฺวา อิธ ปุญฺญํ กาเรตุกาโม สกฺโก ทสฺเสติ มญฺเญติ มนสิกริตฺวา เจติยํ การาเปสฺสามีติ ตตฺถ รฏฺฐวาสีติ สมํ ภูมิภาคํ การาเปสิ.

อถ เอโก สีลพุทฺธิ นาม เถโร เอวมาห,– ปุญฺญํ มหาราช กริสฺสมีติ อิทํ ภูมิปริกมฺมํ การาเปสิ, เอวํ การาเปนฺตสฺส เต อปุญฺญํเยว ภวติ, โนปุญฺญนฺติ วตฺวา พหู สตฺตา มา กิลมนฺตูติ มนสิกตฺวา รญฺโญ ทณฺฑกมฺเมน ตชฺชนตฺถาย รญฺญา ทินฺนํ ปิณฺฑปาตํ นภุญฺชิ. ราชา จ สเจ ตฺวํ มยา ทินฺนํ ปิณฺฑปาตํ อภุญฺชิตุกาโม ภเวยฺยาสิ, มม วิชิเต วสนฺโตเยว ตฺวํ มม ปิณฺฑปาตา น มุจฺเจยฺยาสิ, รฏฺฐวาสีหิปิ ทินฺนปิณฺฑปาโต มยฺหเมว สนฺตโก, นนุ นาม มม ปิณฺฑปาตํเยว ตฺวํ ภุญฺชสีติ อาห.

สีลพุทฺธิตฺเถโรปิ สเจ อหํ เอวํ ภเวยฺยามิ, สีหฬทีปํ คนฺตฺวา วสิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อรญฺเญ วสิ.

อถ ตมตฺถํ ชานิตฺวา นครทฺวาเร อารกฺโข เอโก ยกฺโข รญฺโญ อาคตกาเล อภิมุขํ ฐิโตว ภยานกรูปํ นิสีทิ. อถ นานาวิชฺชากมฺเมหิ อปเนนฺโตปิ น สกฺกา อปเนตุํ.

อถ ราชา นิมิตฺตปาฐเก ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ,-เกน การเณน อยํ ยกฺโข อิธ นิสินฺโนติ. ตฺวํ มหาราช สีลพุทฺธิตฺเถรํ อคารววเสน ปุพฺเพ กเถสิ, ยกฺขาปิ เถเร อติวิย ปสนฺนาติ อเมฺหหิ สุตปุพฺพา, ตํ ปฏิจฺจ ยกฺโข ภยานกรูปํ ทสฺเสตฺวา นิสินฺโน ภวิสฺสตีติ อาห.

ราชาปิ อมจฺเจ อาณาเปสิ เถรํ ปกฺกาสถาติ. เถโร นาคจฺฉิ. สีหฬทีปํเยว คมิสฺสามีติ อารภิ. ตมตฺถํ สุตฺวา ราชา เอกํ จตุรงฺคปจฺจยํ นาม อมจฺจํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตฺวํ คนฺตฺวา เถรํ ปกฺโกสาหีติ เปเสสิ. จตุรงฺคปจฺจโย จ เฉกตาย เอกํ สุวณฺณมยํ พุทฺธปฺปฏิพิมฺพํ นาวาย ฐเปตฺวา มหาสมุทฺทติตฺถํ อคมาสิ. อถ เถรํ สมฺปาปุณิตฺวา อิทานิ อิธ ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ อคมาสิ, สีลพุทฺธิตฺเถโร ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉตูติ ทูตํ เปเสสิ. เถโรปิ ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉตูติ วจนํ ปฏิกฺขิปิตุํ พุทฺธคารววเสน อวิสหตาย อาคจฺฉีติ.

โปราณิกานํว เถรานํ, พุทฺเธ สคารวํ อิธ;

ปณฺฑิโต คารวํ พุทฺเธ, กเร ปสนฺนเจตสาติ.

นาวํ อภิรูหิตฺวา เถโร ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วนฺทนามานปูชาสกฺการทีนิ อกาสิ. เถรสฺส เอวํ วนฺทนามานปูชาสกฺการาทีนิ กโรนฺตสฺเสว เวเคน นาวํ อาเนตฺวา คจฺฉิ. อถ จตุรงฺคปจฺจโย เอวมาห,– อิทานิ ภนฺเต ตุมฺหากํ อาจริยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ ปคฺคณฺหิตุํ ยุตฺโตติ. ราชา จ อมจฺเจหิ ปริวาริโต ปจฺจุคฺคจฺฉิ. นาวาย เถรสฺส หตฺเถ คเหตฺวา ราชเคหํ อาเนสิ. ทฺวารํ ปตฺตกาเล ยกฺโข ปถวิยํ นิสีทิตฺวา เถรํ วนฺทิ.

ราชา ราชเคหํ ปตฺวา เถรํ นานาโภชเนหิ โภเชสิ. เอวญฺจ อโวจ,–อชฺชตคฺเค ภนฺเต ตฺวมสิ มมาจริโย, ภควโตว โอวาทํ สิรสา ปฏิคฺคเหตฺวา อนุวตฺติสฺสามาติ อตฺตโน ปญฺจปุตฺเตปิ เถรสฺส อทาสิ. เต จ ปญฺจกุมารา เถเรน สทฺธึ อนุวตฺตึสุ. เถโร เต ปกฺโกเสตฺวา วิหารํ อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค กปฺปิยปถวิยํ ปญฺจ ปริมณฺฑลาการานิ ลิขิตฺวา เตสํ ราชกุมารานํ ทสฺเสตฺวา นิวตฺตาเปสิ. ราชกุมารา ปฏินิวตฺติตฺวา ตํ การณํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา จ ตุมฺหากํ ปุญฺญํ การาปนตฺถาย ทสฺเสตีติ วตฺวา ตุลาวเสน เตหิ ราชกุมาเรหิ สุวณฺณํ สมํ กตฺวา เตน สุวณฺเณน มูลํ กตฺวา ภควโต ธรมานกาเล ปสฺเสนทิโกสลรญฺญา การาปิตํ จนฺทนปฺปฏิพิมฺพํวิย วิสุํ วิสุํ ปฏิพิมฺพํ การาเปสิ.

เตสํ นิธานฏฺฐานภูตานิ ปญฺจ เจติยานิปิ สกฺโก กมฺม วิธายโก หุตฺวา ปติฏฺฐาเปสิ. เอตฺถ จ ปุพฺเพ รญฺญา ปสีทิตฺวา เถรสฺส ราชกุมารา ทินฺนา, มูลํ รตนตฺตยสฺส ทตฺวา ปุน ราชกุมาเร ภูชิสฺเส กาเรตุกามตาย เถโร เอวํ สญฺญํ อทาสีติ ทฏฺฐพฺพํ.

โส จ สีลพุทฺธิตฺเถโร อรหนฺตคณวํโสติ ทฏฺฐพฺโพ.

อริมทฺทนนคเรเยว นรปติ รญฺโญ กาเล กสฺสโป นาม เถโร เทสจาริกํ จรมาโน โปลฺโลงฺกนามกํ เทสํ, ตทวสริ. อถ เทฺว มหลฺลกโปลฺโลงฺกา มนุสฺสา เถเร อติปฺปสนฺนตาย เทฺว ปุตฺเต อุปฏฺฐากตฺถาย นิยฺยาเทสุํ.

โปลฺโลงฺกมนุสฺสานํ อติปฺปสนฺนตํ ปฏิจฺจ เถโรปิ โปลฺโลงฺกตฺเถโรติ โวหาริยติ. ยทา จ ปน โส เถโร สีหฬทีปํ คนฺตุกาโม อโหสิ, ตทา สกฺโก เทวานมินฺโท พฺยคฺฆรูปํ มาเปตฺวา ปิฏฺฐิยา ยาว มหาสมุทฺทตีรํ อาเนสิ. มหาสมุทฺทตีรํ ปน ปตฺวา นาวํ อภิรูหิตฺวา วาณิเชหิ สทฺธึ ตริ.

มหาสมุทฺทมชฺเฌ ปน ปตฺวา สา นาวา น คจฺฉิ, นิจฺจลาว อฏฺฐาสิ. อถ วาณิชา มนฺเตสุํ,-อมฺหากํ นาวาย อลกฺขี ปาปชโน อตฺถิ มญฺเญติ. เอวํ ปน มนฺเตตฺวา สลากาทานํ อกํสุ. ยาว ตติยมฺปิ เถรสฺเสว หตฺเถ สลากา ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสน นิปติ. อิทํ ปน เถรสฺส ปุพฺเพ กตกมฺมํ,-เถโร หิ ตโต อตฺตภาวโต สตฺตเม ภเว เอกสฺมึ คาเม กุลทารโก หุตฺวา กีฬนตฺถาย เอกํ สุนขํ นทิยํ โอตาเรตฺวา อุทเก กีฬมาเปสิ. เอวํ กีฬมนฺตํ สุนขํ สยเมว อุเรน อุคฺคเหตฺวา ตีรํ อาเนสีติ เอวํ ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสน เถรสฺเสว หตฺเถ สลากา นิปติ.

ตทา วาณิชา อุทกปิฏฺเฐ ขิปึสุ. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท กุมฺภีลรูปํ มาเปตฺวา ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา อาเนสิ. เถโร ยกฺขทีปํ ปตฺวา อนฺธจกฺขุกานํ ยกฺขานํ เมตฺตานุภาเวน จกฺขุํ ลภาเปสิ. ยกฺขา จ เถรสฺส คุณํ ญตฺวา เทฺว ยกฺขภาติเก อทํสุ. เถโร จ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา มหาเจติยรูปํ โลหปาสาทรูปํ สรีรธาตุํ มหาโพธิพิชานิ จ อาเนตฺวา ปจฺจาคมาสีติ.

สุเมธตฺเถโร จ หลงฺกสฺส นาม นครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค มฺหตฺติปาเม ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย ทินฺนนามิเก วิหาเร วสิ. ฐานสฺส ปน นามวเสน เถรสฺโสปิ ทินฺนวิหาโร เตฺวว นามํ อโหสิ. โสปิ เถโร ปํสุกูลิโก ลชฺชีเปสโล สิกฺขากาโม ฌานลาภี อรหาเยว. โส หิ เทวสิกํ เทวสิกํ อฏฺฐนวโยชนปฺปมาเณ ปาทเจติยํ คนฺตฺวา วนฺทิ. เจติยงฺคณวตฺตญฺจ อกาสิ. ตโต อาคนฺตฺวา มฺหตฺติคาเม ปิณฺฑาย จริ. อิทํ เถรสฺส นิพทฺธวตฺตํ.

อปรานิปิ วตฺถูนิ พหูนิ สนฺติ, สพฺพานิ ปน ตานิ วิตฺถาเรตฺวา วตฺตพฺพานิปิ คนฺถปารวภเยน น วกฺขาม. สพฺพานิปิ หิ วุจฺจมานานิ อยํ สาสนวํสปฺปทีปิกา อติปฺปปญฺจา ภวิสฺสติ.

สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส หิ ปรินิพฺพานโต ยาวชฺชตนา เถรานํ ปรมฺปรวเสน สงฺฆฏฺเฏตฺวา อานยนเมเวตฺถ อธิปฺเปตํ. ยถาวุตฺตานิ ปน วตฺถูนิ อธุนา อภิญฺญาลาภีนํ ปุคฺคลานํ อเขตฺตภาเวน ปสงฺคญาณปฺปฏิพาหณตฺถํ อริมทฺทนนคเร จ พหูนํ อภิญฺญาลาภีนํ ปุคฺคลานํ นิวาสฏฺฐานตา ทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ. วุตฺตญฺเจตํ ภิกฺขุนีขนฺธกฏฺฐกถายํ,–

ปฏิสมฺภิทาปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ อนาคามีหิ วสฺสสหสฺสํ สกทาคามีหิ วสฺสสหสฺสํ โสตาปนฺเนหิ วสฺสสหสฺสนฺติ เอวํ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ปฏิเวธธมฺโม ฐสฺสตีติ.

ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถายญฺจ ปฏิสมฺภิทาปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ ฉฬาภิญฺเญหิ วสฺสสหสฺสํ เตวิชฺเชหิ วสฺสสหสฺสํ สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ ปาติโมกฺเขน วสฺสสหสฺสนฺติ วุตฺตํ.

องฺคุตฺตรนิกายฏฺฐกถายํ ปน วิภงฺคกถายญฺจ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต วสฺสสหสฺสเมว ปฏิสมฺภิทา นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกนฺติ, ตโต ปรํ ฉ อภิญฺญา, ตโตปิ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา นิพฺพตฺตึสุ. คจฺฉนฺเต กาเล ตาปิ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา สุกฺขวิปสฺสกา โหนฺติ. เอเตเนว นเยน อนาคามิโน สกทาคามิโน โสตาปนฺนาติ วุตฺตํ.

เอวํ นานานเยหิ อฏฺฐกถายปิ อาคตตฺตา อธุนา โลเก อริยปุคฺคลา ภวิตุํ น สกฺกาติ น วตฺตพฺพํ. อริยานเมว เขตฺตสฺส อธุนาปิ สมฺภวโต, สเจ อารทฺธวิปสฺสโก ภเวยฺย โส อรหา ภวิตุํ สกฺกาเยวาติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ. อฏฺฐกถาสุ ปน นานาภาณกตฺเถรานํ นานาวาทวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺตเกเนว ปน นานากาเรน วาโท ภินฺโนปิ สาสนํ ภิชฺชติเยว. สาสนสฺส อภินฺนํเยว หิ เอตฺถ ปมาณนฺติ.

เอวํ มรมฺมมณฺฑเล อริมทฺทนนคเร อเนเกหิ อรหนฺตสเตหิ สาสนํ วิชฺโชตติ. ภควโต ปน ปรินิพฺพานโต ตึสาธิกานํ นววสฺสสตานํ อุปริ ปรมฺมรฏฺเฐ เสญิลญฺญิโกฺรธินาเมน รญฺญา สมกาลวเสน สีหฬทีเป รชฺชํ ปตฺตสฺส มหานามรญฺโญ กาเล พุทฺธโฆสพุทฺธทตฺตตฺเถเรหิ ปภุติ เตเตมหาเถรา เตเตคนฺเถ อกํสุ.

ตโต ปจฺฉา สติสมาธิปญฺญามนฺทวเสน สุขาวโพธนตฺถํ ฏีกาโย อกํสุ. อริมทฺทนนคเร ชินจกฺเกสตฺตนวุตาธิเก ฉสเต สหสฺเส จ สมฺปตฺเต ติณฺณํ ปิฏกานํ มูลภูเตสุ สทฺทนเยสุ โสตารานํ เฉกตฺถาย มหาสมุทฺเทวิย อานนฺโท นาม มหามจฺโฉ ตีสุ ปิฏเกสุ สาฏฺฐกเถสุ วิโลเลตฺวา อคฺควํโส นาม เถโร สทฺทนีติปฺปกรณํ อกาสิ. อริมทฺทนนคเร หิ อุตฺตราชีวตฺเถราทีนํ สีหฬทีปํ คมนโต ปุพฺเพเยว ตโย มหาเถรา ปริยตฺติวิสารทา, มหาอคฺคปณฺฑิโต, ตสฺส สทฺธิวิหาริโก ทุติยอคฺคปณฺฑิโต, ตสฺส ภาคิเนยฺโย ตติยอคฺคปณฺฑิโตติ. ตติยอคฺคปณฺฑิโต ปน อคฺควํโสติปิ โวหาริยติ.

ตสฺมิญฺจ กาเล อริมทฺทนนครวาสิโน สทฺทโกวิทา พหโว สนฺตีติ ยาว ลงฺกาทีปา กิตฺติโฆโส ปตฺถริ. ตสฺมา สีหฬทีปิกา สทฺทโกวิทา วีมํเสตุกามา หุตฺวา อริมทฺทนนครํ อาคมํสุ. ตทา อริมทฺทนนครวาสิโน ภิกฺขู สทฺทนีติปฺปกรณํ ทสฺเสสุ.

สีหฬทีปิกา จ ตํ ทิสฺวา อุปธาเรนฺตา สทฺทวิสเย อยํ คนฺโถวิย สีหฬทีเป คนฺโถ อิตฺถิ, อิมสฺมึ ปกรเณ อาคตวินิจฺฉยมฺปิ สกลํ น ชานิมฺหาติ นานาปฺปกาเรหิ โถเมสุนฺติ ยาวชฺชภนา กถามคฺโค น อุปจฺฉินฺโนติ.

อริมทฺทนนคเร สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ปจฺจาคโต ฉปฺปโท นาม สทฺธมฺมโชติปาลตฺเถโร สทฺทนเย เฉกตาย สุตฺตนิทฺเทสํ อกาสิ. ปรมตฺถธมฺเม จ เฉกตาย สงฺเขปวณฺณนํ นามจารทีปกญฺจ. วินเย เฉกตาย วินยคูฬตฺถทีปนึ สีมาลงฺการญฺจ อกาสิ. อตฺตนา กถานํ คนฺถานํ นิคเม สทฺธมฺม โชติปาโลติ มูลนาเมน วุตฺตํ. กุสิมนคเร ปน ฉปฺปท คาเม ชาตตฺตา ฐานสฺส นาเมน ฉปฺปโทติ ปากโฏ.

กุขนนคเร ปน ฉปฺปโทติ โวหาริโตปิ เอโก เถโร อตฺถิ. โส อลชฺชี ทุสฺสีโล. เอกจฺเจ ปน นามสามญฺญเลสมตฺเตน ปตฺตลงฺกํ สีลวนฺตํ เปสลํ สิกฺขากามํ ฉปฺปทตฺเถรํ อลชฺชิทุสฺสีลภาเวน อุปวทนฺติ, ยถา นาม สามญฺญเลสมตฺเตน มลฺลปุตฺตํ อายสฺมนฺตํ ทพฺพํ อสมาจาเรนาติ.

อริมทฺทนนครเยว อโลงฺคจญฺญิสูนามกสฺส รญฺโญ กาเล มหาวิมลพุทฺธิตฺเถโร จูฬวิมลพุทฺธิตฺเถโรติ เทฺว เถรา ปริยตฺติวิสารทา อเหสุํ. เตสุ มหาวิมลพุทฺธิตฺเถโร กจฺจายนสฺส สํวณฺณนํ นฺยาสคนฺถมกาสิ.

เกจิ ปน สีหฬทีปวาสี วิมลพุทฺธิตฺเถโร ตมกาสีติ วทนฺติ. จูฬวิมลพุทฺธิตฺเถโร ปน วุตฺโตทยสฺส โปราณฏีกมกาสิ. ฉนฺโทสารตฺถวิกาสินึ สทฺธมฺมญาณตฺเถโร อกาสิ. วจนตฺถโชตึ ปน เวปุลฺลตฺเถโร อกาสิ. นฺยาสคนฺถสฺสโปราณฏีกํ นรปติรญฺโญ กาเล เอโก อมจฺโจ อกาสิ.

โส หิ รญฺโญ เอกํ โอโรธํ ปฏิจฺจ ชาตํ เอกํ ธีตรํ ทิสฺวา วานโรวิย เลเป ลคฺคิโต ติสฺสํ ปฏิพนฺธจิตฺโต หุตฺวา ลคฺคิ. ตมตฺถํ ชานิตฺวา ราชา เอวมาห,– สเจ เอตํ อิจฺเฉยฺยาสิ, เอกํ คนฺถํ ปริปุณฺณวินิจฺฉยํ คูฬตฺถํ กโรหิ, สเจ ตฺวํ ตาทิสํ คนฺถํ กาตุํ สกฺกุเณยฺยาสิ, เอตํ ลภิสฺสสีติ. อถ โส นฺยาสสฺส สํวณฺณนํ โปราณฏีกํ อกาสิ.

ตโต ปจฺฉา หีนายาวตฺติตฺวา ธีตรํ ทตฺวา รชฺชุคฺคาหามจฺจฏฺฐาเน ฐเปสิ, ยํ มรมฺมโวหาเรน สํปฺยงฺคอิติ วุจฺจติ. เตน ปน กตตฺตา โสปิ คนฺโถ ตํ นาเมน วุจฺจติ. การิกํ ตสฺสา จ สํวณฺณนํ ฉตฺตคุหินฺทสฺส นาม รญฺโญ กาเลธมฺมเสนาปติตฺเถโร อกาสิ. เตน กิร การปิเต นนฺทคุหาย สมีเป นนฺทวิหาเร นิสีทิตฺวา อกาสิ.

ตสฺมิญฺจกาเล คนฺถมาทนปพฺพเต นนฺทมูลคุหโต อรหนฺตา อาคนฺตฺวา ตสฺมึ วิหาเร วสฺสํ อุปคจฺฉึสุ. เตสํ สมฺมุเข กตตฺตา เต จ คนฺถา ปณฺฑิเตหิ สารโต ปจฺเจตพฺพาติ อาจริยา วทนฺติ.

วาจฺจวาจกํ ปน ธมฺมทสฺสี นาม สามเณโร อกาสิ.

สทฺทตฺถเภทจินฺตํ ปน อริมทฺทนนครสมีเป ฐิตสฺส ขณิตฺติปาทปพฺพตสฺส สมีเป เอกสฺมึ คาเม วสนฺโต สทฺธมฺมสิริ นาม เถโร อกาสิ. โสเยว เถโร พฺรหชํ นาม เวทสตฺถมฺปิ มรมฺมภาสาย ปริวตฺเตสิ.

เอกกฺขรโกสํ ปน สทฺธมฺมกิตฺติตฺเถโร อกาสิ. โส หิ กลิยุเค สตฺตาสีตาธิเก อฏฺฐสเต สมฺปตฺเต มิจฺฉา ทิฏฺฐิกานํ ชลุมสญฺญิตานํ กุลานํ ภเยน สกเลปิ ตมฺพทีปรฏฺเฐ สาสโนภาโส มิลายติ. พหูนิปิ โปตฺถกานิ อคฺคิภเยน นสฺเสสุํ.

ตทา ตํ ปวตฺตึ ปสฺสิตฺวา สเจ ปริยตฺติธมฺโมวินสฺเสยฺย, ปฏิปตฺติธมฺโมปิ นสฺสิสฺสติ, ปฏิปตฺติธมฺเม นสฺสนฺเต กุโต ปฏิเวธธมฺโม ภวิสฺสตีติ สํเวคํ อปชฺชิตฺวา อิมํ คนฺถํ อกาสีติ ตฏฺฏิกายํ วุตฺตํ.

มุขมตฺตสารํ สาครตฺเถโร อกาสิ.

กลิยุเค เอกาสีตาธิเก ปญฺจสเต สมฺปตฺเต เอกํ ทหรปุตฺตํ กาลงฺกตํ ปฏิจฺจ สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธตฺตํ ปตฺถยนฺตสฺส เชยฺยสิงฺขนามกสฺส รญฺโญ ปุตฺโต กฺยจฺวานามโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ธมฺมราชาติปิ นามลญฺฉํ ปฏิคฺคณฺหิ. ตีสุ ปน ปิฏเกสุ ยถาภูตํ วิชานกตาย มรมฺมโวหาเรน กฺยจฺวาติ โวหาริยติ.

โส จ กิร ราชา ปาฬิอฏฺฐกถาฏีกาคนฺถนฺตเรสุ อติเฉกตาย ปิฏกตฺตเย สากจฺฉมตฺตมฺปิ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถีติ อุคฺคหิตติปิฏโก หุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ ทิวเส สตฺตหิ วาเรหิ คนฺถํ วาเจติ.

ขณิตฺติปาทปพฺพตสฺส สมีเปปิ เอกํ ตฬากํ การาเปตฺวา ตตฺถ ราชาคารํ การาเปตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา คนฺถํ วาเจติ. สพฺพานิ ปน ราชูนํ กิจฺจานิ ปุตฺตสฺเสว อุปราชสฺส นิยฺยาเทสิ. คนฺถํ อุคฺคณฺหนฺตานํ โอโรธานมตฺถาย สงฺเขปโต สทฺทพินฺทุํ นาม ปกรณํ ปรมตฺถพินฺทุญฺจ นาม ปกรณํ อกาสิ. ตสฺส หิ จิตฺตํ ปริยตฺติยํเยว รมติ. อญฺญํ ปน ราชกิจฺจํ สุณิตุมฺปิ น อิจฺฉิ. อนุรุทฺธราชา อนาคเต อหํ ราชา ภเวยฺยามิ, ตทาเยว อิมานิ ตาฬิพีชานิ อุฏฺฐหนฺตูติ อธิฏฺฐหิตฺวา โรเปสิ. ตานิ ตสฺส รญฺโญ กาเล อุฏฺฐหึสุ. เตเนว อนุรุทฺธราชาเยวายนฺติ รฏฺฐวาสิโน สญฺชานึสุ. สมฺมุติราชา หิ อนุรุทฺธราชา กฺยจฺวาราชาติ อิเม ตโย เอกสนฺตานาติ วทนฺติ.

โส ราชา เอกมฺปิ เจติยํ อกาสิ, น ตํ นิฏฺฐํ อคมาสิ, ปริยตฺติยํเยว ปริจารกตฺตาติ ราชวํเส อาคตํ. โลกสมฺมุติวเสน กกฺขฬทิเน อิฏฺฐกานิ การาเปตฺวา ตสฺมึเยว ทิเน ภูมิสมํ กตฺวา ตสฺมึเยว ทิเน อญฺญมฺปิ สพฺพํ การาเปสิ. เตน มรมฺมโวหาเรน ปฺรสฺสทา เจติยนฺติ ยาวชฺชภนา ปากฏํ.

ตสฺส รญฺโญ เอกา ธิภา วิภตฺยตฺถํ นาม คนฺถํ อกาสีติ.

ปุพฺเพ กิร อริมทฺทนนคเร อุคฺคหธารณาทิวเสน สาสนํ อติวิย วิรูฬมาปชฺชิ. อริมทฺทนนคเรเยว หิ เอโก วุฑฺฒปพฺพชิโต ภิกฺขุ คนฺถํ ลิขิตุํ สิลาเลขนทณฺเฑน อิจฺฉนฺโต ราชเคหํ ปาวิสิ. ราชา เกน อาคโตสีติ ปุจฺฉิ. คนฺถํ ลิขิตุํ สิลาเลขนทณฺเฑน อิจฺฉนฺโต อาคโต มฺหีติ. เอวํ มหลฺลโก ตฺวํ คนฺถํ มหุสฺสาเหน ปริยาปุณนฺโตปิ คนฺเถสุ เฉกสฺส โอกาสํ น ปสฺสามิ, สเจ หิมุสโล องฺกุรํ อุฏฺฐาเปตฺวา รูเหยฺย, เอวํ สติ ตฺวํ คนฺเถสุ เฉกตํ อาปชฺเชยฺยาสีติ อาห.

ตโต ปจฺฉา วิหารํ คนฺตฺวา เทวสิกํ เทวสิกํ เอกทนฺตกฏฺฐปฺปมาณตฺตํ เลขนํ อุคฺคเหตฺวา กจฺจายนอภิธมฺเมตฺถสงฺคหปฺปกรณํ อาทึ กตฺวา อาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหิ. โส อจิเรเนว คนฺเถสุ เฉกตํ ปตฺวา มุสเล ชมฺพุรุกฺขงฺกุรํ พนฺธิตฺวา อุสฺสาเปตฺวา ราชเคหํ ปาวิสิ.

อถ ตํ ราชา ปุจฺฉิ,-เกนอาคโตสีติ. อยํ มหารช มุสโล องฺกุรํ อุฏฺฐาเปตฺวา รูหตีติ อาจิกฺขิตุํ อาคโตมฺหีติ วุตฺเต ราชา เอตสฺส คนฺเถสุ เฉกตํ ปตฺโตมฺหีติ วุตฺตํ โหตีติ ชานาสิ. ตํ สจฺจํ วา อลิกํ วาติ วีมํสนตฺถาย มหาเถรานํ สนฺติกํ ปหิณิ. มหาเถราปิ คูฬฏฺฐานํ ปุจฺฉึสุ. โสปิ ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ พฺยากาสิ.

อถ โส ภิกฺขุ มหาเถเร เอวมาห,-ตุเมฺห ภนฺเต มํ พหู ปุจฺฉถ, อหมฺปิ ตุเมฺห ปุจฺฉิตุํ อิจฺฉามิ, โอกาสํ เทถาติ ยาจิตฺวา อญฺญสมานเจตสิกนฺติ เอตฺถ อญฺญสทฺทสฺส อวธฺยาเปกฺขตฺตา อวธิปทํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสถาติ ปุจฺฉิ. มหาเถราปิ ปุพฺเพ อมนสิกตตฺตา สีฆํ วิสฺสชฺชิตุํ น สกฺขึสุ. ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา ทิสา ปาโมกฺขนเมน อาจริยฏฺฐาเน ฐเปสิ. โส ปน ภิกฺขุ อคนฺถการโกปิ คนฺถการโกวิย ปจฺฉิมานํ ชนตานํ ทินฺโนปเทสวเสน อุปการํ กตฺวา สาสเน อุปฺปชฺชีติ. โหนฺติ เจตฺถ,–

อหํ มหลฺลโก โหมิ, ทุปฺปญฺโญ ปริยตฺติกํ;

อุคฺคหํ มหุสฺสาเหน, น สกฺขิสฺสามิ ชานิตุํ.

เอวญฺจ นาติมญฺเญยฺย,

นาปฺโปสฺสุกฺกตมาปชฺเช;

สทฺธมฺเม เฉกกาโมว,

อุสฺสาหํว กเร โปโส.

วุฑฺฒปพฺพชิโต ภิกฺขุ,

มหลฺลโกปิ ทุปฺปญฺโญ;

อาปชฺชิ เฉกตํ ธมฺเม,

ตมเปกฺขนฺตุ โสตาโรติ.

ปุพฺเพ กิร อริมทฺทนนคเร มาตุคามาปิ คนฺถํ อุคฺคณฺหึสุ. เยภุยฺเยน อุคฺคหธารณาทิวเสน ปริยตฺติสาสนํ ปคฺคเหสุํ. มาตุคามา หิ อญฺญมญฺญํ ปสฺสนฺตา ตุเมฺห กิตฺตกํ คนฺถํ อุคฺคณฺหถ, กิตฺตกํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กโรถาติ ปุจฺฉิ สุนฺติ.

เอโก กิร มาตุคาโม เอกํ มาตุคา,มํ ปุจฺฉิ,-ตฺวํ อิทานิ กิตฺตกํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กโรสีติ. อหํ ปน อิทานิ ทหรปุตฺเตหิ พลิโพธตฺตา พฺยากุลํ ปตฺวา พหุํ คนฺถํ วาจุคฺคตํ กาตุํ นสกฺกา,สมนฺตมหาปฏฺฐาเน ปน กุสลตฺติกมตฺตํว วาจุคฺคตํ กโรมีติ อาหาติ.

อิทมฺปิ อริมทฺทนนครวาสีนํ มาตุคามานมฺปิ ปริยตฺตุคฺคหเณ เอกํ วตฺถุ,–

เอกํ กิร ภิกฺขุํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ เอกา ทฺวาทสวสฺสิกา ทหริตฺถี ปุจฺฉิ,-กินฺนาโมสิ ตฺวํ ภนฺเตติ. เขมานามาหนฺติ. กถญฺหิ ภนฺเต ปุมาว สมาโน อิตฺถิลิงฺเคน นามํ อกาสีติ อาห. อถ อนฺโตเคเห นิสินฺนา มาตา สุตฺวา ธีตรํ อาห,-ตฺวํ ราชาทิคณสฺส ลกฺขณํ น ชานาสีติ. อาม ชานามิ, อยํ ปน เขมสทฺโท น ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ. อถ มาตา เอวมาห,-อยํ ปน เขมสทฺโท เอกเทเสเนว ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ.

อยํ ปเนตฺถ ธีตุ อธิปฺปาโย,-น ราชาทิสทฺโท กทาจิ ราโชติ ปจฺจตฺตวจนวเสน โอการนฺโต ทิสฺสติ วินา เทวราโชติอาทิสมาสวิสยํ, เขมสทฺโท ปน กตฺถจิ เขโมติ จ เขมนฺติ จ ลิงฺคนฺตรวเสน รูปนฺตรํ ทิสฺสติ, เตเนว เขมสทฺโท น ราชาทิคโณติ เวทิตพฺโพติ.

อยํ ปน มาตุ อธิปฺปาโย,-เขมสทฺโท อภิเธยฺยลิงฺคตฺตา ติลิงฺคโก,ยทา ปน สญฺญาสทฺทาธิกาเร ปจฺจตฺตวจนวเสน เขมาติ อาการนฺโต ทิสฺสติ, ตทา เอกเทเสน เขมสทฺโท ราชาทิคณปกฺขํ ภชตีติ.

อิทมฺปิ เอกํ วตฺถุ,–

อริมทฺทนนคเร กิร เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เอโก ปุตฺโต เทฺว ธีตโร อเหสุํ. เอกสฺมิญฺจ กาเล ฆมฺมาภิภูตตฺตา เคหสฺส อุปริตเล นหายิตฺวา นิสีทิ. อถ เอกา ทาสี เคหสฺส เหฏฺฐา ฐตฺวา กิญฺจิ กมฺมํ กโรนฺตี ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส คุยฺหฏฺฐานํ โอโลเกสิ. ตมตฺถํ ชานิตฺวา กุฏุมฺพิโก สาขํ โอโลเกสีติ เอกํ วากฺยํ พนฺธิตฺวา ปุตฺตสฺส ทสฺเสสิ,อิมสฺส อตฺถโยชนํ กโรหีติ. อถ ปุตฺโต อตฺถโยชนํ อกาสิ,-สาขํ รุกฺขสาขํ โอเลเกสิ อุทิกฺขตีติ. อถ ปจฺฉา เอกาย ธีตุยา ทสฺเสสิ, อิมสฺส อตฺถโยชนํ กโรหีติ. สาปิ อตฺถโยชนํ อกาสิ,- สา สุนโข ขํ อากาสํ โอโลเกสิ อุทิกฺขตีติ. อถ ปจฺฉา เอกาย ธีตุยา ทสฺเสสิ, อิมสฺส อตฺถ โยชนํ กโรหีติ. สาปิ อตฺถโยชนํ อกาสิ,-สา อิตฺถี ขํ องฺคชาตํ โอโลเกสิ มุขํ อุทฺธํ กตฺวา โอโลเกสีติ.

อิทมฺปิ เอกํ วตฺถุ,–